अग्निपुराणम्

पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् । उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ।। ३६५.

दही आणि तुपाचं मिश्रण, उत्तम भाताचं गोड पक्वान्न म्हणजे पायस; यज्ञासाठी तयार केलेला प्राणी, जो मंत्राने शुद्ध करून यज्ञात बळी दिला जातो.

परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बवार्थकम् । पूजा नमस्याऽपचितिः सपर्य्यार्चार्हणाः समाः ।। ३६५.

परंपरा, साथ, शिंपडणं आणि देवासाठी केलेली कृती; पूजा, नमस्कार, सन्मान, सेवा, सत्कार आणि अर्पण हे सर्व सारखंच.

वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्य्याप्युपासनम् । नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ।। ३६५.

वरिवस्या म्हणजे सेवा, शुश्रूषा म्हणजे काळजी घेणं, परिचर्या म्हणजे उपासना; नियम म्हणजे व्रत, त्यात उपवास आणि इतर पुण्यकर्मे येतात.

मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः । कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता ।। ३६५.

मुख्य म्हणजे पहिली पद्धत, अनुकल्प म्हणजे त्यापेक्षा कमी. विधीत नियमांची योग्य क्रमवारी, विवेक आणि वेगळेपण समजावं.

संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः । भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दो पाराशर्य्यपि मस्करी ।। ३६५.

संस्कारपूर्वक घेतलेलं म्हणजे शास्त्रानुसार तयारी. भिक्षुक, परिब्राजक, कर्म करणारा, व्यासाचा शिष्य आणि दंडधारी.

ऋषयः सत्यवचसः स्नातकश्चाप्लुतब्रती । ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ।। ३६५.

ऋषी म्हणजे सत्य बोलणारे, स्नातक आणि अखंड व्रत पाळणारे; ज्यांनी इंद्रियांवर विजय मिळवला ते यती, आणि संयमीही यतीच.

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म्म तद्यमः । नियमस्तु स यत् कर्म्मानित्यमागन्तुसाधनम् ३६५.

शरीर चालवण्यासाठी नेहमीच करावं लागतं ते यम म्हणजे संयम; पण जे नेहमीच नको, विशेष कारणासाठी केलं जातं ते नियम.

अग्निरुवाच मूर्द्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् । राजा तु प्रणताशेपसामन्तः । स्यादधीश्वरः ।। ३६६.

अग्नी म्हणतो: ज्याच्या डोक्यावर अभिषेक होतो तो राजा, बाहूपासून जन्मलेला क्षत्रिय, वीर म्हणजे बलवान. राजा म्हणजे प्रजांचा स्वामी, सरदारांचा अधिपती आणि देशाचा शासक.

चक्रवर्त्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः । मन्त्री धीसचिवोऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः ।। ३६६.

चक्रवर्ती म्हणजे सर्वांचा सम्राट, दुसरा राजा म्हणजे प्रदेशाचा स्वामी. मंत्री, बुद्धिमान सल्लागार, मुख्य अधिकारी आणि प्रधान.

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्‌विवाकाऽक्षदर्शकौ । भौरिकः कनकाध्यक्षोऽथाद्यक्षाधिकृतौ समौ ।। ३६६.

व्यवहार पाहणारा न्यायाधीश, प्रधान न्यायाधीश आणि पासा पाहणारा; कोषाध्यक्ष, सोन्याचा अधिकारी आणि दोन मुख्य अधिकारी.

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः । सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ।। ३६६.

अंतःपुरात नेमलेला अधिकारी म्हणजे घरातील वंशज; रक्षक, कंचुकी, स्थापत्यकार आणि सेवक हेच ते.

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः । विषयानन्तरो राजा शत्रुमित्रमतः परं ।। ३६६.

शंड, एक वर्षाचा, आणि स्वतःच्या फायद्यासाठी सेवा करणारे हे तिघे सारखेच आहेत. राज्यानंतर राजा येतो, आणि त्यानंतर शत्रू व मित्र.

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः । चरः स्पशः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः ।। ३६६.

निरपेक्ष माणूस आणखी दूर असतो; मागून हल्ला करणारा मागे असतो; गुप्तहेर पाहणारा असतो, बातमी देणारा त्याहून वरचा, आणि काळ म्हणजे पुढचं भवितव्य.

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं । अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।। ३६६.

तो काळ त्या वेळेसच असतो; त्याचे फळ नंतर मिळते; अदृश्य म्हणजे अग्नी किंवा पाणी यासारखे, आणि दृश्यमान हे स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या सैन्यातून निर्माण होते.

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका । प्रभिन्नो गर्जितो मत्तो वमथुः करशीकरः ।। ३६६.

चांगला मडका, भरलेला मडका, कोळसा, सोन्याचं भांडं, फुटलेला, गडगडणारा, वेडा, ओकणारा आणि हातासारखा असा मडका.

स्त्रियां श्रृणिस्त्वङ्कुशोऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः । कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्‌खादिका स्त्रियां ।। ३६६.

स्त्रीसाठी: वाळी, अंकुश; पुरुषासाठी: स्तुतीगीत, काठी; दोघांसाठी: कान, रथ, वाहन, झोका आणि अशा स्त्रीसाठीच्या वस्तू.

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः । भटा योधाश्च योद्धारः कञ्चुको वारणोऽस्त्रियां ।। ३६६.

हत्तीचा सांभाळ करणारा, हत्तीचा रक्षक, हत्तीवर बसणारा, शिकारी, सैनिक, योद्धा, लढणारा, कवच आणि स्त्रीसाठी ढाल.

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म्म दंशनं । आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ।। ३६६.

शिरस्त्राण, डोक्यावर घालायचं वस्त्र, अंगरखा, ढाल, पूर्ण झाकलेला, अर्धवट झाकलेला, बांधलेला आणि न बांधलेल्या सारखा.

व्यूहस्तु बलविन्यासश्चक्रञ्चानीकमस्त्रियां । एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः वञ्चपदातिकाः ।। ३६६.

व्यूह म्हणजे सैन्याची मांडणी; स्त्रीसाठी चक्र आणि आघाडी; एक हत्ती, एक रथ, तीन घोडे, पायदळ आणि फसवणारे पायदळ सैनिक.

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं । सेनामुखं गुल्मगणै वाहिनी पृतना चमूः ।। ३६६.

पायदळाच्या तिन्ही विभागांसह, नावं अनुक्रमे अशी आहेत: सैन्याची आघाडी, गट, तुकडी, पलटन आणि मोठं सैन्य.

अनीकिनी दशानीकिन्योऽक्षोहिण्यो गजीदिभिः । धनुः कोदण्डइष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता ।। ३६६.

एक विभाग, दहा विभाग, गज व घोड्यांसह अक्षौहिणी; धनुष्य, कोदंड, आणि बाणधारींसाठी इषू; कोटिर आणि आटणी अशी नावं आहेत.

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः । पृषत्‌कबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः ।। ३६६.

धनुष्याचं मधलं भाग नस्तक, दोरी म्हणजे मौर्वी, ज्या म्हणजे ज्या, स्नायू म्हणजे गुण; बाण, शर आणि वेगवान, सरळ जाणारे अस्त्र.

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः। असिर्ऋष्टिश्च निस्त्रिशः करवालः कृपाणवत् ।। ३६६.

कुणी, बाजूला ठेवायचं बाणाचं भांडं, म्यान आणि दोघांसाठी बाणाचं पेटी; तलवार, भाला, दोन धारेची तलवार, वक्र तलवार आणि छोटी तलवार.

सरुः खङ्गस्य मुष्टौ स्यादीली तु करपालिका । द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका ।। ३६६.

तलवारीचा मूठ, हातासाठी छोटी ढाल; दोघांसाठी: कुऱ्हाड, धारदार शस्त्र, चाकू आणि लहान तलवार.

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरोऽस्त्रियां । वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ ।। ३६६.

प्रास म्हणजे भाला; सर्वांसाठी टोंमर हे शस्त्र; गायक, जागवणारे, मागधी कवी आणि स्तुती करणारे.

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्ग्रामादनिवर्त्तिनः । पताका वैजयन्ती स्यात् केतनं ध्वजमस्त्रियां ।। ३६६.

जे युद्धातून मागे हटत नाहीत त्यांना संकल्पबद्ध योद्धे म्हणतात; ध्वज, वैजयंती, पताका आणि ध्वज हे शस्त्र आहेत.

अहं पूर्वमहं पूर्व्वमित्यहंपूर्व्विका स्त्रियां । अहमहमिका सा स्याद्योऽहङ्कारः परस्परम् ।। ३६६.

स्त्रीमध्ये: 'मी आधी, मी आधी'; पुरुषामध्ये: 'मी आधी'; याला अहंपूर्विका म्हणतात; हे परस्पर अहंकार आहे.

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्य्यं स्थानसहोबलं । मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्द्दस्तु पीड़़नं ।। ३६६.

शक्ती, पराक्रम, प्राण, शौर्य, जागेतील बळ; मूर्छा म्हणजे बेशुद्धी, मोह म्हणजे गोंधळ, आणि अत्याचार म्हणजे वेदना.

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः । निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं ।। ३६६.

आक्रमण, हल्ला, सराव, विजय, जिंकणं, हाकलून देणं, जाहीर करणं, हालचाल आणि विरोध.