अग्निपुराणम्

वुक्काऽग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा । पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ।। ३६४.

जिभेचं टोक म्हणजे वुक्का; पुढचं मांस म्हणजे अग्रामांस; हृदय म्हणजे हृदय; हृदयाच्या आजूबाजूचं मेद म्हणजे हृन्मेद; पोटातील जाळी म्हणजे वपा; मेद म्हणजे वसा. मान मागचं भाग म्हणजे पश्चाद्ग्रीवा; शिरा म्हणजे रक्तवाहिन्या; मान्यां म्हणजे मोठ्या रक्तवाहिन्या; नाडी म्हणजे वाहिनी; धमनी म्हणजे रक्तवाहिनी; शिरा म्हणजेही रक्तवाहिनी.

तिलकं क्लोम मस्तिष्कं दूषिका नेत्रयोर्मलम् । अन्त्रं पुरी तद्‌गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यऽथ वस्नसा ।। ३६४.

कपाळावरचा ठिपका म्हणजे तिलक; स्वादुपिंड म्हणजे क्लोम; मेंदू म्हणजे मस्तिष्क; डोळ्यांतून येणारा पू म्हणजे दूषिका; डोळ्यांतील घाण म्हणजे मल. आतडे म्हणजे अंत; गुदद्वार म्हणजे पुरी; पोटातील गाठ म्हणजे गुल्म; प्लीहा म्हणजे प्लीहा; अंडकोष म्हणजे पुंस्य; आणि वीर्यवाहिनी म्हणजे वसनसा.

स्नायुः स्रियां कालखण्डयकृती तु ऽसमे इमे । स्यात् कर्पूरः कपालोऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च ।। ३६४.

स्नायू म्हणजे स्नायू; स्त्रीमध्ये त्याला स्रिया म्हणतात; काळाचा तुकडा म्हणजे कालखंड; मज्जा तयार करणारा अवयव म्हणजे यकृत. कापूर म्हणजे कर्पूर; कवटी म्हणजे कपाळ; स्त्रीमध्ये कवटीला अस्त्री म्हणतात; कूर्च म्हणजे किका; सांध्याचा गाठ म्हणजे संकुली; आणि हाड म्हणजे अस्थी.

स्याच्छरीरास्थिन कङ्कालः पृष्ठास्थिन तु कशेरुका । शिरोऽल्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका ।। ३६४.

शरीरातील हाडांचा सांगाडा म्हणजे कंकाळ; पाठीतली हाडं म्हणजे कशेरुका; डोक्याची कवटी म्हणजे करोठी; स्त्रीमध्ये बाजूचं हाड म्हणजे पर्शुका.

अङ्गं प्रतीकोऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः । कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।। ३६४.

अवयव म्हणजे अंग; एखादा भाग म्हणजे प्रतीक; शरीराचा सदस्य म्हणजे अवयव; शरीराला शरीर, वपु किंवा विग्रह म्हणतात. कंबरेचं हाड म्हणजे कट; श्रोणिफलक म्हणजे कंबरेचा पट; कंबर म्हणजे कटि; कंबरेचा भाग म्हणजे श्रोणि; आणि गाठी असलेली म्हणजे ककुद्मती.

पश्चान्नितम्वः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः । कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे ।। ३६४.

स्त्रीच्या मागच्या भागाला नितंब म्हणतात; क्लीवामध्ये पुढील भागाला जघन म्हणतात. कंबरेच्या दोन्ही बाजूला असलेली खोल जागा म्हणजे कूपक; दोन्ही नसतील तर त्याला ककुंदर म्हणतात.

स्त्रियां स्पिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः । भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी ।। ३६४.

स्त्रीमध्ये कंबरेवरचे दोन उंचावलेले भाग म्हणजे स्पिच आणि कटिप्रोथ; गुप्तांगाजवळील जागा म्हणजे उपस्थ, याचं पुढे वर्णन येईल. भग किंवा योनि म्हणजे स्त्रीचे गुप्तांग; पुरुषांमध्ये शिश्न, मेढ्र किंवा मेहनशेफस म्हणजे लिंग.

प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते । अङ्गुष्ठे सकनिष्ठो स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ।। ३६४.

हाताची पाट, पायाची तळवे आणि कान म्हणजे प्रादेश, ताल आणि गोकर्ण. तर्जनीपासून इतर बोटं म्हणजे तट. अंगठा आणि लहान बोट एकत्र म्हणजे सकनिष्ठ. बारा अंगुळांची लांबी म्हणजे वितस्ति.

पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ । बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान् ।। ३६४.

हात म्हणजे पाणि; हाताची सपाट बाजू म्हणजे चपेट किंवा प्रतलप्रहस्त; हाताची बोटं पसरलेली असतील तर विस्तृतांगुल. मूठ बांधलेला हात म्हणजे बद्धमुष्टि; हात म्हणजे कर. बोटाची जाडी म्हणजे रत्नि; हातापासून कोपरापर्यंत म्हणजे अरत्नि; लहान बोटासह म्हणजे सकनिष्ठवान.

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा साऽवटुर्घाटा कृकाटिका । अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः ।। ३६४.

तीन रेषा असलेली मान म्हणजे कंबुग्रीवा; घशाचा खळगा म्हणजे अवट किंवा घाट; मानेला लागून असलेला भाग म्हणजे कृकाटिका. खाली हनुवटी आणि खालचा ओठ; मग गाल, घसा आणि जबडा.

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने । चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम् ।। ३६४.

डोळ्यांचे बाहेरचे कोपरे म्हणजे अपांग; आतले कोपरे म्हणजे अंत. तिरपा कटाक्ष म्हणजे कटाक्ष किंवा अपांगदर्शन. केस म्हणजे चिकुर किंवा कुंतल; लहान मुलगा म्हणजे बाल; अंगावर घालायचं अलंकार म्हणजे प्रतिकर्म किंवा प्रसाधन.

आकल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् । चूड़ामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ।। ३६४.

शृंगार आणि पोशाख म्हणजे आकल्प आणि वेष; रंगमंचावरचं वेष म्हणजे नेपथ्य; डोळ्यांसमोर असलेलं म्हणजे प्रत्यक्ष; खेळासाठी असलेलं म्हणजे खेळयोग. डोक्यावरचं मुकुट म्हणजे चूडामणि; डोक्याचा अलंकार म्हणजे शिरोरत्न; सैल हार म्हणजे तरळ; गळ्यात मध्यभागी असलेला हार म्हणजे हारमध्य.

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका । मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्गिणी क्षुद्रघण्टिका ।। ३६४.

कर्णिका म्हणजे फुलाचं मध्यभाग, तालपत्र म्हणजे पान, लटकण म्हणजे झुलणारी शोभा, ललंटिका म्हणजे कपाळावरचं अलंकार. मंजीर म्हणजे पायातलं पैंजण, आणि किंकिणी म्हणजे लहान घंटा.

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता । पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम् ।। ३६४.

लांबी, रुंदी, उंची, घेर आणि मोकळेपणा; पाटावरचं कापड, जीर्ण वस्त्र, अंगावरचं उपरणं आणि खांद्यावरचं उपवस्त्र.

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता । समुद्‌गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।। ३६४.

रचना म्हणजे बांधणी, परिस्पंद म्हणजे हालचाल, आभोग म्हणजे वेढणं, परिपूर्णता म्हणजे भरपूरपणा. पेटी, डबा, स्वीकारायचं भांडे आणि पकडायचं भांडे.

अग्निरुवाच वंशोऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ । मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य्य आदेष्ट त्वध्वरे व्रती ।। ३६५.

अग्नी म्हणतो: वंश म्हणजे घराणं, गोत्र म्हणजे पूर्वजांचं कुटुंब, कुलं आणि अभिजन म्हणजे वंशपरंपरा. मंत्र समजावणारा शिक्षक, विधी शिकवणारा गुरु, आणि व्रत पाळणारा व्रती.

यष्टा च यजमानः स्यात् ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः । सतीर्थ्याश्चैकगुरवः सभ्याः सामाजिकास्तथा ।। ३६५.

यष्टा म्हणजे यजमान, सुरुवात समजणं म्हणजे आरंभ. एकाच गुरूकडे शिकणारे सतीर्थ्य, सभासद आणि इतर सहभागी.

सभासदः सभास्तारा ऋत्विजो याजकाश्च ते । अद्वर्थूद्‌गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ।। ३६५.

सभासद, सभेचे प्रमुख, ऋत्विज म्हणजे यज्ञ करणारे पुजारी, आणि यजमान; पुढे उद्गाता, होतार, यजुर्वेद व सामवेद जाणणारे.

चषालो यूपकटकः समे स्थण्डिलचत्वरे । आमिक्षा सा श्रृतोष्णे या क्षईरे स्याद्दधियोगतः ।। ३६५.

चषाळ म्हणजे समिधा टाकायचं चमचं, यूप म्हणजे यज्ञाचा खांब, सम असलेली भूमी आणि चौरस जागा; तापवलेलं तूप, दूध घातलेलं तूप आणि दही घातलेलं तूप.

पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् । उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ।। ३६५.

दही आणि तुपाचं मिश्रण, उत्तम भाताचं गोड पक्वान्न म्हणजे पायस; यज्ञासाठी तयार केलेला प्राणी, जो मंत्राने शुद्ध करून यज्ञात बळी दिला जातो.

परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बवार्थकम् । पूजा नमस्याऽपचितिः सपर्य्यार्चार्हणाः समाः ।। ३६५.

परंपरा, साथ, शिंपडणं आणि देवासाठी केलेली कृती; पूजा, नमस्कार, सन्मान, सेवा, सत्कार आणि अर्पण हे सर्व सारखंच.

वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्य्याप्युपासनम् । नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ।। ३६५.

वरिवस्या म्हणजे सेवा, शुश्रूषा म्हणजे काळजी घेणं, परिचर्या म्हणजे उपासना; नियम म्हणजे व्रत, त्यात उपवास आणि इतर पुण्यकर्मे येतात.

मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः । कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता ।। ३६५.

मुख्य म्हणजे पहिली पद्धत, अनुकल्प म्हणजे त्यापेक्षा कमी. विधीत नियमांची योग्य क्रमवारी, विवेक आणि वेगळेपण समजावं.

संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः । भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दो पाराशर्य्यपि मस्करी ।। ३६५.

संस्कारपूर्वक घेतलेलं म्हणजे शास्त्रानुसार तयारी. भिक्षुक, परिब्राजक, कर्म करणारा, व्यासाचा शिष्य आणि दंडधारी.

ऋषयः सत्यवचसः स्नातकश्चाप्लुतब्रती । ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ।। ३६५.

ऋषी म्हणजे सत्य बोलणारे, स्नातक आणि अखंड व्रत पाळणारे; ज्यांनी इंद्रियांवर विजय मिळवला ते यती, आणि संयमीही यतीच.

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म्म तद्यमः । नियमस्तु स यत् कर्म्मानित्यमागन्तुसाधनम् ३६५.

शरीर चालवण्यासाठी नेहमीच करावं लागतं ते यम म्हणजे संयम; पण जे नेहमीच नको, विशेष कारणासाठी केलं जातं ते नियम.

अग्निरुवाच मूर्द्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् । राजा तु प्रणताशेपसामन्तः । स्यादधीश्वरः ।। ३६६.

अग्नी म्हणतो: ज्याच्या डोक्यावर अभिषेक होतो तो राजा, बाहूपासून जन्मलेला क्षत्रिय, वीर म्हणजे बलवान. राजा म्हणजे प्रजांचा स्वामी, सरदारांचा अधिपती आणि देशाचा शासक.

चक्रवर्त्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः । मन्त्री धीसचिवोऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः ।। ३६६.

चक्रवर्ती म्हणजे सर्वांचा सम्राट, दुसरा राजा म्हणजे प्रदेशाचा स्वामी. मंत्री, बुद्धिमान सल्लागार, मुख्य अधिकारी आणि प्रधान.