अग्निपुराणम्

विन्यस्तसंहतौ व्यूढ़ौ कृष्णो व्यासेऽर्ज्जुने हरौ । पणो द्यतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनऽपि च ।। ३६२.

'विन्यस्त' म्हणजे मांडणी; 'संहत' म्हणजे एकत्र केलेले; 'व्यूह' म्हणजे मांडणी; 'कृष्ण' म्हणजे व्यास; 'अर्जुन' म्हणजे अर्जुन; 'हर' म्हणजे शिव; 'पण' म्हणजे जुगारातील पैज; 'उत्सृष्ट' म्हणजे सोडलेले; 'भृत' म्हणजे किंमत; 'धन' म्हणजे संपत्ती.

मौर्व्यां द्र्व्याश्रिते स्त्वशुक्तसन्ध्यादिके गुणः । श्रेष्ठेऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुगुप्साकरुणे घृणो ।। ३६२.

'मौर्वी' म्हणजे धनुष्याची दोरी; 'द्रव्य' म्हणजे वस्तू; 'अशुक्त' म्हणजे न आंबवलेले; 'संघ्या' म्हणजे संध्या आणि असेच; 'गुण' म्हणजे गुणधर्म; 'श्रेष्ठ' म्हणजे उत्तम; 'अधिप' म्हणजे स्वामी; 'ग्रामणी' म्हणजे गावचा प्रमुख; 'जुगुप्सा' म्हणजे घृणा; 'करुण' म्हणजे दया; 'घृणा' सुद्धा दया.

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे । विषाभिसरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु ।। ३६२.

'तृष्णा' म्हणजे तहान; 'स्पृहा' म्हणजे इच्छा; 'पिपासा' सुद्धा तहान; 'विपणि' म्हणजे बाजार; 'वणिकपथ' म्हणजे व्यापाऱ्यांचा रस्ता; विषात 'विष'; लोखंडात 'अभिसर'; धारदारपणात 'तीक्ष्ण'; नपुंसकात 'क्लीव'; गाढवात 'खर'; हे तिघांमध्ये वापरतात.

प्रमाणं हेतुमर्य्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु । करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूपरं ।। ३६२.

'प्रमाण' म्हणजे माप, कारण, सीमा, अधिकार, विस्तार आणि मोजणारा; 'करण' म्हणजे साधन, क्षेत्र, शरीर आणि असेच; 'ईरिण' म्हणजे वाळवंट, रिकामे आणि वरचे.

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः । श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्य्याप्तयोः कृतं ।। ३६२.

'यंत' म्हणजे हत्ती चालवणारा; 'हस्तिपक' सुद्धा हत्ती चालवणारा; 'सूत्र' म्हणजे रथ चालवणारा; 'वह्नि' म्हणजे अग्नी; 'ज्वाला' म्हणजे ज्वाळा; 'हेतु' म्हणजे कारण; 'श्रुत' म्हणजे ऐकलेले; 'शास्त्र' म्हणजे ग्रंथ; 'अवधृत' म्हणजे ठरवलेले; 'युग' म्हणजे जोड; 'पर्याप्त' म्हणजे पुरेसे; 'कृत' म्हणजे केलेले.

ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे । विविक्तौ पूतविजनौ मूर्च्छितौ मूढ़सोच्छ्रयौ ।। ३६२.

'ख्यात' म्हणजे प्रसिद्ध; 'हृष्ट' म्हणजे आनंदी; 'प्रतित' म्हणजे आत्मविश्वासू; 'अभिजात' म्हणजे उच्च कुळातील; 'कुलज' म्हणजे चांगल्या घरातील; 'बुद्ध' म्हणजे शहाणा; 'विविक्त' म्हणजे एकांत; 'पूत' म्हणजे शुद्ध; 'विजन' म्हणजे निर्जन; 'मूर्चित' म्हणजे शुद्ध हरपलेला; 'मूर्ख' म्हणजे अज्ञानी; 'उच्छ्रय' म्हणजे आधार.

अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवत्तिषु । निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ ।। ३६२.

'अर्थ' म्हणजे अर्थ; 'अभिधेय' म्हणजे जे दर्शवले जाते; 'रैव' म्हणजे हेतू; 'प्रयोजन' म्हणजे कारण; 'निवृत्ती' म्हणजे थांबणे; 'निदान' म्हणजे मूळ; 'आगम' म्हणजे परंपरा; 'तीर्थ' म्हणजे पवित्र स्थान; 'ऋषि' म्हणजे साधू; 'जुष्ट' म्हणजे प्रिय; 'जल' म्हणजे पाणी; 'गुरु' म्हणजे शिक्षक.

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदाऽस्त्रियां । स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु ।। ३६२.

प्रधानपणाच्या बाबतीत, राजचिन्हांमध्ये, वृषभाच्या अंगावर, गायीच्या कूबावर, स्त्रीचं ओळखणं तिच्या ज्ञानाने, बोलण्याने, कृतीने आणि नावांनी होतं.

धर्म्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् । पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्‌घ्रिवस्तुषु ।। ३६२.

धर्म, गुपित शिक्षण, उपनिषद, योग्य वर्तन, वर्ष आणि शरद ऋतू यामध्ये, ठराव, रक्षण आणि पायांची शुभता किंवा वस्तूंच्या सौभाग्यात चिन्ह दिसून येतं.

त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ । सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ।।३६२.

तीन गोष्टींमध्ये, गोड, मधुर, मऊ आणि अतिशय तीक्ष्ण किंवा कोमल असं असतं; सत्य, सद्गुण, अस्तित्व, प्रशंसा आणि जे योग्य आहे त्यात सार असतं.

विधिर्विधाने दैवेऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे । वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च सुधालेपोऽमृतं स्नुही ।। ३६२.

नियम आणि त्याची अंमलबजावणी, दैवी गोष्टींमध्येही, निरीक्षण आणि प्रार्थना केली जाते; पत्नी, जाया, सून, स्त्री, अमृत आणि स्नुही वनस्पतीचा रस हे अमृतासारखे आहेत.

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पणिडतम्मन्यगर्व्वितौ । ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानूरश्मिदिवाकरौ ।। ३६२.

इच्छा, खात्री, श्रद्धा, विद्वत्ता, मनाचा गर्व; ब्राह्मणाच्या नातलगाचा अपमान, सूर्य, त्याची किरणं आणि दिवस घडवणारा.

द्कालाणौ शैलपाषाणौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ । तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि ।। ३६२.

दोन वेळा, दोन दगड, मूर्ख आणि नीच, वेगळे दोन लोक; झाड आणि डोंगर, शिखर आणि टोक, तसेच शरीर आणि त्वचा यांच्यातही.

आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च । उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने ।। ३६२.

आत्मा, प्रयत्न, धैर्य, बुद्धी, स्वभाव, ब्रह्म आणि उंची; कृतीत उठणे आणि विरोधात उभे राहणे.

निर्य्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च । व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।। ३६२.

शत्रुत्व शुद्ध करण्यासाठी, दान देताना, अर्पण आणि समर्पण करताना जाणे; संकटात, अपयशात, दोषात, इच्छा आणि रागातून निर्माण होणारे दु:ख.

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः । तौर्य्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ।। ३६२.

शिकार, जुगार, दिवसा स्वप्न बघणे, निंदा, स्त्रिया, मत्तपणा; तिन्ही कलांमध्ये, व्यर्थ भटकंतीत आणि कामातून उत्पन्न होणाऱ्या दहा प्रकारच्या गटात.

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्‌दण्डश्चैव पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ।। ३६२.

निंदा, धाडस, फसवणूक, हेवा, मत्सर, संपत्तीचा भ्रष्टाचार; कठोर बोलणे आणि क्रूरता, रागातून होणारा आठ प्रकारचा गट.

अकर्म्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ । प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।। ३६२.

गुप्तपणे काहीही न करणे, कौपीन, संगती आणि आनंदात लैंगिक संबंध; मुख्यत्व, अंतिम अर्थ, बुद्धिमत्ता आणि ज्ञानाची चिन्हे.

क्रन्दने रोदनाह्वाने वष्म देहप्रमाणयोः । आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणेऽपि च ।। ३६२.

रडणे, हाक मारणे आणि शरीराची मोजणी; आराधना म्हणजे सिद्धी, आणि मिळवण्यात समाधान.

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि लक्ष्म चिह्निप्रधानयोः । कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहतेऽपि च ।। ३६२.

रत्न, आपल्या जातीतील श्रेष्ठातही, आणि मुख्य चिन्हांमध्ये; अलंकारातील आवरण, तुणीरातील धनुष्य, आणि एकत्र केलेल्या वस्तूंमध्ये.

तल्पं शय्याट्टदारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ । स्तम्भौ स्थूणाजड़ीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा ।। ३६२.

पलंग, झोपण्याच्या जागा, लहान मूलांमध्ये बाळ; खांब, जुने खांब, सभेत आणि परिषदेत खरी सभा.

किरणप्रग्र्हौ रश्मी धर्म्माः पुण्ययमादयः । ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु ।। ३६२.

किरण आणि प्रकाश, पुण्यकर्म, पुण्य मिळवण्याची ठिकाणं; मस्तकावरील शिरोभूषण, शेपटी, आणि घोड्यांच्या मुख्य अलंकारांमध्ये.

प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविस्वासहेतुषु । समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ।। ३६२.

विश्वास, अवलंबित्व, शपथ, ज्ञान आणि श्रद्धा यांच्या कारणांमध्ये; करार, शपथ, आचार, वेळ, सिद्धांत आणि समज.

अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः । वीर्य्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके ।। ३६२.

मर्यादा ओलांडणे, कठीण प्रसंग, शपथ आणि असत्यात सत्य; वीर्य, बळ, प्रभाव, आणि रूप व उत्कृष्टतेत चांदी.

दुरोदरो द्युतकारे पणे द्यूते दुरोदरं । महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं ।। ३६२.

पोटातली रिकामी जागा जुगारात, पैज, जुगारातील पोटातील रिकामी जागा; मोठ्या जंगलात, कठीण वाटेत, अरण्य, आणि नपुंसक लिंग.

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः । दशेऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिनेऽपि च ।। ३६२.

यम, वायू, इंद्र, चंद्र, सूर्य, विष्णु, सिंह आणि इतर रूपांनी हरि सर्वत्र आहे; स्त्रीच्या भीतीत, खोल दरीत, आणि कठीण पोटातही तोच आहे.

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः । चूड़ा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ।। ३६२.

महान दान करणाऱ्यात तो उदार असतो, तर इतर सामान्य लोकांत वेगळा असतो; मुकुटावरचा रत्न म्हणजे किरीट, केसांना 'केश' म्हणतात, आणि डोक्यावर बांधलेली वेणी 'मौळी' असे तीन प्रकारांनी ओळखली जाते.

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर्य्यादिके बलं । स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ।। ३६२.

हाताने दिलेली भेट म्हणजे 'बली'; सैन्यातील स्थैर्याला 'बल' म्हणतात; स्त्रीच्या कंबरेला बांधलेले वस्त्र 'नीवी' आणि पैजेत बांधलेली पट्टीसुद्धा 'नीवी' म्हणतात.

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः । द्यूताक्षे सारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाऽक्षमिन्द्रिये ।। ३६२.

शुक्र म्हणजे वीर्य, मूषिक म्हणजे उंदीर, श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम, वृष म्हणजे बैल; जुगाराच्या सोंगट्यांना 'द्यूताक्ष', खेळाच्या फळकुटाला 'सारिफलक', आकर्षणाला 'आकर्ष', आणि इंद्रियालाही 'अक्ष' म्हणतात.