अग्निपुराणम्

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः । सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ।। ३६६.

अंतःपुरात नेमलेला अधिकारी म्हणजे घरातील वंशज; रक्षक, कंचुकी, स्थापत्यकार आणि सेवक हेच ते.

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः । विषयानन्तरो राजा शत्रुमित्रमतः परं ।। ३६६.

शंड, एक वर्षाचा, आणि स्वतःच्या फायद्यासाठी सेवा करणारे हे तिघे सारखेच आहेत. राज्यानंतर राजा येतो, आणि त्यानंतर शत्रू व मित्र.

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः । चरः स्पशः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः ।। ३६६.

निरपेक्ष माणूस आणखी दूर असतो; मागून हल्ला करणारा मागे असतो; गुप्तहेर पाहणारा असतो, बातमी देणारा त्याहून वरचा, आणि काळ म्हणजे पुढचं भवितव्य.

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं । अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।। ३६६.

तो काळ त्या वेळेसच असतो; त्याचे फळ नंतर मिळते; अदृश्य म्हणजे अग्नी किंवा पाणी यासारखे, आणि दृश्यमान हे स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या सैन्यातून निर्माण होते.

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका । प्रभिन्नो गर्जितो मत्तो वमथुः करशीकरः ।। ३६६.

चांगला मडका, भरलेला मडका, कोळसा, सोन्याचं भांडं, फुटलेला, गडगडणारा, वेडा, ओकणारा आणि हातासारखा असा मडका.

स्त्रियां श्रृणिस्त्वङ्कुशोऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः । कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्‌खादिका स्त्रियां ।। ३६६.

स्त्रीसाठी: वाळी, अंकुश; पुरुषासाठी: स्तुतीगीत, काठी; दोघांसाठी: कान, रथ, वाहन, झोका आणि अशा स्त्रीसाठीच्या वस्तू.

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः । भटा योधाश्च योद्धारः कञ्चुको वारणोऽस्त्रियां ।। ३६६.

हत्तीचा सांभाळ करणारा, हत्तीचा रक्षक, हत्तीवर बसणारा, शिकारी, सैनिक, योद्धा, लढणारा, कवच आणि स्त्रीसाठी ढाल.

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म्म दंशनं । आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ।। ३६६.

शिरस्त्राण, डोक्यावर घालायचं वस्त्र, अंगरखा, ढाल, पूर्ण झाकलेला, अर्धवट झाकलेला, बांधलेला आणि न बांधलेल्या सारखा.

व्यूहस्तु बलविन्यासश्चक्रञ्चानीकमस्त्रियां । एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः वञ्चपदातिकाः ।। ३६६.

व्यूह म्हणजे सैन्याची मांडणी; स्त्रीसाठी चक्र आणि आघाडी; एक हत्ती, एक रथ, तीन घोडे, पायदळ आणि फसवणारे पायदळ सैनिक.

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं । सेनामुखं गुल्मगणै वाहिनी पृतना चमूः ।। ३६६.

पायदळाच्या तिन्ही विभागांसह, नावं अनुक्रमे अशी आहेत: सैन्याची आघाडी, गट, तुकडी, पलटन आणि मोठं सैन्य.

अनीकिनी दशानीकिन्योऽक्षोहिण्यो गजीदिभिः । धनुः कोदण्डइष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता ।। ३६६.

एक विभाग, दहा विभाग, गज व घोड्यांसह अक्षौहिणी; धनुष्य, कोदंड, आणि बाणधारींसाठी इषू; कोटिर आणि आटणी अशी नावं आहेत.

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः । पृषत्‌कबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः ।। ३६६.

धनुष्याचं मधलं भाग नस्तक, दोरी म्हणजे मौर्वी, ज्या म्हणजे ज्या, स्नायू म्हणजे गुण; बाण, शर आणि वेगवान, सरळ जाणारे अस्त्र.

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः। असिर्ऋष्टिश्च निस्त्रिशः करवालः कृपाणवत् ।। ३६६.

कुणी, बाजूला ठेवायचं बाणाचं भांडं, म्यान आणि दोघांसाठी बाणाचं पेटी; तलवार, भाला, दोन धारेची तलवार, वक्र तलवार आणि छोटी तलवार.

सरुः खङ्गस्य मुष्टौ स्यादीली तु करपालिका । द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका ।। ३६६.

तलवारीचा मूठ, हातासाठी छोटी ढाल; दोघांसाठी: कुऱ्हाड, धारदार शस्त्र, चाकू आणि लहान तलवार.

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरोऽस्त्रियां । वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ ।। ३६६.

प्रास म्हणजे भाला; सर्वांसाठी टोंमर हे शस्त्र; गायक, जागवणारे, मागधी कवी आणि स्तुती करणारे.

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्ग्रामादनिवर्त्तिनः । पताका वैजयन्ती स्यात् केतनं ध्वजमस्त्रियां ।। ३६६.

जे युद्धातून मागे हटत नाहीत त्यांना संकल्पबद्ध योद्धे म्हणतात; ध्वज, वैजयंती, पताका आणि ध्वज हे शस्त्र आहेत.

अहं पूर्वमहं पूर्व्वमित्यहंपूर्व्विका स्त्रियां । अहमहमिका सा स्याद्योऽहङ्कारः परस्परम् ।। ३६६.

स्त्रीमध्ये: 'मी आधी, मी आधी'; पुरुषामध्ये: 'मी आधी'; याला अहंपूर्विका म्हणतात; हे परस्पर अहंकार आहे.

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्य्यं स्थानसहोबलं । मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्द्दस्तु पीड़़नं ।। ३६६.

शक्ती, पराक्रम, प्राण, शौर्य, जागेतील बळ; मूर्छा म्हणजे बेशुद्धी, मोह म्हणजे गोंधळ, आणि अत्याचार म्हणजे वेदना.

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः । निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं ।। ३६६.

आक्रमण, हल्ला, सराव, विजय, जिंकणं, हाकलून देणं, जाहीर करणं, हालचाल आणि विरोध.

स्यात्पञ्चता कालधर्भो दिष्टान्तः प्रलयोऽत्य्यः । विशो भूमिस्पृशो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने ।। ३६६.

मृत्यू हा प्रत्येकाचा शेवट असतो; काळ सर्वांचा नाश करणारा आहे; संहार म्हणजेच अंतिम उदाहरण. पृथ्वीवर राहणारे लोक म्हणजेच जनता; वैश्यांचा उदरनिर्वाह व्यापार व उपजीविकेवर चालतो.

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका । उद्धारोऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी ।। ३६६.

शेतीसारख्या व्यवसायांचा समावेश येथे होतो; व्याजावर पैसे देणे म्हणजेच कुसिद, म्हणजेच व्याजावर उपजीविका. उधार देणे म्हणजे धनाचा वापर; सगळ्यात लहान धान्य म्हणजे सस्याची मंजिरी.

सिंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः । धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कड़ङ्गरो वुषं स्मृतं ।। ३६६.

धान्याचा बाह्य आवरण म्हणजे सिम्शारु; काडी म्हणजे खोड; गाभा म्हणजे तृण वगैरेचा आतला भाग. धान्य म्हणजे तांदूळ; गट्ठा धारण करणारा म्हणजे तांदळाचा गड; करंगर म्हणजे धान्याची भुसकट.

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः । तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं ।। ३६६.

माष वगैरे म्हणजे डाळी; शमीचे धान्य, ज्वारी, बार्ली वगैरे म्हणजे जाड धान्य. तृणधान्य म्हणजे निवार; धान्य निवडण्यासाठी वापरलेली सुप म्हणजे सूप.

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ । समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे ।। ३६६.

स्युत व प्रसेव हे दोन कावळे म्हणजेच चमचे; कंडोल व पिट हे दोन काढण्याची भांडी; कटकी व निजक हेही तसेच. रसवती म्हणजे रस; जेथे शिजवतात ते म्हणजे स्वयंपाकघर.

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः । आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ।। ३६६.

प्रमुख अधिकारी म्हणजे पौरोगव; स्वयंपाक करणारे म्हणजे वल्लव. आरालिका, आंधसिका, सूद, औदनिक हे स्वयंपाक करणाऱ्यांचे प्रकार आहेत.

क्लीवेऽग्वरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्य्यालुर्गलन्तिका । आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृष्णजीरके ।। ३६६.

उपांशु म्हणजे अग्वरीष, म्हणजेच नपुंसक; भाजलेले धान्य म्हणजे भ्राष्ट; कर्कर्य व गलंतिका नाहीत. आलिंजर म्हणजे एक प्रकारचा रत्न; सुषवी म्हणजे काळे जिरे.

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं । निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते ।। ३६६.

आरणाल म्हणजे आंबवलेला तांदूळ; कुलमाष म्हणजे शिजवलेली डाळ; वाह्लिक म्हणजे हिंग; रामठ म्हणजे एक मसाला. निशा म्हणजे हळद; पीता म्हणजे पिवळा; स्त्री म्हणजे बाई; खंड म्हणजे तुकडा; मत्स्यंडी म्हणजे एक प्रकारचा गोड पदार्थ.

कूर्चिका क्षीरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं । पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः ।। ३६६.

कूर्चिका म्हणजे दूधापासून बनवलेला पदार्थ; स्निग्ध म्हणजे तेलकट; मृदू म्हणजे गुळगुळीत व चिकट. पृथुक म्हणजे पोहे; चिपिटक म्हणजे दाबलेले धान्य; धाना म्हणजे भाजलेली ज्वारी, जी स्त्रियांसाठी असते.

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः । युगादीनाञ्च वोढारो युग्यप्रासङ्ग्यशाटकाः ।। ३६६.

जेमन म्हणजे लेप; लेप म्हणजे अन्न; माहेयी म्हणजे माहे प्रदेशातील गाय; सौरभी म्हणजे सुगंधी गाय. युगाच्या सुरुवातीला जू लावणारे म्हणजे जू जोडून जनावरं हाकणारे लोक.