अग्निपुराणम्

तल्पं शय्याट्टदारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ । स्तम्भौ स्थूणाजड़ीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा ।। ३६२.

पलंग, झोपण्याच्या जागा, लहान मूलांमध्ये बाळ; खांब, जुने खांब, सभेत आणि परिषदेत खरी सभा.

किरणप्रग्र्हौ रश्मी धर्म्माः पुण्ययमादयः । ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु ।। ३६२.

किरण आणि प्रकाश, पुण्यकर्म, पुण्य मिळवण्याची ठिकाणं; मस्तकावरील शिरोभूषण, शेपटी, आणि घोड्यांच्या मुख्य अलंकारांमध्ये.

प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविस्वासहेतुषु । समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ।। ३६२.

विश्वास, अवलंबित्व, शपथ, ज्ञान आणि श्रद्धा यांच्या कारणांमध्ये; करार, शपथ, आचार, वेळ, सिद्धांत आणि समज.

अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः । वीर्य्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके ।। ३६२.

मर्यादा ओलांडणे, कठीण प्रसंग, शपथ आणि असत्यात सत्य; वीर्य, बळ, प्रभाव, आणि रूप व उत्कृष्टतेत चांदी.

दुरोदरो द्युतकारे पणे द्यूते दुरोदरं । महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं ।। ३६२.

पोटातली रिकामी जागा जुगारात, पैज, जुगारातील पोटातील रिकामी जागा; मोठ्या जंगलात, कठीण वाटेत, अरण्य, आणि नपुंसक लिंग.

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः । दशेऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिनेऽपि च ।। ३६२.

यम, वायू, इंद्र, चंद्र, सूर्य, विष्णु, सिंह आणि इतर रूपांनी हरि सर्वत्र आहे; स्त्रीच्या भीतीत, खोल दरीत, आणि कठीण पोटातही तोच आहे.

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः । चूड़ा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ।। ३६२.

महान दान करणाऱ्यात तो उदार असतो, तर इतर सामान्य लोकांत वेगळा असतो; मुकुटावरचा रत्न म्हणजे किरीट, केसांना 'केश' म्हणतात, आणि डोक्यावर बांधलेली वेणी 'मौळी' असे तीन प्रकारांनी ओळखली जाते.

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर्य्यादिके बलं । स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ।। ३६२.

हाताने दिलेली भेट म्हणजे 'बली'; सैन्यातील स्थैर्याला 'बल' म्हणतात; स्त्रीच्या कंबरेला बांधलेले वस्त्र 'नीवी' आणि पैजेत बांधलेली पट्टीसुद्धा 'नीवी' म्हणतात.

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः । द्यूताक्षे सारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाऽक्षमिन्द्रिये ।। ३६२.

शुक्र म्हणजे वीर्य, मूषिक म्हणजे उंदीर, श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम, वृष म्हणजे बैल; जुगाराच्या सोंगट्यांना 'द्यूताक्ष', खेळाच्या फळकुटाला 'सारिफलक', आकर्षणाला 'आकर्ष', आणि इंद्रियालाही 'अक्ष' म्हणतात.

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे । उष्णीषः स्यान् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी ।। ३६२.

जुगारात, ओढण्यात, व्यवहारात आणि कलियुगात, 'उष्णीष' म्हणजे पगडी, 'किरीट' म्हणजे मुकुट, 'कर्षू' म्हणजे माप, आणि 'कुल्या' म्हणजे पाण्याचा कालवा.

प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्याक्षः सूर्य्यवह्नी विभावसू । श्रृङ्गारादौ विषे वोर्य्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।। ३६२.

प्रत्यक्ष पाहणाऱ्याला 'अध्यक्ष' म्हणतात; सूर्य आणि अग्नीला 'विभावसु' म्हणतात; प्रेमात 'विष' म्हणजे विष, 'वोर्य' म्हणजे घोडा, 'गुण' म्हणजे विशेषता, 'राग' म्हणजे आसक्ती, 'द्रव' म्हणजे द्रवपदार्थ, आणि 'रस' म्हणजे चव.

तेजःपुरीषयोर्वर्च्च आगः पापापराधयोः । छन्दः पद्येऽभिलाषे च साधीयान् साधुवाढयोः ३६२.

अग्नी आणि विष्ठेत तेज म्हणजे 'वर्च', पाप आणि अपराधाला 'आघ' म्हणतात; काव्यातील छंद आणि इच्छा दोन्हीसाठी 'छंद' हा शब्द वापरतात; श्रेष्ठाला 'साधीयान', आणि चांगल्या माणसाला 'साधु' म्हणतात.

अग्निरुवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिवर्गकान् । भूरनन्ता क्षमा धात्री क्ष्माप्या कुः स्याद्धरित्र्यपि ।। ३६३.

अग्नी म्हणतो: मी पृथ्वी, पर्वत, जंगल, औषधी, सिंह आणि इतरांचे प्रकार सांगतो; भू, अनंता, क्षमा, धात्री, क्ष्माप्या, कु आणि धरित्री हे पृथ्वीचेच नाव आहेत.

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका । जगत्त्रिपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा ।। ३६३.

मृण, मृत्तिका, प्रशस्ता, मृत्त्व, मृत्त्ना आणि मृत्तिका हे सर्व मातीचेच नाव आहेत; जगत, त्रिपिष्टप, लोक, भुवन आणि जगती हे सर्व जगाचेच नाव आहेत.

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः । सरणिः पद्धतिः पद्या वर्त्तन्येकपदीति च ।। ३६३.

अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्व, पंथान, पदवी, सृति, सरणी, पद्धती, पद्या, वर्तन आणि एकपदी हे सर्व रस्त्याचे किंवा वाटेचेच नाव आहेत.

पूः स्त्री पुरीनगर्य्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् । स्यानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ।। ३६३.

पूः, पुरी, नगरी, पत्तन आणि पुटभेदन हे शहराचेच नाव आहेत; नीय आणि निगम हे इतर शब्द आहेत, आणि मूळ शहरापासून जे शहर वसवले जाते त्याला 'पुरम्' म्हणतात.

तच्छाशानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः । आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ।। ३६३.

तच्छाशानगर म्हणजे शहराचा भाग; वेश म्हणजे निवास, वेश्याजन म्हणजे वेश्यालय; आपण म्हणजे बसायची बाजारपेठ, विपणि म्हणजे दुकान, आणि पण्यवीथिका म्हणजे बाजाराची गल्लीत.

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां । प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः ।। ३६३.

रथ्या, प्रतोळी आणि विशिखा म्हणजे रस्ते; चय म्हणजे टेकडी, वप्र म्हणजे तटबंदी, आणि अस्त्रिया म्हणजे स्त्री; प्राकार म्हणजे भिंत, वरण म्हणजे कुंपण, शाळ म्हणजे सभागृह, प्राचीर म्हणजे कडेला असलेली भिंत, आणि वृती म्हणजे कडेला असलेली जागा.

भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं । वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम् ।। ३६३.

भिंतीला 'भित्ती', कुड्याला 'कुड्य', एडूका म्हणजे धान्याचे कोठार, आणि आत असलेल्या वस्तूला 'नस्तकीक' म्हणतात; वास म्हणजे निवास, कुटी म्हणजे झोपडी, शाळा म्हणजे दोन जणांसाठीचे घर, सभा म्हणजे सभागृह, आणि संजवन हेही तेच.

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियां । चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा ।। ३६३.

चतुःशाळा म्हणजे ऋषींचे आश्रम; पर्णशाळा आणि उटज म्हणजे स्त्रियांची झोपडी; चैत्य आणि आयतन हे दोन्ही देवालय; वाजिशाळा म्हणजे घोड्यांचे तबेला, त्याला मंदुरा असेही म्हणतात.

हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजां । स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्द्दिस्तु वेदिका ।। ३६३.

हरम्यादी म्हणजे श्रीमंतांचे घर; प्रासाद म्हणजे देव आणि राजांचे महाल; द्वार म्हणजे दरवाजा, प्रतीहार म्हणजे दरवान, वितर्दी म्हणजे कठडा, आणि वेदिका म्हणजे वेदी.

कपोतपालिकायान्तु विटङ्कं पुंनपुंसकं । कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ।। ३६३.

कपोतपालिका म्हणजे कबुतरांचे घर; विटंक म्हणजे बसायचे ठिकाण, पुंनपुंसक म्हणजे उभयलिंगी; कवाट म्हणजे दरवाजा, अवर म्हणजे तेच; निःश्रेणी म्हणजे शिडी, आणि अधिरोहिणी म्हणजे जिना.

सम्मार्जनी सोधनी स्यात् सङ्‌रोऽवकरस्तथा । अद्रिगोत्रगिरिग्रावा गहनं काननं वनं ।। ३६३.

सम्मार्जनी म्हणजे झाडू, सोधनी म्हणजे स्वच्छतेचे साधन, संरो आणि अवकर म्हणजे कचरा गोळा करण्याचे साधन; अद्री, गोत्र, गिरिग्राव हे सर्व पर्वताचेच नाव आहेत; गहन, कानन आणि वन हे सर्व जंगलाचेच नाव आहेत.

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् । स्यादेतदेव प्रमदवनमन्दः पुरोचितं ।। ३६३.

आनंदासाठी केलेलं बाग म्हणजे कृत्रिम रानच असतं; हेच स्त्रियांसाठीचं बगिचं म्हणतात आणि राजवाड्याला शोभेल असं असतं.

वीथ्यालिरावलिः पङ्‌क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः । वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।। ३६३.

त्या बगिच्यात रस्ते, झाडांच्या ओळी, रांगा आणि रेषा अशा मांडणी असतात; तिथे काही झाडांना फळं-फुलं येतात, काहींना फुलं नसतात.

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः । स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः ।। ३६३.

तिथे शेवटी फळ येणाऱ्या औषधी, पळस, मजबूत झाडं आणि वाढलेली झाडं आहेत; काही कायमची, काही हलणारी, काही खूण लावलेली, तर काही फुलांनी बहरलेली आहेत.

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां । बोधिद्रुमश्चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः ।। ३६३.

पळसाची पानं छप्पर म्हणून, पानं इंधन आणि होमासाठी, तर लाकडं समिध म्हणून वापरतात; तिथे हलणाऱ्या पानांचा बोधिवृक्ष, दधित्थ आणि मनमथाचं झाड आहे.

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि । उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः ।। ३६३.

त्या बगिच्यात दहीसारखी फळं देणारी झाडं, फुलं-फळं दोन्ही येणारी, आणि दंतशठ नावाचं झाड आहे; उडुंबर झाडाला सोन्यासारखा रस येतो, कोविदाराला दोन पानं असतात.

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः । आरेवतव्याधिघातसम्पाक चतुरङ्गुलाः ।। ३६३.

तिथे रुंद सालीचा सप्तपर्ण, कृतमाळ, सुवर्णक, आरेवतक, व्याधिघात, संपाक आणि चतुरंगुळा अशी झाडं आहेत.