अग्निपुराणम्

प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्याक्षः सूर्य्यवह्नी विभावसू । श्रृङ्गारादौ विषे वोर्य्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।। ३६२.

प्रत्यक्ष पाहणाऱ्याला 'अध्यक्ष' म्हणतात; सूर्य आणि अग्नीला 'विभावसु' म्हणतात; प्रेमात 'विष' म्हणजे विष, 'वोर्य' म्हणजे घोडा, 'गुण' म्हणजे विशेषता, 'राग' म्हणजे आसक्ती, 'द्रव' म्हणजे द्रवपदार्थ, आणि 'रस' म्हणजे चव.

तेजःपुरीषयोर्वर्च्च आगः पापापराधयोः । छन्दः पद्येऽभिलाषे च साधीयान् साधुवाढयोः ३६२.

अग्नी आणि विष्ठेत तेज म्हणजे 'वर्च', पाप आणि अपराधाला 'आघ' म्हणतात; काव्यातील छंद आणि इच्छा दोन्हीसाठी 'छंद' हा शब्द वापरतात; श्रेष्ठाला 'साधीयान', आणि चांगल्या माणसाला 'साधु' म्हणतात.

अग्निरुवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिवर्गकान् । भूरनन्ता क्षमा धात्री क्ष्माप्या कुः स्याद्धरित्र्यपि ।। ३६३.

अग्नी म्हणतो: मी पृथ्वी, पर्वत, जंगल, औषधी, सिंह आणि इतरांचे प्रकार सांगतो; भू, अनंता, क्षमा, धात्री, क्ष्माप्या, कु आणि धरित्री हे पृथ्वीचेच नाव आहेत.

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका । जगत्त्रिपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा ।। ३६३.

मृण, मृत्तिका, प्रशस्ता, मृत्त्व, मृत्त्ना आणि मृत्तिका हे सर्व मातीचेच नाव आहेत; जगत, त्रिपिष्टप, लोक, भुवन आणि जगती हे सर्व जगाचेच नाव आहेत.

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः । सरणिः पद्धतिः पद्या वर्त्तन्येकपदीति च ।। ३६३.

अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्व, पंथान, पदवी, सृति, सरणी, पद्धती, पद्या, वर्तन आणि एकपदी हे सर्व रस्त्याचे किंवा वाटेचेच नाव आहेत.

पूः स्त्री पुरीनगर्य्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् । स्यानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ।। ३६३.

पूः, पुरी, नगरी, पत्तन आणि पुटभेदन हे शहराचेच नाव आहेत; नीय आणि निगम हे इतर शब्द आहेत, आणि मूळ शहरापासून जे शहर वसवले जाते त्याला 'पुरम्' म्हणतात.

तच्छाशानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः । आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ।। ३६३.

तच्छाशानगर म्हणजे शहराचा भाग; वेश म्हणजे निवास, वेश्याजन म्हणजे वेश्यालय; आपण म्हणजे बसायची बाजारपेठ, विपणि म्हणजे दुकान, आणि पण्यवीथिका म्हणजे बाजाराची गल्लीत.

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां । प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः ।। ३६३.

रथ्या, प्रतोळी आणि विशिखा म्हणजे रस्ते; चय म्हणजे टेकडी, वप्र म्हणजे तटबंदी, आणि अस्त्रिया म्हणजे स्त्री; प्राकार म्हणजे भिंत, वरण म्हणजे कुंपण, शाळ म्हणजे सभागृह, प्राचीर म्हणजे कडेला असलेली भिंत, आणि वृती म्हणजे कडेला असलेली जागा.

भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं । वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम् ।। ३६३.

भिंतीला 'भित्ती', कुड्याला 'कुड्य', एडूका म्हणजे धान्याचे कोठार, आणि आत असलेल्या वस्तूला 'नस्तकीक' म्हणतात; वास म्हणजे निवास, कुटी म्हणजे झोपडी, शाळा म्हणजे दोन जणांसाठीचे घर, सभा म्हणजे सभागृह, आणि संजवन हेही तेच.

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियां । चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा ।। ३६३.

चतुःशाळा म्हणजे ऋषींचे आश्रम; पर्णशाळा आणि उटज म्हणजे स्त्रियांची झोपडी; चैत्य आणि आयतन हे दोन्ही देवालय; वाजिशाळा म्हणजे घोड्यांचे तबेला, त्याला मंदुरा असेही म्हणतात.

हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजां । स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्द्दिस्तु वेदिका ।। ३६३.

हरम्यादी म्हणजे श्रीमंतांचे घर; प्रासाद म्हणजे देव आणि राजांचे महाल; द्वार म्हणजे दरवाजा, प्रतीहार म्हणजे दरवान, वितर्दी म्हणजे कठडा, आणि वेदिका म्हणजे वेदी.

कपोतपालिकायान्तु विटङ्कं पुंनपुंसकं । कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ।। ३६३.

कपोतपालिका म्हणजे कबुतरांचे घर; विटंक म्हणजे बसायचे ठिकाण, पुंनपुंसक म्हणजे उभयलिंगी; कवाट म्हणजे दरवाजा, अवर म्हणजे तेच; निःश्रेणी म्हणजे शिडी, आणि अधिरोहिणी म्हणजे जिना.

सम्मार्जनी सोधनी स्यात् सङ्‌रोऽवकरस्तथा । अद्रिगोत्रगिरिग्रावा गहनं काननं वनं ।। ३६३.

सम्मार्जनी म्हणजे झाडू, सोधनी म्हणजे स्वच्छतेचे साधन, संरो आणि अवकर म्हणजे कचरा गोळा करण्याचे साधन; अद्री, गोत्र, गिरिग्राव हे सर्व पर्वताचेच नाव आहेत; गहन, कानन आणि वन हे सर्व जंगलाचेच नाव आहेत.

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् । स्यादेतदेव प्रमदवनमन्दः पुरोचितं ।। ३६३.

आनंदासाठी केलेलं बाग म्हणजे कृत्रिम रानच असतं; हेच स्त्रियांसाठीचं बगिचं म्हणतात आणि राजवाड्याला शोभेल असं असतं.

वीथ्यालिरावलिः पङ्‌क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः । वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।। ३६३.

त्या बगिच्यात रस्ते, झाडांच्या ओळी, रांगा आणि रेषा अशा मांडणी असतात; तिथे काही झाडांना फळं-फुलं येतात, काहींना फुलं नसतात.

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः । स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः ।। ३६३.

तिथे शेवटी फळ येणाऱ्या औषधी, पळस, मजबूत झाडं आणि वाढलेली झाडं आहेत; काही कायमची, काही हलणारी, काही खूण लावलेली, तर काही फुलांनी बहरलेली आहेत.

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां । बोधिद्रुमश्चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः ।। ३६३.

पळसाची पानं छप्पर म्हणून, पानं इंधन आणि होमासाठी, तर लाकडं समिध म्हणून वापरतात; तिथे हलणाऱ्या पानांचा बोधिवृक्ष, दधित्थ आणि मनमथाचं झाड आहे.

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि । उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः ।। ३६३.

त्या बगिच्यात दहीसारखी फळं देणारी झाडं, फुलं-फळं दोन्ही येणारी, आणि दंतशठ नावाचं झाड आहे; उडुंबर झाडाला सोन्यासारखा रस येतो, कोविदाराला दोन पानं असतात.

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः । आरेवतव्याधिघातसम्पाक चतुरङ्गुलाः ।। ३६३.

तिथे रुंद सालीचा सप्तपर्ण, कृतमाळ, सुवर्णक, आरेवतक, व्याधिघात, संपाक आणि चतुरंगुळा अशी झाडं आहेत.

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः । पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः ।। ३६३.

जांभळाच्या बागेत दंतशठ, वरुणाच्या बागेत कडू शावक, पुन्नागात उंच पुरुष, आणि केशरात देवांना प्रिय असं झाड आहे.

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः । वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।। ३६३.

पारिभद्रात नीमाचं झाड, मंदारात पारिजातक, तिथे वंजुळ, चित्रकृच आणि दोन पिवळी पितनक झाडं आहेत.

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ । पीलौ गुड़फलः स्रंसी नीदेयी चाम्बुवेतसः ।। ३६३.

आम्रातक आणि मधूक झाडांमध्ये गूळफुल आणि मधुद्रुम आहेत; पील, जड फळ असलेली स्रंसी, नीदयी आणि अंबुवेतस अशी झाडं आहेत.

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः । रक्तोऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ ।। ३६३.

शोभांजन, शिग्रू, तीक्ष्ण वासाचा गंधकाक्षीर आणि मोचक अशी झाडं आहेत; लाल मधुशिग्रू, अरिष्ट आणि फेसाळ समौ पण आहेत.

गालवः शावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ । शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ।। ३६३.

गालव, शावर, लोढ्र, तिरीट, तिलव आणि आर्जन अशी झाडं आहेत; शेलू, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल आणि बहुवारक पण आहेत.

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि । तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः ।। ३६३.

वैकंकट, श्रुवावृक्ष, ग्रंथिल, व्याघ्रपाद, तिंदुक, स्फूर्जक, काळा, नादयी आणि भूमिजांबुक अशी झाडं तिथे आहेत.

काकतिन्दौ पीलुकः स्याकत् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ । क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात् कुम्भी कैटर्य्यकट्फले ।। ३६३.

काकतिंदू, पीलुक, स्याकत, पाटली, मोक्ष, मुष्कक, क्रमुक, पट्टिका, कुंभी, कैटार्य आणि कट्फळ अशी झाडं आहेत.

वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु । सर्जकासनजीवश्च पीतसालेऽथ मालके ।। ३६३.

वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी आणि भल्लातकी तीन प्रकारात; सरजका, सनजीव, पितसाल आणि मालक अशी झाडं आहेत.

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः । इङ्गुदी तापसतरर्मोचा शाल्मलिरेव च ।। ३६३.

सरज, अश्वकर्ण, वीरेंद्र, इंद्रद्रु, ककुभ, अर्जुन, इंगुडी, तापसतर, मोचा आणि शाल्मली अशी झाडं तिथे आहेत.

चिरविल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्चके । प्रकीर्य्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गरवल्लरी ।। ३६३.

चिरविल्व, नक्तमाल, करज आणि करंजक; प्रकीर्य, पूतिकरज आणि माकडाच्या हातासारखी वल्लरी आहेत.