अग्निपुराणम्

पण्याजीवो ह्यापणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् । विपणो विक्रयः सङ्‌ख्या सङ्‌ख्येये ह्यादश त्रिषु ।। ३६६.

व्यापारावर उपजीविका करणारा म्हणजे व्यापारी; दुकान चालवणारा म्हणजे आपणिक. ठेव व विश्वासार्हता म्हणजे उपनिधी व न्यास. विक्री म्हणजे विपण; संख्या म्हणजे आकडा; मोजताना तीन प्रकारांनी अकरा पर्यंत मोजतात.

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्व्वाः संख्येयसंख्ययोः । संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः ।। ३६६.

वीसपासून पुढे, सर्व संख्या द्विवचन व बहुवचनात मोजतात. संख्येच्या अर्थाने द्विवचन व बहुवचन वापरतात; नव्वदपर्यंतच्या संख्यांसाठी स्त्रीलिंगी रूप वापरतात.

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रममाद्दशगुणोत्तरं । मानन्तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ।। ३६६.

पंक्तीपासून पुढे, शंभर, हजार अशा दहा पट प्रमाणे वाढणारा क्रम असतो. मापात: मान, तुला, बोट, प्रस्थ, गुंजा; पाचपासून पुढे माषक.

ते षोड़शाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् । सुवर्णविस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ।। ३६६.

सोळा गुंजा म्हणजे एक कर्ष, जी स्त्रीलिंगी आहे; चार कर्ष म्हणजे एक पळ. सुवर्ण म्हणजे सोन्याचं वजन; अक्ष म्हणजे सोंगट्यांचं वजन; कुरु म्हणजे त्या पळाचं वजन.

तला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः । कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः ।। ३६६.

स्त्रीलिंगी पळांची शंभर म्हणजे भार; वीस तुला म्हणजे ओझं. कर्षापण म्हणजे नाणं; कर्षिक म्हणजे वजन; कर्षिकात तांब्याचं नाणं म्हणजे पण.

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु । रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।। ३६६.

द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, मृत्थ, धन, वसु हे सगळे संपत्तीचे अर्थ आहेत. रीती हे स्त्रीलिंगी; आरकूट स्त्रीलिंगी नाही; त्यानंतर तांब्याला ताम्रक म्हणतात.

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालायसायसी । क्षारं काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ।। ३६६.

शुल्व म्हणजे चांदी; औदुंबर म्हणजे उंबराच्या लाकडाचं; लोखंड म्हणजे तिक्ष्ण; काळायस म्हणजे पोलाद. क्षार म्हणजे क्षार; काच म्हणजे काच; चपल म्हणजे पारद; सूत म्हणजेही पारद.

गरलं माहिषं श्रृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं । हिण्डीरोऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम् ।। ३६६.

गरळ, म्हशीचे शिंग, शिसं, टिन, माकडाची विष्ठा, निळ, समुद्रातील फेस, थुंकी आणि मधाचे उरलेले हे सगळे 'सिक्तक' म्हणून ओळखले जातात.

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला । यवक्षारश्च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचना ।। ३६६.

रंगवंग म्हणजे मोठा डांबराचा तुकडा; कूळटी म्हणजे मनःशिला; यवक्षार हा स्वयंपाकासाठी योग्य पदार्थ आहे; तर त्वक्क्षीर म्हणजे वंशलोचन.

वृषला जघन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश्च शङ्कराः । कारुः शिल्पी संहतैस्तैर्द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।। ३६६.

बहिष्कृत, नीच स्त्रीपासून जन्मलेले, शूद्र, चांडाळ आणि अगदी तळाच्या जातीचे यांना 'शंकर' म्हणतात. कारागीर किंवा कलावंताला 'कारू' म्हणतात, आणि दोन जण एकत्र आले की, ते आपल्या जातीची संघटना बनवतात.

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः । नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः ।। ३६६.

चित्र काढणारा म्हणजे रंगजीव, चित्रकार म्हणजे चित्रकार, लोहार म्हणजे त्वष्टा, सुतार किंवा वाढवणारा म्हणजे तक्षक किंवा वर्धकी; नळी बनवणारा म्हणजे नाडिंधम, सोनार म्हणजे स्वर्णकार, न्हावी म्हणजे नापित आणि मृतदेह वाहणारा म्हणजे अंत्यवसायी.

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः । जायाजीवास्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा ।। ३६६.

अग्नीपूजकाला जावाळ म्हणतात, शेळी राखणारा म्हणजे अजाजीव, देवांचे पशुपालक म्हणजे देवाजीव किंवा देवल; नटांना जायाजीव किंवा शैलूष म्हणतात, आणि पगारावर काम करणारा म्हणजे भृतक किंवा भृतिभुक.

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः । विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः ।। ३६६.

मिश्र जातीचा, हलका, नीच, सामान्य माणूस, योग्य वर्तन नसलेला, दुष्ट, नोकर, गुलाम किंवा चाकर अशा सर्वांना हे नाव दिले जाते.

पटुस्तु पेशलो दक्षे मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः । चण्डालस्तु दिवाकीर्त्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्म्मणि ।। ३६६.

विणकराला पटू किंवा पेशल म्हणतात; कुशल शिकारी म्हणजे मृगयु किंवा लुब्धक; चांडाळाला दिवाकीर्ती म्हणतात; पुस्तक म्हणजे पुस्क, आणि लेप लावण्याचे काम म्हणजे लेप्यादी.

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः । मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ ३६६.

पुतळीला पंचालिका किंवा पुत्रिका म्हणतात; तरुण जनावराला वर्कर किंवा तरुण पशु; पेटी म्हणजे मंजूषा, मोठी पेटी म्हणजे पेटका, आणि पेडा म्हणजे मोठा खोका; ही दोन शेवटची साधने सारखीच आणि सर्वसाधारण वापरात आहेत.

अग्निरुवाच सामान्यान्यऽथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु । सुकृती पुण्यवान् धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।। ३६७.

अग्नी म्हणतो: आता मी सर्वसाधारण नावे आणि त्यांचे लिंग सांगतो, ते ऐक. जो पुण्यवान, भाग्यशाली, मोठ्या इच्छा असणारा आणि उदार आहे, त्याला हे म्हणतात.

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः । स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे ।। ३६७.

जो कुशल, तज्ञ, विद्वान, शहाणा, नीट शिकलेला, उदार, मोठ्या प्रमाणात दान करणारा आणि नेहमी भरपूर देणारा आहे.

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः । इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्यधिभूर्नायकोऽधिपः ।। ३६७.

जो कार्यक्षम, उपकार मानणारा, हुशार, मन लावणारा, मेहनती, उत्सुक, श्रीमंत, संपन्न, वाढलेला, प्रमुख किंवा नेता आहे.

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्य्यऽपावृतः । खलपूः स्याद्धहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।। ३६७.

जो लक्ष्मीवान, शुभ चिन्ह असलेला, श्रीयुक्त, स्वतंत्र, मुक्त आहे; बढाईखोर, मोठ्याने ओरडणारा, आणि कामात फारच वेळ लावणारा किंवा आळशी.

जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः । कर्म्मशूरः कर्म्मठः स्याद्भक्षको घस्मरोऽद्मरः ।। ३६७.

जो विचार न करता वागत असतो तो जाळमा; जो मंद किंवा कामात धीमा आहे; जो कामात शूर आहे, मेहनती आहे, फार खाणारा, लोभी किंवा अती खाणारा.

लोलुपो गर्घ्लो गृध्नुर्विनीतप्रश्रितौ तथा । धृष्टे धृष्णुर्वियातश्च निभृतः प्रतिबान्विते ।। ३६७.

जो लोभी, फार खाणारा, हव्यास असलेला, नम्र, विनम्र, धाडसी, निर्भय, अस्थिर, शांत आणि बुद्धिमान आहे.

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके । भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरविन्दुकौ ।। ३६७.

जो धीट, भित्रा, घाबरट, नम्रपणे अभिवादन करणारा, भविष्यात होणारा, होत असलेला, होणारा, जाणणारा, ज्ञानी आणि विद्वान.

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश्चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः । देवानञ्चति देवद्र्यङ् विश्वद्र्यङ् विश्वगञ्चति ।। ३६७.

जो मद्यपी, दारू पिणारा, टोकाचा कटाक्ष असलेला, फारच रागीट; देवांकडे जाणारा 'देवानंचति', ज्ञानीकडे जाणारा 'विश्वद्र्यंग', आणि सर्वांकडे जाणारा 'विश्वगंचति' म्हणतात.

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्य्यङ् यस्तिरोऽञ्चति । वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश्च वक्तरि ।। ३६७.

जो एकत्र जातो तो 'सध्र्यंग', जो आडवे जातो तो 'तिर्यंग'; जो बोलण्यात पटाईत, वक्तृत्ववान, बडबड्या किंवा वक्ता आहे.

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् । अपध्वस्तो धिक्‌कृतः स्याद्‌ बद्धे कीलितसंयतौ ।। ३६७.

जो बडबड करतो तो जल्पक, जो खूप बोलतो तो वाचाळ, जो फार शब्द वापरतो तो वाचाट, ज्याच्या बोलण्यावर टीका होते; जो नष्ट झालेला किंवा निंदेला पात्र ठरलेला, जो बांधलेला किंवा जखडलेला आहे.

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समाः । व्यसनार्त्तोपरक्तौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ ।। ३६७.

वरक म्हणजे दरवान; शब्दन हा जाहीर करणारा; नांदीवाद्य म्हणजे मंगल प्रसंगी वाजवणारा वादक; नांदीकर तो नांदी सुरू करणारा; समा म्हणजे समकक्ष; व्यसन आणि आर्त हे दु:खी; बंध आणि कीलित म्हणजे एकमेकांना बांधलेले.

विहस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः । पापो धूर्त्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ ।। ३६७.

विहस्त म्हणजे हात बांधलेला, व्याकुल म्हणजे अस्वस्थ; तुल्य म्हणजे सारखे; नृशंस आणि क्रूरघातुक म्हणजे निर्दयी खून करणारे; पापी म्हणजे पाप करणारा; धूर्त म्हणजे चलाख; वंचक म्हणजे फसवणारा; मूर्ख म्हणजे अज्ञानी; वैदेह आणि वालिश हेही मूर्खच.

कदर्य्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ । अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः ।। ३६७.

कदर्य, कृपण आणि क्षुद्र हे सगळे कंजूष; मार्गण आणि याचक म्हणजे मागणारे; अहंकारवान किंवा अहंयु म्हणजे गर्विष्ठ; शुभंयु म्हणजे शुभ असलेला आणि शुभान्वित म्हणजे चांगल्या गुणांनी युक्त.

कात्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्यभीप्सिते । असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्य्यवरेण्यकाः ।। ३६७.

कात्त म्हणजे कापलेले; मनोहर म्हणजे आकर्षक; रुच्य म्हणजे आवडणारे; हृद्य म्हणजे मनाला भावणारे; अभिष्ट आणि अभीप्सित म्हणजे इच्छित; असार म्हणजे निरुपयोगी; फल्गु म्हणजे क्षुल्लक; शून्य म्हणजे रिकामे; मुख्य, वऱ्य आणि वरेण्य हे श्रेष्ठ किंवा उत्तम.