अग्निपुराणम्

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका । उद्धारोऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी ।। ३६६.

शेतीसारख्या व्यवसायांचा समावेश येथे होतो; व्याजावर पैसे देणे म्हणजेच कुसिद, म्हणजेच व्याजावर उपजीविका. उधार देणे म्हणजे धनाचा वापर; सगळ्यात लहान धान्य म्हणजे सस्याची मंजिरी.

सिंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः । धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कड़ङ्गरो वुषं स्मृतं ।। ३६६.

धान्याचा बाह्य आवरण म्हणजे सिम्शारु; काडी म्हणजे खोड; गाभा म्हणजे तृण वगैरेचा आतला भाग. धान्य म्हणजे तांदूळ; गट्ठा धारण करणारा म्हणजे तांदळाचा गड; करंगर म्हणजे धान्याची भुसकट.

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः । तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं ।। ३६६.

माष वगैरे म्हणजे डाळी; शमीचे धान्य, ज्वारी, बार्ली वगैरे म्हणजे जाड धान्य. तृणधान्य म्हणजे निवार; धान्य निवडण्यासाठी वापरलेली सुप म्हणजे सूप.

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ । समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे ।। ३६६.

स्युत व प्रसेव हे दोन कावळे म्हणजेच चमचे; कंडोल व पिट हे दोन काढण्याची भांडी; कटकी व निजक हेही तसेच. रसवती म्हणजे रस; जेथे शिजवतात ते म्हणजे स्वयंपाकघर.

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः । आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ।। ३६६.

प्रमुख अधिकारी म्हणजे पौरोगव; स्वयंपाक करणारे म्हणजे वल्लव. आरालिका, आंधसिका, सूद, औदनिक हे स्वयंपाक करणाऱ्यांचे प्रकार आहेत.

क्लीवेऽग्वरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्य्यालुर्गलन्तिका । आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृष्णजीरके ।। ३६६.

उपांशु म्हणजे अग्वरीष, म्हणजेच नपुंसक; भाजलेले धान्य म्हणजे भ्राष्ट; कर्कर्य व गलंतिका नाहीत. आलिंजर म्हणजे एक प्रकारचा रत्न; सुषवी म्हणजे काळे जिरे.

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं । निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते ।। ३६६.

आरणाल म्हणजे आंबवलेला तांदूळ; कुलमाष म्हणजे शिजवलेली डाळ; वाह्लिक म्हणजे हिंग; रामठ म्हणजे एक मसाला. निशा म्हणजे हळद; पीता म्हणजे पिवळा; स्त्री म्हणजे बाई; खंड म्हणजे तुकडा; मत्स्यंडी म्हणजे एक प्रकारचा गोड पदार्थ.

कूर्चिका क्षीरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं । पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः ।। ३६६.

कूर्चिका म्हणजे दूधापासून बनवलेला पदार्थ; स्निग्ध म्हणजे तेलकट; मृदू म्हणजे गुळगुळीत व चिकट. पृथुक म्हणजे पोहे; चिपिटक म्हणजे दाबलेले धान्य; धाना म्हणजे भाजलेली ज्वारी, जी स्त्रियांसाठी असते.

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः । युगादीनाञ्च वोढारो युग्यप्रासङ्ग्यशाटकाः ।। ३६६.

जेमन म्हणजे लेप; लेप म्हणजे अन्न; माहेयी म्हणजे माहे प्रदेशातील गाय; सौरभी म्हणजे सुगंधी गाय. युगाच्या सुरुवातीला जू लावणारे म्हणजे जू जोडून जनावरं हाकणारे लोक.

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका । सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्‌गर्भोपघातिनी ।। ३६६.

चिरसूता म्हणजे उशिरा वासरू देणारी गाय; वष्कयणी म्हणजे गाय; धेनू म्हणजे दूध देणारी गाय; नवसूतिक म्हणजे नुकतेच वासरू दिलेली गाय. संधिनी म्हणजे जोडणारी; वृषभाक्रांता म्हणजे बैलाने झाकलेली; वेहद्गर्भोपघातिनी म्हणजे ज्याचा गर्भ तुटला आहे अशी गाय.

पण्याजीवो ह्यापणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् । विपणो विक्रयः सङ्‌ख्या सङ्‌ख्येये ह्यादश त्रिषु ।। ३६६.

व्यापारावर उपजीविका करणारा म्हणजे व्यापारी; दुकान चालवणारा म्हणजे आपणिक. ठेव व विश्वासार्हता म्हणजे उपनिधी व न्यास. विक्री म्हणजे विपण; संख्या म्हणजे आकडा; मोजताना तीन प्रकारांनी अकरा पर्यंत मोजतात.

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्व्वाः संख्येयसंख्ययोः । संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः ।। ३६६.

वीसपासून पुढे, सर्व संख्या द्विवचन व बहुवचनात मोजतात. संख्येच्या अर्थाने द्विवचन व बहुवचन वापरतात; नव्वदपर्यंतच्या संख्यांसाठी स्त्रीलिंगी रूप वापरतात.

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रममाद्दशगुणोत्तरं । मानन्तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ।। ३६६.

पंक्तीपासून पुढे, शंभर, हजार अशा दहा पट प्रमाणे वाढणारा क्रम असतो. मापात: मान, तुला, बोट, प्रस्थ, गुंजा; पाचपासून पुढे माषक.

ते षोड़शाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् । सुवर्णविस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ।। ३६६.

सोळा गुंजा म्हणजे एक कर्ष, जी स्त्रीलिंगी आहे; चार कर्ष म्हणजे एक पळ. सुवर्ण म्हणजे सोन्याचं वजन; अक्ष म्हणजे सोंगट्यांचं वजन; कुरु म्हणजे त्या पळाचं वजन.

तला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः । कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः ।। ३६६.

स्त्रीलिंगी पळांची शंभर म्हणजे भार; वीस तुला म्हणजे ओझं. कर्षापण म्हणजे नाणं; कर्षिक म्हणजे वजन; कर्षिकात तांब्याचं नाणं म्हणजे पण.

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु । रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।। ३६६.

द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, मृत्थ, धन, वसु हे सगळे संपत्तीचे अर्थ आहेत. रीती हे स्त्रीलिंगी; आरकूट स्त्रीलिंगी नाही; त्यानंतर तांब्याला ताम्रक म्हणतात.

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालायसायसी । क्षारं काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ।। ३६६.

शुल्व म्हणजे चांदी; औदुंबर म्हणजे उंबराच्या लाकडाचं; लोखंड म्हणजे तिक्ष्ण; काळायस म्हणजे पोलाद. क्षार म्हणजे क्षार; काच म्हणजे काच; चपल म्हणजे पारद; सूत म्हणजेही पारद.

गरलं माहिषं श्रृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं । हिण्डीरोऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम् ।। ३६६.

गरळ, म्हशीचे शिंग, शिसं, टिन, माकडाची विष्ठा, निळ, समुद्रातील फेस, थुंकी आणि मधाचे उरलेले हे सगळे 'सिक्तक' म्हणून ओळखले जातात.

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला । यवक्षारश्च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचना ।। ३६६.

रंगवंग म्हणजे मोठा डांबराचा तुकडा; कूळटी म्हणजे मनःशिला; यवक्षार हा स्वयंपाकासाठी योग्य पदार्थ आहे; तर त्वक्क्षीर म्हणजे वंशलोचन.

वृषला जघन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश्च शङ्कराः । कारुः शिल्पी संहतैस्तैर्द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।। ३६६.

बहिष्कृत, नीच स्त्रीपासून जन्मलेले, शूद्र, चांडाळ आणि अगदी तळाच्या जातीचे यांना 'शंकर' म्हणतात. कारागीर किंवा कलावंताला 'कारू' म्हणतात, आणि दोन जण एकत्र आले की, ते आपल्या जातीची संघटना बनवतात.

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः । नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः ।। ३६६.

चित्र काढणारा म्हणजे रंगजीव, चित्रकार म्हणजे चित्रकार, लोहार म्हणजे त्वष्टा, सुतार किंवा वाढवणारा म्हणजे तक्षक किंवा वर्धकी; नळी बनवणारा म्हणजे नाडिंधम, सोनार म्हणजे स्वर्णकार, न्हावी म्हणजे नापित आणि मृतदेह वाहणारा म्हणजे अंत्यवसायी.

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः । जायाजीवास्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा ।। ३६६.

अग्नीपूजकाला जावाळ म्हणतात, शेळी राखणारा म्हणजे अजाजीव, देवांचे पशुपालक म्हणजे देवाजीव किंवा देवल; नटांना जायाजीव किंवा शैलूष म्हणतात, आणि पगारावर काम करणारा म्हणजे भृतक किंवा भृतिभुक.

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः । विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः ।। ३६६.

मिश्र जातीचा, हलका, नीच, सामान्य माणूस, योग्य वर्तन नसलेला, दुष्ट, नोकर, गुलाम किंवा चाकर अशा सर्वांना हे नाव दिले जाते.

पटुस्तु पेशलो दक्षे मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः । चण्डालस्तु दिवाकीर्त्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्म्मणि ।। ३६६.

विणकराला पटू किंवा पेशल म्हणतात; कुशल शिकारी म्हणजे मृगयु किंवा लुब्धक; चांडाळाला दिवाकीर्ती म्हणतात; पुस्तक म्हणजे पुस्क, आणि लेप लावण्याचे काम म्हणजे लेप्यादी.

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः । मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ ३६६.

पुतळीला पंचालिका किंवा पुत्रिका म्हणतात; तरुण जनावराला वर्कर किंवा तरुण पशु; पेटी म्हणजे मंजूषा, मोठी पेटी म्हणजे पेटका, आणि पेडा म्हणजे मोठा खोका; ही दोन शेवटची साधने सारखीच आणि सर्वसाधारण वापरात आहेत.

अग्निरुवाच सामान्यान्यऽथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु । सुकृती पुण्यवान् धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।। ३६७.

अग्नी म्हणतो: आता मी सर्वसाधारण नावे आणि त्यांचे लिंग सांगतो, ते ऐक. जो पुण्यवान, भाग्यशाली, मोठ्या इच्छा असणारा आणि उदार आहे, त्याला हे म्हणतात.

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः । स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे ।। ३६७.

जो कुशल, तज्ञ, विद्वान, शहाणा, नीट शिकलेला, उदार, मोठ्या प्रमाणात दान करणारा आणि नेहमी भरपूर देणारा आहे.

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः । इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्यधिभूर्नायकोऽधिपः ।। ३६७.

जो कार्यक्षम, उपकार मानणारा, हुशार, मन लावणारा, मेहनती, उत्सुक, श्रीमंत, संपन्न, वाढलेला, प्रमुख किंवा नेता आहे.

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्य्यऽपावृतः । खलपूः स्याद्धहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।। ३६७.

जो लक्ष्मीवान, शुभ चिन्ह असलेला, श्रीयुक्त, स्वतंत्र, मुक्त आहे; बढाईखोर, मोठ्याने ओरडणारा, आणि कामात फारच वेळ लावणारा किंवा आळशी.