अग्निपुराणम्

गणः सरस्वती पूज्या नारदो नलकूबरः। गुरुर्गरुपादुका च परो गुरुश्च पादुका

त्या गणात सरस्वती पूजनीय आहे, नारद, नलकूबर, गुरु, गुरुंच्या पादुका, श्रेष्ठ गुरु आणि पादुका यांचा समावेश आहे.

पूर्वसिद्धाः परसिद्धाः केशरेषु च शक्तयः। लक्ष्मीः सरस्वती प्रीतिः कीर्त्तिः शान्तिश्च कान्तिका

पूर्वी सिद्ध झालेले, नंतर सिद्ध झालेले, केशरांतील शक्ती, लक्ष्मी, सरस्वती, प्रीती, कीर्ती, शांती आणि कांती ह्या सगळ्या आहेत.

पुष्टिस्तुष्टिर्म्महेन्द्राद्या मध्ये चावाहितो हरिः । धृतिः श्रीरतिकान्त्याद्या मूलेन स्थापितोऽच्युतः

पुष्टी, तुष्टी, मधोमध इंद्र व इतर देव, आणि हरि यांची आवाहन केलेली असते; धैर्य, श्री, रती, कांती वगैरे, आणि मुळाशी अच्युताची स्थापना केलेली असते.

ओं अभिमुखो भवेत् प्रार्थ्य प्राच्यां सन्निहितो भव। विन्यस्यार्घ्यादिकं दत्त्वा गन्धाद्यैर्मूलतो यजेत्

ॐ. समोर पाहून, प्रार्थना करून, पूर्व दिशेला उपस्थित राहावं; अर्घ्य वगैरे ठेवून, सुगंध वगैरेने मुळाशी पूजा करावी.

ओं भीषय भीषय हृत् शिरस्त्रासय वै पुनः। मर्द्दय मर्द्दय शिखा अग्न्यादौ शस्त्रतोस्त्रकं

ॐ. भय दाखव, भय दाखव! पुन्हा हृदय व डोक्यात भीती निर्माण कर; चिरड, चिरड! शिखा, अग्नी वगैरे, शस्त्र व अस्त्र.

रक्ष रक्ष प्रध्वंसय प्रध्वंसय कवचाय नमस्ततः। ओं ह्रूं फट् अस्त्राय नमो मूलबीजेन चाङ्गकम्

रक्षा कर, रक्षा कर! नष्ट कर, नष्ट कर! कवचाला नमस्कार; ॐ ह्रूं फट्, अस्त्राला, मूलबीज व अंगांना नमस्कार.

पूर्व्वदक्षाप्यसौम्येषु मूर्त्त्यावरणमर्च्चयेत्। वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर दिशांना, आवरणासह मूर्तींची पूजा करावी—वसुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध.

अग्न्यादौ श्रीधृतिरतिकान्तयो मूर्त्तयो हरेः। शङ्खचक्रगदापद्ममग्न्यादौ पूर्व्वकादिकम्

अग्नी वगैरे ठिकाणी, श्री, धैर्य, रती आणि कांती ह्या हरिच्या मूर्ती; शंख, चक्र, गदा, कमळ, अग्नीपासून पूर्वेकडून पुढे.

शार्ङ्गञ्च मुषलं खङ्गं वनमालाञ्च तद्बहिः। इन्द्राद्याश्च तथानन्तो नैर्ऋत्यां वरुणस्ततः

शार्ङ्ग धनुष्य, मुसळ, तलवार आणि वनमाळा बाहेर; इंद्र व इतर, आणि अनंत, नैऋत्येला वरुण नंतर.

ब्रह्नेन्द्रेशानयोर्मध्ये अस्त्रावरणकं बहिः। ऐरावतस्ततश्छागो महिषो वानरो झषः

ब्रह्मा, इंद्र आणि ईशान यांच्या मध्ये, बाहेर अस्त्रांचं आवरण; मग ऐरावत, बकरा, म्हैस, वानर आणि मासा.

मृगः शशोऽथ वृषभः कूर्म्मो हंसस्ततो बहिः। पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयम्

हरिण, ससा, नंतर वृषभ, कासव, हंस, मग बाहेर; पृष्णिगर्भ, कुमुद वगैरे, दोन दोन द्वारपाल.

पूर्व्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं बहिः। विष्णुपार्षदेभ्यो नमो बलिपीठे बलिं ददेत्

पूर्व व उत्तर दरवाज्याशी हरीला वंदन करून, बाहेर बळी द्यावा; विष्णूच्या पार्षदांना नमस्कार करून, बळीपीठावर बळी अर्पण करावा.

विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत्। देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रञ्च बन्धयेत्

विश्व व विश्वक्सेन यांना ईशान कोपऱ्यात पूजा करावी; देवाच्या उजव्या हाताला रक्षासूत्र बांधावं.

संवत्सरकृतार्चायाः सम्पूर्णफलदायिने। पवित्रारोहणायेदं कौतुकं धारय ओं नमः

संपूर्ण वर्षभर केलेल्या पूजेचे पूर्ण फळ देणाऱ्याला; पवित्रा धारण करण्यासाठी हे कौतुक घालावं—ॐ, नमस्कार.

उपवासादिनियमं कुर्याद्वै देवसन्निधौ। उपवासादिनियतो देवं सन्तोषयाम्यहम्

देवाच्या सान्निध्यात उपवास वगैरे नियम पाळावेत; उपवास वगैरे करून मी देवाला संतुष्ट करतो.

कामक्रोधादयः सर्वे मा मे तिष्ठन्तु सर्वथा। अद्यप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम्

सर्व इच्छा, क्रोध वगैरे काहीही माझ्यात राहू नयेत; आजपासून, हे देवेश, विशेष दिवसापर्यंत.

यजमानो ह्यशक्तश्चेत् कुर्य्यान्नक्तादिकं व्रती। हुत्वा विसर्जयेत् स्तुत्वा श्रीकरन्नित्यपूजनम्

यजमान अशक्त असेल तर व्रतीने नक्तव्रत वगैरे करावं; हवन करून, देवाला विसर्जन द्यावं, स्तुती करावी आणि नित्यपूजा करावी.

अग्निरुवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत्। नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने

अग्नी म्हणाला: या मंत्राने यज्ञस्थळाची शोभा वाढवावी — 'ब्राह्मणांचे देव, श्रीधर, अविनाशी आत्मा, त्यांना नमस्कार.'

ऋग्यजुः सामरूपाय शब्ददेहाय विष्णवे। विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचा रूप असलेल्या, शब्दरूप असलेल्या विष्णूला — संध्याकाळी मंडळ आखून, यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री आणावी.

प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् विन्यस्यार्घ्यकरो नरः। अर्घ्याद्भिस्तु शिरः प्रोक्ष्च द्वारदेशादिकं तथा

हातपाय धुऊन, पुरुषाने अर्घ्याचा कलश ठेवावा; अर्घ्याच्या पाण्याने डोके, दाराची जागा आणि इतर ठिकाणे शिंपडावीत.

आरभेद् द्वारयागञ्च तोरणेशान् प्रपूजयेत्। अश्वत्थोदुम्बरवटप्लक्षाः पूर्वादिगा नगाः

दारपूजन सुरू करावे आणि तोरणांचे रक्षण करणाऱ्यांना नमस्कार करावा; अश्वत्थ, उंबर, वड, पिंपळ हे झाडे पूर्वेकडून इतर दिशांना ठेवावीत.

ऋगिन्द्रशोभनं प्राच्यां यजुर्यमसुभद्रकम्। सामापश्च सुधन्वाख्यं सोमाथर्वसुहोत्रकम्

पूर्वेला इंद्रशोभन नावाचा ऋक, यमसुभद्रक नावाचा यजुष, सुदन्वा नावाचा साम आणि सोमासाठी सुहोत्रक नावाचा अथर्वण — हे वापरावेत.

तोरणान्ताः पताकाश्च कुमुदाद्या घटद्वयम्। द्वारि द्वारि स्वनाम्नार्च्याः पूर्वे पूर्णश्च पुष्करः

तोरणांच्या टोकांना पताका आणि कुमुदासारख्या दोन कलश ठेवावेत; प्रत्येक दाराशी त्या त्या देवतेचे नाव घेऊन पूजा करावी, पूर्वेला फुललेला निळा कमळ ठेवावा.

आनन्दनन्दनौ दक्षो वीरसेनः सुषेणकः। सम्भवप्रभवौ सौम्ये द्वारपांश्चैव पूजयेत्

आनंद, नंदन, दक्ष, वीरसेन, सुसेणक, संभव आणि प्रभव — हे सौम्य द्वारपाल सुद्धा पूजावेत.

अस्त्रजप्तपुष्पक्षेपाद्विघ्नानुत्सार्य संविशेत्। भूतशुद्धिं विधायाथ विन्यस्य कृतमुद्रकः

अस्त्र मंत्र जपून, फुले उधळून, विघ्ने दूर करावीत आणि आत जावे; मग पंचमहाभूतांची शुद्धी करून, ठरलेली मुद्रा दाखवावी.

फट्कारान्तां शिखां जप्त्वा सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत्। वासुदेवेन गोमूत्रं सङ्कर्षणेन गोमयम्

'फट्'काराने संपणारा शिखा मंत्र जपून, सर्व दिशांना मोहरी टाकावी; वासुदेवासाठी गोमूत्र, संकर्षणासाठी गोमय ठेवावे.

प्रद्युम्नेन पयस्तज्जाद् दधि नारायणाद् घृतम्। एकद्वित्र्यादिवाराणि घृताद्वै भागतोधिकम्

प्रद्युम्नासाठी दूध, नारायणासाठी दही आणि तूप; एक, दोन, तीन अशा प्रमाणे तुपाचा भाग वाढवत जावा.

घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यमुदाहृतम्। मण्डपष्रोक्षणायैकञ्चापरम्प्राशनाय च

तुपाच्या भांड्यात हे सर्व एकत्र करून पंचगव्य तयार होते; त्यातील एक भाग मंडप शिंपडण्यासाठी, दुसरा भाग आचमनासाठी वापरावा.

स्नानाय दशकुम्भेषु इन्द्राद्यान् लोकपान् यजेत्। पूज्याज्ञां श्रावयेत्तांश्च स्थातव्यं चाज्ञया हरेः

स्नानासाठी दहा कलशात इंद्रादी लोकपालांची पूजा करावी; त्यांना पूजा करण्याची आज्ञा सांगावी आणि हरिच्या आज्ञेप्रमाणे राहावे.