अग्निपुराणम्

हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजां । स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्द्दिस्तु वेदिका ।। ३६३.

हरम्यादी म्हणजे श्रीमंतांचे घर; प्रासाद म्हणजे देव आणि राजांचे महाल; द्वार म्हणजे दरवाजा, प्रतीहार म्हणजे दरवान, वितर्दी म्हणजे कठडा, आणि वेदिका म्हणजे वेदी.

कपोतपालिकायान्तु विटङ्कं पुंनपुंसकं । कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ।। ३६३.

कपोतपालिका म्हणजे कबुतरांचे घर; विटंक म्हणजे बसायचे ठिकाण, पुंनपुंसक म्हणजे उभयलिंगी; कवाट म्हणजे दरवाजा, अवर म्हणजे तेच; निःश्रेणी म्हणजे शिडी, आणि अधिरोहिणी म्हणजे जिना.

सम्मार्जनी सोधनी स्यात् सङ्‌रोऽवकरस्तथा । अद्रिगोत्रगिरिग्रावा गहनं काननं वनं ।। ३६३.

सम्मार्जनी म्हणजे झाडू, सोधनी म्हणजे स्वच्छतेचे साधन, संरो आणि अवकर म्हणजे कचरा गोळा करण्याचे साधन; अद्री, गोत्र, गिरिग्राव हे सर्व पर्वताचेच नाव आहेत; गहन, कानन आणि वन हे सर्व जंगलाचेच नाव आहेत.

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् । स्यादेतदेव प्रमदवनमन्दः पुरोचितं ।। ३६३.

आनंदासाठी केलेलं बाग म्हणजे कृत्रिम रानच असतं; हेच स्त्रियांसाठीचं बगिचं म्हणतात आणि राजवाड्याला शोभेल असं असतं.

वीथ्यालिरावलिः पङ्‌क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः । वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।। ३६३.

त्या बगिच्यात रस्ते, झाडांच्या ओळी, रांगा आणि रेषा अशा मांडणी असतात; तिथे काही झाडांना फळं-फुलं येतात, काहींना फुलं नसतात.

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः । स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः ।। ३६३.

तिथे शेवटी फळ येणाऱ्या औषधी, पळस, मजबूत झाडं आणि वाढलेली झाडं आहेत; काही कायमची, काही हलणारी, काही खूण लावलेली, तर काही फुलांनी बहरलेली आहेत.

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां । बोधिद्रुमश्चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः ।। ३६३.

पळसाची पानं छप्पर म्हणून, पानं इंधन आणि होमासाठी, तर लाकडं समिध म्हणून वापरतात; तिथे हलणाऱ्या पानांचा बोधिवृक्ष, दधित्थ आणि मनमथाचं झाड आहे.

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि । उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः ।। ३६३.

त्या बगिच्यात दहीसारखी फळं देणारी झाडं, फुलं-फळं दोन्ही येणारी, आणि दंतशठ नावाचं झाड आहे; उडुंबर झाडाला सोन्यासारखा रस येतो, कोविदाराला दोन पानं असतात.

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः । आरेवतव्याधिघातसम्पाक चतुरङ्गुलाः ।। ३६३.

तिथे रुंद सालीचा सप्तपर्ण, कृतमाळ, सुवर्णक, आरेवतक, व्याधिघात, संपाक आणि चतुरंगुळा अशी झाडं आहेत.

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः । पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः ।। ३६३.

जांभळाच्या बागेत दंतशठ, वरुणाच्या बागेत कडू शावक, पुन्नागात उंच पुरुष, आणि केशरात देवांना प्रिय असं झाड आहे.

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः । वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।। ३६३.

पारिभद्रात नीमाचं झाड, मंदारात पारिजातक, तिथे वंजुळ, चित्रकृच आणि दोन पिवळी पितनक झाडं आहेत.

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ । पीलौ गुड़फलः स्रंसी नीदेयी चाम्बुवेतसः ।। ३६३.

आम्रातक आणि मधूक झाडांमध्ये गूळफुल आणि मधुद्रुम आहेत; पील, जड फळ असलेली स्रंसी, नीदयी आणि अंबुवेतस अशी झाडं आहेत.

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः । रक्तोऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ ।। ३६३.

शोभांजन, शिग्रू, तीक्ष्ण वासाचा गंधकाक्षीर आणि मोचक अशी झाडं आहेत; लाल मधुशिग्रू, अरिष्ट आणि फेसाळ समौ पण आहेत.

गालवः शावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ । शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ।। ३६३.

गालव, शावर, लोढ्र, तिरीट, तिलव आणि आर्जन अशी झाडं आहेत; शेलू, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल आणि बहुवारक पण आहेत.

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि । तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः ।। ३६३.

वैकंकट, श्रुवावृक्ष, ग्रंथिल, व्याघ्रपाद, तिंदुक, स्फूर्जक, काळा, नादयी आणि भूमिजांबुक अशी झाडं तिथे आहेत.

काकतिन्दौ पीलुकः स्याकत् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ । क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात् कुम्भी कैटर्य्यकट्फले ।। ३६३.

काकतिंदू, पीलुक, स्याकत, पाटली, मोक्ष, मुष्कक, क्रमुक, पट्टिका, कुंभी, कैटार्य आणि कट्फळ अशी झाडं आहेत.

वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु । सर्जकासनजीवश्च पीतसालेऽथ मालके ।। ३६३.

वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी आणि भल्लातकी तीन प्रकारात; सरजका, सनजीव, पितसाल आणि मालक अशी झाडं आहेत.

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः । इङ्गुदी तापसतरर्मोचा शाल्मलिरेव च ।। ३६३.

सरज, अश्वकर्ण, वीरेंद्र, इंद्रद्रु, ककुभ, अर्जुन, इंगुडी, तापसतर, मोचा आणि शाल्मली अशी झाडं तिथे आहेत.

चिरविल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्चके । प्रकीर्य्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गरवल्लरी ।। ३६३.

चिरविल्व, नक्तमाल, करज आणि करंजक; प्रकीर्य, पूतिकरज आणि माकडाच्या हातासारखी वल्लरी आहेत.

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाड़िमपुष्पकः । गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः ।। ३६३.

रोही, रोहितक, प्लीहशत्रू, दारिमपुष्पक, गायत्री, बालतनय, खदिर आणि दंतधावन अशी झाडं आहेत.

अरिमेदो विट्‌खदिरे कदरः खदिरे सिते । पञ्चाङ्गुलो वर्द्धमानस्चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः ।। ३६३.

अरिमेद, विटखदिर, कदर, पांढरा खदिर, पंचांगुल, वर्धमान, चंचू आणि गंधर्वहस्तक अशी झाडं तिथे आहेत.

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च । देवादारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महीलाह्वया ।। ३६३.

पिंडीतक, मरुवक, पितदारु, दारु, देवदारु, पूतिकाष्ठ आणि श्यामा जी महींला म्हणून ओळखली जाते.

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली । मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ।। ३६३.

लता, गोवंदनी, गुंदा, प्रियंगु, फलीनी, फली, मांडूकपर्णपत्र, उर्णनट, कट्वंग आणि टुंटुका.

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः । पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलोऽम्बुज इज्जलः ।। ३६३.

श्योनाक, शुकनास, ऋक्ष, दीर्घवृंत, कुटन्नटा, पितद्रु, सरळ, निचुल, अंबुज आणि इज्जल.

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः । सर्व्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः ।। ३६३.

काकोडुंबरिका, फाल्गु, अरिष्ट, पिचुमर्द, सर्वतोभद्रक, निम्ब, शिरीष आणि कपीतन.

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलाऽगुरुशिंशपाः । जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका ।। ३६३.

वकुळ, वंजुळ, पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा, जया, जयंती, टरकारी, कणिका आणि गणिकारिका.

श्रीपर्णमग्निमन्धः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका । कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयोऽल्पमारिषः ।। ३६३.

श्रीपर्ण, अग्निमंध, वत्सक, गिरिमल्लिका, कालस्कंध, तमाळ, तांदुळी आणि अल्पमारीष.

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा । गणिका यूथिकाऽम्बष्ठा सप्तला नवमालिका ।। ३६३.

सिंधुवारा, निर्गुंडी, सैवा, स्फोटा, वनोद्भवा, गणिका, युथिका, अंबष्ठा, सप्तला आणि नवमालिका.

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा । तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुष्टकः ।। ३६३.

अतिमुक्त, पुंड्रक, कुमारी, तरणी आणि सहा; लाल रंगात कुरुवक, पिवळ्या रंगात कुरुष्टक.