अग्निपुराणम्

विधिर्विधाने दैवेऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे । वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च सुधालेपोऽमृतं स्नुही ।। ३६२.

नियम आणि त्याची अंमलबजावणी, दैवी गोष्टींमध्येही, निरीक्षण आणि प्रार्थना केली जाते; पत्नी, जाया, सून, स्त्री, अमृत आणि स्नुही वनस्पतीचा रस हे अमृतासारखे आहेत.

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पणिडतम्मन्यगर्व्वितौ । ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानूरश्मिदिवाकरौ ।। ३६२.

इच्छा, खात्री, श्रद्धा, विद्वत्ता, मनाचा गर्व; ब्राह्मणाच्या नातलगाचा अपमान, सूर्य, त्याची किरणं आणि दिवस घडवणारा.

द्कालाणौ शैलपाषाणौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ । तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि ।। ३६२.

दोन वेळा, दोन दगड, मूर्ख आणि नीच, वेगळे दोन लोक; झाड आणि डोंगर, शिखर आणि टोक, तसेच शरीर आणि त्वचा यांच्यातही.

आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च । उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने ।। ३६२.

आत्मा, प्रयत्न, धैर्य, बुद्धी, स्वभाव, ब्रह्म आणि उंची; कृतीत उठणे आणि विरोधात उभे राहणे.

निर्य्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च । व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।। ३६२.

शत्रुत्व शुद्ध करण्यासाठी, दान देताना, अर्पण आणि समर्पण करताना जाणे; संकटात, अपयशात, दोषात, इच्छा आणि रागातून निर्माण होणारे दु:ख.

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः । तौर्य्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ।। ३६२.

शिकार, जुगार, दिवसा स्वप्न बघणे, निंदा, स्त्रिया, मत्तपणा; तिन्ही कलांमध्ये, व्यर्थ भटकंतीत आणि कामातून उत्पन्न होणाऱ्या दहा प्रकारच्या गटात.

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्‌दण्डश्चैव पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ।। ३६२.

निंदा, धाडस, फसवणूक, हेवा, मत्सर, संपत्तीचा भ्रष्टाचार; कठोर बोलणे आणि क्रूरता, रागातून होणारा आठ प्रकारचा गट.

अकर्म्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ । प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।। ३६२.

गुप्तपणे काहीही न करणे, कौपीन, संगती आणि आनंदात लैंगिक संबंध; मुख्यत्व, अंतिम अर्थ, बुद्धिमत्ता आणि ज्ञानाची चिन्हे.

क्रन्दने रोदनाह्वाने वष्म देहप्रमाणयोः । आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणेऽपि च ।। ३६२.

रडणे, हाक मारणे आणि शरीराची मोजणी; आराधना म्हणजे सिद्धी, आणि मिळवण्यात समाधान.

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि लक्ष्म चिह्निप्रधानयोः । कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहतेऽपि च ।। ३६२.

रत्न, आपल्या जातीतील श्रेष्ठातही, आणि मुख्य चिन्हांमध्ये; अलंकारातील आवरण, तुणीरातील धनुष्य, आणि एकत्र केलेल्या वस्तूंमध्ये.

तल्पं शय्याट्टदारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ । स्तम्भौ स्थूणाजड़ीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा ।। ३६२.

पलंग, झोपण्याच्या जागा, लहान मूलांमध्ये बाळ; खांब, जुने खांब, सभेत आणि परिषदेत खरी सभा.

किरणप्रग्र्हौ रश्मी धर्म्माः पुण्ययमादयः । ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु ।। ३६२.

किरण आणि प्रकाश, पुण्यकर्म, पुण्य मिळवण्याची ठिकाणं; मस्तकावरील शिरोभूषण, शेपटी, आणि घोड्यांच्या मुख्य अलंकारांमध्ये.

प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविस्वासहेतुषु । समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ।। ३६२.

विश्वास, अवलंबित्व, शपथ, ज्ञान आणि श्रद्धा यांच्या कारणांमध्ये; करार, शपथ, आचार, वेळ, सिद्धांत आणि समज.

अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः । वीर्य्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके ।। ३६२.

मर्यादा ओलांडणे, कठीण प्रसंग, शपथ आणि असत्यात सत्य; वीर्य, बळ, प्रभाव, आणि रूप व उत्कृष्टतेत चांदी.

दुरोदरो द्युतकारे पणे द्यूते दुरोदरं । महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं ।। ३६२.

पोटातली रिकामी जागा जुगारात, पैज, जुगारातील पोटातील रिकामी जागा; मोठ्या जंगलात, कठीण वाटेत, अरण्य, आणि नपुंसक लिंग.

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः । दशेऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिनेऽपि च ।। ३६२.

यम, वायू, इंद्र, चंद्र, सूर्य, विष्णु, सिंह आणि इतर रूपांनी हरि सर्वत्र आहे; स्त्रीच्या भीतीत, खोल दरीत, आणि कठीण पोटातही तोच आहे.

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः । चूड़ा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ।। ३६२.

महान दान करणाऱ्यात तो उदार असतो, तर इतर सामान्य लोकांत वेगळा असतो; मुकुटावरचा रत्न म्हणजे किरीट, केसांना 'केश' म्हणतात, आणि डोक्यावर बांधलेली वेणी 'मौळी' असे तीन प्रकारांनी ओळखली जाते.

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर्य्यादिके बलं । स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ।। ३६२.

हाताने दिलेली भेट म्हणजे 'बली'; सैन्यातील स्थैर्याला 'बल' म्हणतात; स्त्रीच्या कंबरेला बांधलेले वस्त्र 'नीवी' आणि पैजेत बांधलेली पट्टीसुद्धा 'नीवी' म्हणतात.

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः । द्यूताक्षे सारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाऽक्षमिन्द्रिये ।। ३६२.

शुक्र म्हणजे वीर्य, मूषिक म्हणजे उंदीर, श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम, वृष म्हणजे बैल; जुगाराच्या सोंगट्यांना 'द्यूताक्ष', खेळाच्या फळकुटाला 'सारिफलक', आकर्षणाला 'आकर्ष', आणि इंद्रियालाही 'अक्ष' म्हणतात.

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे । उष्णीषः स्यान् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी ।। ३६२.

जुगारात, ओढण्यात, व्यवहारात आणि कलियुगात, 'उष्णीष' म्हणजे पगडी, 'किरीट' म्हणजे मुकुट, 'कर्षू' म्हणजे माप, आणि 'कुल्या' म्हणजे पाण्याचा कालवा.

प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्याक्षः सूर्य्यवह्नी विभावसू । श्रृङ्गारादौ विषे वोर्य्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।। ३६२.

प्रत्यक्ष पाहणाऱ्याला 'अध्यक्ष' म्हणतात; सूर्य आणि अग्नीला 'विभावसु' म्हणतात; प्रेमात 'विष' म्हणजे विष, 'वोर्य' म्हणजे घोडा, 'गुण' म्हणजे विशेषता, 'राग' म्हणजे आसक्ती, 'द्रव' म्हणजे द्रवपदार्थ, आणि 'रस' म्हणजे चव.

तेजःपुरीषयोर्वर्च्च आगः पापापराधयोः । छन्दः पद्येऽभिलाषे च साधीयान् साधुवाढयोः ३६२.

अग्नी आणि विष्ठेत तेज म्हणजे 'वर्च', पाप आणि अपराधाला 'आघ' म्हणतात; काव्यातील छंद आणि इच्छा दोन्हीसाठी 'छंद' हा शब्द वापरतात; श्रेष्ठाला 'साधीयान', आणि चांगल्या माणसाला 'साधु' म्हणतात.

अग्निरुवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिवर्गकान् । भूरनन्ता क्षमा धात्री क्ष्माप्या कुः स्याद्धरित्र्यपि ।। ३६३.

अग्नी म्हणतो: मी पृथ्वी, पर्वत, जंगल, औषधी, सिंह आणि इतरांचे प्रकार सांगतो; भू, अनंता, क्षमा, धात्री, क्ष्माप्या, कु आणि धरित्री हे पृथ्वीचेच नाव आहेत.

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका । जगत्त्रिपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा ।। ३६३.

मृण, मृत्तिका, प्रशस्ता, मृत्त्व, मृत्त्ना आणि मृत्तिका हे सर्व मातीचेच नाव आहेत; जगत, त्रिपिष्टप, लोक, भुवन आणि जगती हे सर्व जगाचेच नाव आहेत.

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः । सरणिः पद्धतिः पद्या वर्त्तन्येकपदीति च ।। ३६३.

अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्व, पंथान, पदवी, सृति, सरणी, पद्धती, पद्या, वर्तन आणि एकपदी हे सर्व रस्त्याचे किंवा वाटेचेच नाव आहेत.

पूः स्त्री पुरीनगर्य्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् । स्यानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ।। ३६३.

पूः, पुरी, नगरी, पत्तन आणि पुटभेदन हे शहराचेच नाव आहेत; नीय आणि निगम हे इतर शब्द आहेत, आणि मूळ शहरापासून जे शहर वसवले जाते त्याला 'पुरम्' म्हणतात.

तच्छाशानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः । आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ।। ३६३.

तच्छाशानगर म्हणजे शहराचा भाग; वेश म्हणजे निवास, वेश्याजन म्हणजे वेश्यालय; आपण म्हणजे बसायची बाजारपेठ, विपणि म्हणजे दुकान, आणि पण्यवीथिका म्हणजे बाजाराची गल्लीत.

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां । प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः ।। ३६३.

रथ्या, प्रतोळी आणि विशिखा म्हणजे रस्ते; चय म्हणजे टेकडी, वप्र म्हणजे तटबंदी, आणि अस्त्रिया म्हणजे स्त्री; प्राकार म्हणजे भिंत, वरण म्हणजे कुंपण, शाळ म्हणजे सभागृह, प्राचीर म्हणजे कडेला असलेली भिंत, आणि वृती म्हणजे कडेला असलेली जागा.

भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं । वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम् ।। ३६३.

भिंतीला 'भित्ती', कुड्याला 'कुड्य', एडूका म्हणजे धान्याचे कोठार, आणि आत असलेल्या वस्तूला 'नस्तकीक' म्हणतात; वास म्हणजे निवास, कुटी म्हणजे झोपडी, शाळा म्हणजे दोन जणांसाठीचे घर, सभा म्हणजे सभागृह, आणि संजवन हेही तेच.