अग्निपुराणम्

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः । नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः ।। ३६६.

चित्र काढणारा म्हणजे रंगजीव, चित्रकार म्हणजे चित्रकार, लोहार म्हणजे त्वष्टा, सुतार किंवा वाढवणारा म्हणजे तक्षक किंवा वर्धकी; नळी बनवणारा म्हणजे नाडिंधम, सोनार म्हणजे स्वर्णकार, न्हावी म्हणजे नापित आणि मृतदेह वाहणारा म्हणजे अंत्यवसायी.

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः । जायाजीवास्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा ।। ३६६.

अग्नीपूजकाला जावाळ म्हणतात, शेळी राखणारा म्हणजे अजाजीव, देवांचे पशुपालक म्हणजे देवाजीव किंवा देवल; नटांना जायाजीव किंवा शैलूष म्हणतात, आणि पगारावर काम करणारा म्हणजे भृतक किंवा भृतिभुक.

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः । विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः ।। ३६६.

मिश्र जातीचा, हलका, नीच, सामान्य माणूस, योग्य वर्तन नसलेला, दुष्ट, नोकर, गुलाम किंवा चाकर अशा सर्वांना हे नाव दिले जाते.

पटुस्तु पेशलो दक्षे मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः । चण्डालस्तु दिवाकीर्त्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्म्मणि ।। ३६६.

विणकराला पटू किंवा पेशल म्हणतात; कुशल शिकारी म्हणजे मृगयु किंवा लुब्धक; चांडाळाला दिवाकीर्ती म्हणतात; पुस्तक म्हणजे पुस्क, आणि लेप लावण्याचे काम म्हणजे लेप्यादी.

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः । मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ ३६६.

पुतळीला पंचालिका किंवा पुत्रिका म्हणतात; तरुण जनावराला वर्कर किंवा तरुण पशु; पेटी म्हणजे मंजूषा, मोठी पेटी म्हणजे पेटका, आणि पेडा म्हणजे मोठा खोका; ही दोन शेवटची साधने सारखीच आणि सर्वसाधारण वापरात आहेत.

अग्निरुवाच सामान्यान्यऽथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु । सुकृती पुण्यवान् धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।। ३६७.

अग्नी म्हणतो: आता मी सर्वसाधारण नावे आणि त्यांचे लिंग सांगतो, ते ऐक. जो पुण्यवान, भाग्यशाली, मोठ्या इच्छा असणारा आणि उदार आहे, त्याला हे म्हणतात.

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः । स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे ।। ३६७.

जो कुशल, तज्ञ, विद्वान, शहाणा, नीट शिकलेला, उदार, मोठ्या प्रमाणात दान करणारा आणि नेहमी भरपूर देणारा आहे.

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः । इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्यधिभूर्नायकोऽधिपः ।। ३६७.

जो कार्यक्षम, उपकार मानणारा, हुशार, मन लावणारा, मेहनती, उत्सुक, श्रीमंत, संपन्न, वाढलेला, प्रमुख किंवा नेता आहे.

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्य्यऽपावृतः । खलपूः स्याद्धहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।। ३६७.

जो लक्ष्मीवान, शुभ चिन्ह असलेला, श्रीयुक्त, स्वतंत्र, मुक्त आहे; बढाईखोर, मोठ्याने ओरडणारा, आणि कामात फारच वेळ लावणारा किंवा आळशी.

जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः । कर्म्मशूरः कर्म्मठः स्याद्भक्षको घस्मरोऽद्मरः ।। ३६७.

जो विचार न करता वागत असतो तो जाळमा; जो मंद किंवा कामात धीमा आहे; जो कामात शूर आहे, मेहनती आहे, फार खाणारा, लोभी किंवा अती खाणारा.

लोलुपो गर्घ्लो गृध्नुर्विनीतप्रश्रितौ तथा । धृष्टे धृष्णुर्वियातश्च निभृतः प्रतिबान्विते ।। ३६७.

जो लोभी, फार खाणारा, हव्यास असलेला, नम्र, विनम्र, धाडसी, निर्भय, अस्थिर, शांत आणि बुद्धिमान आहे.

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके । भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरविन्दुकौ ।। ३६७.

जो धीट, भित्रा, घाबरट, नम्रपणे अभिवादन करणारा, भविष्यात होणारा, होत असलेला, होणारा, जाणणारा, ज्ञानी आणि विद्वान.

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश्चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः । देवानञ्चति देवद्र्यङ् विश्वद्र्यङ् विश्वगञ्चति ।। ३६७.

जो मद्यपी, दारू पिणारा, टोकाचा कटाक्ष असलेला, फारच रागीट; देवांकडे जाणारा 'देवानंचति', ज्ञानीकडे जाणारा 'विश्वद्र्यंग', आणि सर्वांकडे जाणारा 'विश्वगंचति' म्हणतात.

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्य्यङ् यस्तिरोऽञ्चति । वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश्च वक्तरि ।। ३६७.

जो एकत्र जातो तो 'सध्र्यंग', जो आडवे जातो तो 'तिर्यंग'; जो बोलण्यात पटाईत, वक्तृत्ववान, बडबड्या किंवा वक्ता आहे.

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् । अपध्वस्तो धिक्‌कृतः स्याद्‌ बद्धे कीलितसंयतौ ।। ३६७.

जो बडबड करतो तो जल्पक, जो खूप बोलतो तो वाचाळ, जो फार शब्द वापरतो तो वाचाट, ज्याच्या बोलण्यावर टीका होते; जो नष्ट झालेला किंवा निंदेला पात्र ठरलेला, जो बांधलेला किंवा जखडलेला आहे.

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समाः । व्यसनार्त्तोपरक्तौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ ।। ३६७.

वरक म्हणजे दरवान; शब्दन हा जाहीर करणारा; नांदीवाद्य म्हणजे मंगल प्रसंगी वाजवणारा वादक; नांदीकर तो नांदी सुरू करणारा; समा म्हणजे समकक्ष; व्यसन आणि आर्त हे दु:खी; बंध आणि कीलित म्हणजे एकमेकांना बांधलेले.

विहस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः । पापो धूर्त्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ ।। ३६७.

विहस्त म्हणजे हात बांधलेला, व्याकुल म्हणजे अस्वस्थ; तुल्य म्हणजे सारखे; नृशंस आणि क्रूरघातुक म्हणजे निर्दयी खून करणारे; पापी म्हणजे पाप करणारा; धूर्त म्हणजे चलाख; वंचक म्हणजे फसवणारा; मूर्ख म्हणजे अज्ञानी; वैदेह आणि वालिश हेही मूर्खच.

कदर्य्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ । अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः ।। ३६७.

कदर्य, कृपण आणि क्षुद्र हे सगळे कंजूष; मार्गण आणि याचक म्हणजे मागणारे; अहंकारवान किंवा अहंयु म्हणजे गर्विष्ठ; शुभंयु म्हणजे शुभ असलेला आणि शुभान्वित म्हणजे चांगल्या गुणांनी युक्त.

कात्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्यभीप्सिते । असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्य्यवरेण्यकाः ।। ३६७.

कात्त म्हणजे कापलेले; मनोहर म्हणजे आकर्षक; रुच्य म्हणजे आवडणारे; हृद्य म्हणजे मनाला भावणारे; अभिष्ट आणि अभीप्सित म्हणजे इच्छित; असार म्हणजे निरुपयोगी; फल्गु म्हणजे क्षुल्लक; शून्य म्हणजे रिकामे; मुख्य, वऱ्य आणि वरेण्य हे श्रेष्ठ किंवा उत्तम.

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं । वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।। ३६७.

श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम; श्रेष्ठ म्हणजे सगळ्यात चांगला; पुष्कळ म्हणजे भरपूर; प्राग, अग्र्य, अग्रिय आणि अग्रिम हे सगळे प्रमुख; वड्र आणि उरु म्हणजे मोठे; विपुल म्हणजे विस्तृत; पीन आणि पीवन म्हणजे गडद; स्थूल आणि पीवर म्हणजे जाड.

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशन्तनु । मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु ।। ३६७.

स्तोक, अल्पक आणि क्षुल्लक म्हणजे लहान; सूक्ष्म म्हणजे बारकावे; श्लक्ष्ण म्हणजे गुळगुळीत; दभ्र म्हणजे हलका; कृश आणि तनु म्हणजे सडपातळ; मात्रा, कुटिल आणि वकण म्हणजे अगदी लहान; भूयिष्ठ, पुरु आणि पुरुह म्हणजे पुष्कळ.

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः । समीपे सन्निदाभ्यासौ नेदिष्ठं सुसमीपकं ।। ३६७.

अखंड म्हणजे अखंडित; पूर्ण म्हणजे भरलेले; सकल म्हणजे संपूर्ण; उपकंठ, अंतिक आणि अभितः म्हणजे जवळ; समीप, सन्निद आणि अभ्यास हेही जवळ असणे; नेदिष्ठ म्हणजे सगळ्यात जवळ; सुसमीपक म्हणजे अगदीच जवळ.

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्‌वृत्तं निस्तलवर्तुले । उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः ।। ३६७.

सुदूर म्हणजे फार लांब; दविष्ठ म्हणजे सगळ्यात लांब; वृत्त म्हणजे गोल; निस्तल आणि वर्तुल म्हणजे वर्तुळाकार; उच्च, प्रांशु, उन्नत आणि उद्ग्र हे उंच; ध्रुव म्हणजे स्थिर; नित्य म्हणजे शाश्वत; सनातन म्हणजे चिरंतन.

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि । चञ्चलं चरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढ़ं ।। ३६७.

आविद्ध म्हणजे भोक पडलेले; कुटिल म्हणजे वाकडे; भुंग म्हणजे वाकलेले; वेल्लित म्हणजे वळवलेले; वक्र म्हणजे टेढे; चंचल आणि चरळ म्हणजे स्थिर नसलेले; कठोर म्हणजे कडक; जठर म्हणजे मजबूत; दृढ म्हणजे बळकट.

प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः । एकतानोऽन्न्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं ।। ३६७.

प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन आणि नव हे सगळे नवे; एकतान म्हणजे सारखेच; अन्यवृत्ति म्हणजे वेगळ्या प्रकारचे; उच्चंड म्हणजे अतिशय तिव्र; अविलंबित म्हणजे विलंब न करता.

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा । तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगस्त्वभिग्रहः ।। ३६७.

उच्चावच म्हणजे कधी वर कधी खाली; अनेकभेद म्हणजे विविध प्रकार; संबाध आणि कलिल म्हणजे गर्दी किंवा गोंधळ; तिमित आणि स्तिमित म्हणजे मंद; क्लिन्न म्हणजे ओलसर; अभियोग म्हणजे आरोप; अभिग्रह म्हणजे पकडणे.

स्फतिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः । अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः ।। ३६७.

स्फति म्हणजे वाढ; वृद्धी म्हणजे वाढ; प्रथा म्हणजे कीर्ती; ख्याती म्हणजे प्रसिद्धी; समाहार आणि समुच्चय म्हणजे एकत्रिकरण; अपहार म्हणजे दूर करणे; अपचय म्हणजे घट; विहार म्हणजे फिरणे; परिक्रमा म्हणजे प्रदक्षिणा.

प्रत्याहार उपादानं निर्द्धारोऽब्यवकर्षणं । विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्या त्वासना स्थितिः ।। ३६७.

प्रत्याहार म्हणजे मागे घेणे; उपादान म्हणजे घेणे; निर्धार म्हणजे ठरवणे; अव्यवकर्षण म्हणजे मागे न घेणे; विघ्न, अंतराय आणि प्रत्यूह हे अडथळे; आस्य म्हणजे तोंड; आसन म्हणजे बसण्याची जागा; स्थिती म्हणजे स्थिती.

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्संक्रमो दुर्गसञ्चरः । उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः ।। ३६७.

सन्निधी आणि सन्निकर्ष म्हणजे जवळ असणे; संक्रमण म्हणजे बदल; दुर्गसंचार म्हणजे कठीण मार्ग; उपलंभ म्हणजे जाणिव; अनुभाव म्हणजे अनुभव; प्रत्यादेश म्हणजे उलट सूचना; निराकृति म्हणजे नकार.