अग्निपुराणम्

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा साऽवटुर्घाटा कृकाटिका । अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः ।। ३६४.

तीन रेषा असलेली मान म्हणजे कंबुग्रीवा; घशाचा खळगा म्हणजे अवट किंवा घाट; मानेला लागून असलेला भाग म्हणजे कृकाटिका. खाली हनुवटी आणि खालचा ओठ; मग गाल, घसा आणि जबडा.

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने । चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम् ।। ३६४.

डोळ्यांचे बाहेरचे कोपरे म्हणजे अपांग; आतले कोपरे म्हणजे अंत. तिरपा कटाक्ष म्हणजे कटाक्ष किंवा अपांगदर्शन. केस म्हणजे चिकुर किंवा कुंतल; लहान मुलगा म्हणजे बाल; अंगावर घालायचं अलंकार म्हणजे प्रतिकर्म किंवा प्रसाधन.

आकल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् । चूड़ामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ।। ३६४.

शृंगार आणि पोशाख म्हणजे आकल्प आणि वेष; रंगमंचावरचं वेष म्हणजे नेपथ्य; डोळ्यांसमोर असलेलं म्हणजे प्रत्यक्ष; खेळासाठी असलेलं म्हणजे खेळयोग. डोक्यावरचं मुकुट म्हणजे चूडामणि; डोक्याचा अलंकार म्हणजे शिरोरत्न; सैल हार म्हणजे तरळ; गळ्यात मध्यभागी असलेला हार म्हणजे हारमध्य.

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका । मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्गिणी क्षुद्रघण्टिका ।। ३६४.

कर्णिका म्हणजे फुलाचं मध्यभाग, तालपत्र म्हणजे पान, लटकण म्हणजे झुलणारी शोभा, ललंटिका म्हणजे कपाळावरचं अलंकार. मंजीर म्हणजे पायातलं पैंजण, आणि किंकिणी म्हणजे लहान घंटा.

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता । पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम् ।। ३६४.

लांबी, रुंदी, उंची, घेर आणि मोकळेपणा; पाटावरचं कापड, जीर्ण वस्त्र, अंगावरचं उपरणं आणि खांद्यावरचं उपवस्त्र.

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता । समुद्‌गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।। ३६४.

रचना म्हणजे बांधणी, परिस्पंद म्हणजे हालचाल, आभोग म्हणजे वेढणं, परिपूर्णता म्हणजे भरपूरपणा. पेटी, डबा, स्वीकारायचं भांडे आणि पकडायचं भांडे.

अग्निरुवाच वंशोऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ । मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य्य आदेष्ट त्वध्वरे व्रती ।। ३६५.

अग्नी म्हणतो: वंश म्हणजे घराणं, गोत्र म्हणजे पूर्वजांचं कुटुंब, कुलं आणि अभिजन म्हणजे वंशपरंपरा. मंत्र समजावणारा शिक्षक, विधी शिकवणारा गुरु, आणि व्रत पाळणारा व्रती.

यष्टा च यजमानः स्यात् ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः । सतीर्थ्याश्चैकगुरवः सभ्याः सामाजिकास्तथा ।। ३६५.

यष्टा म्हणजे यजमान, सुरुवात समजणं म्हणजे आरंभ. एकाच गुरूकडे शिकणारे सतीर्थ्य, सभासद आणि इतर सहभागी.

सभासदः सभास्तारा ऋत्विजो याजकाश्च ते । अद्वर्थूद्‌गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ।। ३६५.

सभासद, सभेचे प्रमुख, ऋत्विज म्हणजे यज्ञ करणारे पुजारी, आणि यजमान; पुढे उद्गाता, होतार, यजुर्वेद व सामवेद जाणणारे.

चषालो यूपकटकः समे स्थण्डिलचत्वरे । आमिक्षा सा श्रृतोष्णे या क्षईरे स्याद्दधियोगतः ।। ३६५.

चषाळ म्हणजे समिधा टाकायचं चमचं, यूप म्हणजे यज्ञाचा खांब, सम असलेली भूमी आणि चौरस जागा; तापवलेलं तूप, दूध घातलेलं तूप आणि दही घातलेलं तूप.

पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् । उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ।। ३६५.

दही आणि तुपाचं मिश्रण, उत्तम भाताचं गोड पक्वान्न म्हणजे पायस; यज्ञासाठी तयार केलेला प्राणी, जो मंत्राने शुद्ध करून यज्ञात बळी दिला जातो.

परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बवार्थकम् । पूजा नमस्याऽपचितिः सपर्य्यार्चार्हणाः समाः ।। ३६५.

परंपरा, साथ, शिंपडणं आणि देवासाठी केलेली कृती; पूजा, नमस्कार, सन्मान, सेवा, सत्कार आणि अर्पण हे सर्व सारखंच.

वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्य्याप्युपासनम् । नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ।। ३६५.

वरिवस्या म्हणजे सेवा, शुश्रूषा म्हणजे काळजी घेणं, परिचर्या म्हणजे उपासना; नियम म्हणजे व्रत, त्यात उपवास आणि इतर पुण्यकर्मे येतात.

मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः । कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता ।। ३६५.

मुख्य म्हणजे पहिली पद्धत, अनुकल्प म्हणजे त्यापेक्षा कमी. विधीत नियमांची योग्य क्रमवारी, विवेक आणि वेगळेपण समजावं.

संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः । भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दो पाराशर्य्यपि मस्करी ।। ३६५.

संस्कारपूर्वक घेतलेलं म्हणजे शास्त्रानुसार तयारी. भिक्षुक, परिब्राजक, कर्म करणारा, व्यासाचा शिष्य आणि दंडधारी.

ऋषयः सत्यवचसः स्नातकश्चाप्लुतब्रती । ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ।। ३६५.

ऋषी म्हणजे सत्य बोलणारे, स्नातक आणि अखंड व्रत पाळणारे; ज्यांनी इंद्रियांवर विजय मिळवला ते यती, आणि संयमीही यतीच.

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म्म तद्यमः । नियमस्तु स यत् कर्म्मानित्यमागन्तुसाधनम् ३६५.

शरीर चालवण्यासाठी नेहमीच करावं लागतं ते यम म्हणजे संयम; पण जे नेहमीच नको, विशेष कारणासाठी केलं जातं ते नियम.

अग्निरुवाच मूर्द्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् । राजा तु प्रणताशेपसामन्तः । स्यादधीश्वरः ।। ३६६.

अग्नी म्हणतो: ज्याच्या डोक्यावर अभिषेक होतो तो राजा, बाहूपासून जन्मलेला क्षत्रिय, वीर म्हणजे बलवान. राजा म्हणजे प्रजांचा स्वामी, सरदारांचा अधिपती आणि देशाचा शासक.

चक्रवर्त्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः । मन्त्री धीसचिवोऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः ।। ३६६.

चक्रवर्ती म्हणजे सर्वांचा सम्राट, दुसरा राजा म्हणजे प्रदेशाचा स्वामी. मंत्री, बुद्धिमान सल्लागार, मुख्य अधिकारी आणि प्रधान.

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्‌विवाकाऽक्षदर्शकौ । भौरिकः कनकाध्यक्षोऽथाद्यक्षाधिकृतौ समौ ।। ३६६.

व्यवहार पाहणारा न्यायाधीश, प्रधान न्यायाधीश आणि पासा पाहणारा; कोषाध्यक्ष, सोन्याचा अधिकारी आणि दोन मुख्य अधिकारी.

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः । सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ।। ३६६.

अंतःपुरात नेमलेला अधिकारी म्हणजे घरातील वंशज; रक्षक, कंचुकी, स्थापत्यकार आणि सेवक हेच ते.

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः । विषयानन्तरो राजा शत्रुमित्रमतः परं ।। ३६६.

शंड, एक वर्षाचा, आणि स्वतःच्या फायद्यासाठी सेवा करणारे हे तिघे सारखेच आहेत. राज्यानंतर राजा येतो, आणि त्यानंतर शत्रू व मित्र.

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः । चरः स्पशः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः ।। ३६६.

निरपेक्ष माणूस आणखी दूर असतो; मागून हल्ला करणारा मागे असतो; गुप्तहेर पाहणारा असतो, बातमी देणारा त्याहून वरचा, आणि काळ म्हणजे पुढचं भवितव्य.

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं । अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।। ३६६.

तो काळ त्या वेळेसच असतो; त्याचे फळ नंतर मिळते; अदृश्य म्हणजे अग्नी किंवा पाणी यासारखे, आणि दृश्यमान हे स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या सैन्यातून निर्माण होते.

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका । प्रभिन्नो गर्जितो मत्तो वमथुः करशीकरः ।। ३६६.

चांगला मडका, भरलेला मडका, कोळसा, सोन्याचं भांडं, फुटलेला, गडगडणारा, वेडा, ओकणारा आणि हातासारखा असा मडका.

स्त्रियां श्रृणिस्त्वङ्कुशोऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः । कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्‌खादिका स्त्रियां ।। ३६६.

स्त्रीसाठी: वाळी, अंकुश; पुरुषासाठी: स्तुतीगीत, काठी; दोघांसाठी: कान, रथ, वाहन, झोका आणि अशा स्त्रीसाठीच्या वस्तू.

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः । भटा योधाश्च योद्धारः कञ्चुको वारणोऽस्त्रियां ।। ३६६.

हत्तीचा सांभाळ करणारा, हत्तीचा रक्षक, हत्तीवर बसणारा, शिकारी, सैनिक, योद्धा, लढणारा, कवच आणि स्त्रीसाठी ढाल.

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म्म दंशनं । आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ।। ३६६.

शिरस्त्राण, डोक्यावर घालायचं वस्त्र, अंगरखा, ढाल, पूर्ण झाकलेला, अर्धवट झाकलेला, बांधलेला आणि न बांधलेल्या सारखा.

व्यूहस्तु बलविन्यासश्चक्रञ्चानीकमस्त्रियां । एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः वञ्चपदातिकाः ।। ३६६.

व्यूह म्हणजे सैन्याची मांडणी; स्त्रीसाठी चक्र आणि आघाडी; एक हत्ती, एक रथ, तीन घोडे, पायदळ आणि फसवणारे पायदळ सैनिक.