अग्निपुराणम्

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः । शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी ।। ३६३.

ग्रंथिपर्ण, शुक, वर्हि, वला, त्रिपुटा, तृटि, शिवा, तामलकी आणि हनुरहट्टविलासिनी या वनस्पती आहेत.

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् । तपस्विनी जटामांसी पृक्का देवी लता लक्षू ।। ३६३.

कुट, नट, दशपुर, वानेय, परिपेलव, तपस्विनी, जटामांसी, पृक्का, देवी, लता आणि लक्षू या औषधी आहेत.

कर्चुरको द्राविड़को गन्धमूली शठी स्मृता । स्यादृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः ।। ३६३.

कर्चूरक, द्राविरक, गंधमूली, शठी, ऋक्षगंधा, छगलांत्रा, वेगी आणि वृद्धदारक या वनस्पती आहेत.

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्यऽपि । चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्ठा स्वर्णक्षीरी हिमावती ।। ३६३.

तुंडिकेरी, रक्तफळा, विम्बिका, पीलुपर्णी, चांगेरी, चुक्रिका, अंबष्ठा, स्वर्णक्षिरी आणि हिमावती या औषधी आहेत.

सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि । जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्बः किरातकः ।। ३६३.

सहस्रवेधी, चुक्र, आम्लवेतस, शतवेधी, जीवंती, जीवनी, जीवा, भूमिनिंब आणि किरातक या वनस्पती आहेत.

कूर्चशीर्षो मधुकरश्चन्द्रः कपिवृकस्तथा । दद्रुघ्नः स्यादेड़गजो वर्षाभूः शोथहारिणी ।। ३६३.

कूर्चशीर्ष, मधुकर, चंद्र, कपिवृक, दद्रुघ्न, अडेरगज, वर्षाभू आणि शोथहारीणी या औषधी आहेत.

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी । शतपुष्पा सिचच्छत्राऽतिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।। ३६३.

वाराही, वदरा, गृष्टि, काकमाची, वायसी, शतपुष्पा, सिच्छत्रा, अतिच्छत्रा, मधुरा आणि मिश्री या वनस्पती आहेत.

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी । कटम्भरी भद्रवला कर्व्वूरश्च शटी ह्यथ ।। ३६३.

अवाक्पुष्पी, कारवी, सरणा, प्रसारणी, कटंभरी, भद्रवला, करवूर आणि शटी हे सर्व एकत्र सांगितले आहेत.

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः । कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ।। ३६३.

पटोल, कुलक, तिक्त, कारवेल्ल, कटिल्लक, कुश्मांड, कर्कारु, वारु आणि कर्कटी या सर्व स्त्रीलिंगी आहेत.

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रावरुणी । अर्शोघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः ।। ३६३.

इक्ष्वाकु, कटुतुंबी, विशाल, इन्द्रावरुणी, अर्शोघ्न, शूरण, कंद, मुस्तक आणि कुरुविंदक असे नाव घेतले आहेत.

वंशे त्वक्सारकर्म्मारवेणुमस्करतेजनाः । छत्रातिच्छत्रपालघ्नी मालातृणकभूस्तृणे ।। ३६३.

वंशात त्वक्सार, कर्मार, वेणु, मस्कर, तेजना; छत्रा, अतिक्षत्र, पालघ्नी, मालातृण आणि भूस्तृण अशी नावे आहेत.

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ । शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्ने हर्य्यक्षः केशरी हरिः ।। ३६३.

तृणराज, ताल, घोंटा, क्रमुक, पुग, शार्दूल, द्वीपिन, व्याघ्र, हर्यक, केशरी आणि हरि अशी नावे सांगितली आहेत.

कोलः पोत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः । लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश्च मर्कटे ।। ३६३.

कोल, पोत्री, वराह, कोक, ईहामृग, वृक, लूत, उर्णनाभ, तंतुवाय आणि माकड ही नावे आहेत.

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ । कृकवाकुस्ताम्रचूड़ः पिकः कोकिल इत्यपि ।। ३६३.

वृश्चिक, शूककीट, सारंग, तोकक, कृकवाकु, ताम्रचूड, पिक आणि कोकिळ अशी नावे दिली आहेत.

काके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः । कोकश्चक्रश्चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः ।। ३६३.

काक, करट, अरिष्ट, वक, कह्व, कोक, चक्र, चक्रवाक, कादंब आणि कलहंसक ही नावे आहेत.

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षइका । द्विरेफपुष्पलिड्‌भृङ्गषट्पदभ्रमराऽलयः ।। ३६३.

पतंगिका, पुत्तिका, सरघा, मधुमक्षिका, द्विरेफ, पुष्पलिड, भृंग, षट्पद, भ्रमर आणि आलय अशी नावे सांगितली आहेत.

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः । स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चूस्तोटिरुभे स्त्रियौ ।। ३६३.

शिखीचा मादी म्हणजे केकी; वाक्केका, शकुंती, शकुनिद्विजा, स्त्री, पक्षती, पक्षमूल, चंचू आणि तोटी या दोन्हीही स्त्रीलिंगी आहेत.

गतिरुडडीनसण्डीनौ कुलायो नीड़मस्त्रियां । पेशी कोषो द्विहीनेऽण्डं पृथुकः शावकः शिशु ।। ३६३.

गती, रुडडी, नसंडी या स्त्रीलिंगी आहेत; कुलाय हे नपुंसकलिंगी आहे; पेशी, कोश, द्विहीन, अंड, पृथुक, शावक आणि शिशु अशी नावे आहेत.

पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः । स्तोमौवनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं ३६३.

पोत, पाक, अर्भक, डिंभ, संदोह, व्यूहक, गण, स्तोम, वनिकर, व्रात, निकुरंब आणि कदंबक अशी नावे आहेत.

अग्निरुवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्येषऽय नामतः । नरः पञ्चजना मर्त्त्या यद्‌योषाऽवला वधूः ।। ३६४.

अग्नी म्हणाले— आता मी पुरुष, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र या जातींची नावे सांगतो: नर, पंचजन, मर्त्य, स्त्री, अवला आणि वधू.

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साऽभिसारिका । कुलटा पुंश्चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी ।। ३६४.

ज्या स्त्रीला प्रियकराशी भेटायची इच्छा असते आणि जी त्याच्यासाठी जाते, तिला अभिसारिका म्हणतात; कुलटा, पुम्श्चली, असती, नग्निका आणि कोटवी या सर्व स्त्रीलिंगी आहेत.

कात्यायन्यर्द्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा । असिक्नी स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला ।। ३६४.

कात्यायनी म्हणजे अर्धवयीन स्त्री; सैरिन्ध्री ही दुसऱ्याच्या घरी जाणारी; असिक्नी म्हणजे तरुण स्त्री; मळिणी म्हणजे रजस्वला स्त्री.

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः । ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः ।। ३६४.

वारस्त्री, गणिका, वेश्या, भावजया या सर्व यातार आहेत; ननंद म्हणजे पतीची बहीण; सपिंडा म्हणजे एकाच कुळातील; सनाभय म्हणजे एकाच पोटी जन्मलेली.

समानोदर्य्यसोदर्य्यसगर्भसहजास्समाः । यगोत्रबन्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ।। ३६४.

समानोदरी, सोदरी, सगर्भा, सहजा या सर्व समान आहेत; गोत्रबंधू, वज्ञाती, बंधू आणि स्वजन हेही समान आहेत.

दम्पती जम्पती भार्य्यापती जायापती च तौ । गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललोऽस्त्रियां ।। ३६४.

दंपती, जंपती, भार्यापती, जायापती म्हणजे पती-पत्नी; गर्भाशय, जरायु, उल्व आणि कलल या सर्व स्त्रीलिंगी आहेत.

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् । स्यादुत्तानश्यो डिम्भो बालो माणवकः स्मृतः ।। ३६४.

गर्भ आणि भ्रूण हे दोन्ही सारखेच असतात; नपुंसकाला क्लीव, शंड किंवा नपुंसक असं म्हणतात. पाठीवर झोपलेलं बाळ डिंब असतं; लहान मुलाला बाल किंवा माणवक म्हणतात.

पिचिण्डिलो वृहत्‌कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके । विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम् ।। ३६४.

ज्याचं पोट फुगलेलं आहे त्याला पिचिंडिल म्हणतात; मोठं पोट असलेल्याला वृहत्कुक्षी; बाहेर आलेली नाळ असलेल्याला अवभ्रट; सपाट नाक असलेल्याला नतनासिक. ज्याचे हातपाय वाकडे आहेत तो विकलांग; थोडं मोठं झालेलं मूल पोगंड; निरोगीपणा म्हणजे आरोग्य, आणि आजार नसणे म्हणजे अनामय.

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः । क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ।। ३६४.

ज्याचा एखादा अवयव वाकडा आहे तो एडे; कानाने ऐकू न येणारा वधिर; कुबड असलेला कुब्ज; तोतरेपणा असलेला गडुळ; कडक आवाज असलेला कुकरी; वाकडा हात असलेला कुनी. शरीराची झीज म्हणजे क्षय; खूप सुकणे म्हणजे शोष; यक्ष्मा म्हणजे क्षयरोग; सतत सर्दी म्हणजे प्रतिश्याय; नाक बंद होणे म्हणजे पीनस.