अग्निपुराणम्

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यवि । ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि स्वः परश्वः श्वः परेऽहनि ।। ३६१.

दोन्ही दिवस, दोन्ही दिवसांनंतरचा दिवस; पुढचा दिवस, त्यानंतरचा दिवस; काल, गेलेला दिवस, येणारा दिवस नाही; परवा, उद्या, आणि त्यानंतरचा दिवस.

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा । पतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा ।। ३६१.

त्या वेळी, त्या काळी, एकाच वेळी, एकावेळी, नेहमी, कायम; त्या क्षणी, सध्या, आत्ता, याच वेळी, आणि तसेच.

अग्निरुवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने । पद्ये यशसि च शलोकः शरे खड्गे च सायकः ।। ३६२.

अग्नी म्हणतो: आकाशाला 'आकाश' म्हणतात; तिसऱ्या स्वर्गाला 'त्रिदिव'; 'नाक' म्हणजे लोक; 'लोक' म्हणजे माणसांमध्ये; काव्यात 'पद्य'; कीर्तीमध्ये 'यश'; 'श्लोक' म्हणजे काव्य; बाणात 'शर'; तलवारीत 'खड्ग'; आणि अस्त्रात 'सायक'.

आनकः पटहो भेरी कलङ्कोऽङ्कापवादयोः । मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।। ३६२.

'आनक' म्हणजे ढोल, 'पटह' म्हणजे मोठा ढोल, 'भेरी' म्हणजे मोठा नगारा; 'कलंक' म्हणजे डाग किंवा खुण, 'अंक' म्हणजे खूण; वाऱ्यात 'मारुत'; भेदण्यात 'वेध'; उत्र्या कापलेल्या जनावराला 'व्रध्न'; पुरुषाला 'क'; पाण्यात 'कं'; डोक्याला 'शिर'.

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके । महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।। ३६२.

'पुलाक' म्हणजे रिकामे धान्य; 'तुच्छ' म्हणजे फुकट धान्य; थोडक्यात 'संक्षेप'; जेवणात 'भक्त'; पिठात 'सिक्तक'; महेंद्र, गुग्गुळ, घुबड, साप आणि ग्रहण करणाऱ्यांमध्ये 'कौशिक' हा शब्द वापरतात.

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं । सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ।। ३६२.

'शाला' आणि 'वृक' म्हणजे लांडगा; 'कपी' आणि 'श्वान' म्हणजे माकड आणि कुत्रा; 'मान' म्हणजे माप किंवा मोजण्याचे साधन; 'सर्ग' म्हणजे सृष्टी; 'स्वभाव' म्हणजे निसर्ग; 'निर्मोक्ष' म्हणजे मुक्ती; 'निश्चय' म्हणजे ठामपणा; 'अध्याय' म्हणजे प्रकरण; 'सृष्टी' म्हणजे निर्माण.

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु । भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावव्जौ शङ्खनिशाकरौ ।। ३६२.

'योग' म्हणजे एकत्र येणे, कवच, उपाय, ध्यान, संबंध आणि युक्ती; 'भोग' म्हणजे उपभोग, सुख, पत्नी वगैरे; 'भृत' म्हणजे नोकर; 'अव्ज' म्हणजे हंस; 'शंख' म्हणजे शंख; 'निशाकर' म्हणजे चंद्र.

काकेभगण्डौ करटौ दुश्चर्मा शिपिविष्टकः । रिष्टं क्षएमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाऽशुभे ।। ३६२.

'काक' आणि 'भगंड' म्हणजे कावळा आणि अंडकोष; 'करट' म्हणजे माकड; 'दुश्चर्मा' म्हणजे खराब त्वचावाला; 'शिपिविष्टक' म्हणजे कुष्ठरोगी; 'अरिष्ट' म्हणजे अपशकुन; 'क्षेम' म्हणजे कल्याण; शुभ किंवा अशुभ नसताना 'अरिष्ट' हे दोन्ही अर्थ घेतो.

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञानेऽक्षिण दर्शने । निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ।। ३६२.

'व्युष्टि' म्हणजे फळ किंवा समृद्धी; 'दृष्टी' म्हणजे ज्ञान, डोळा आणि पाहणे; 'निष्ठा' म्हणजे सिद्धी, नाश, शांतता, लाकूड, उंची, स्थैर्य आणि दिशा.

भूगोवाचस्त्विड़ा इलाः प्रगाढ़ं भृशकृच्छ्रयोः । भृशप्रतिज्ञयोर्वाढ़ं शक्तस्थूलौ दृढ़ौ त्रिषु ।। ३६२.

'भूग' म्हणजे वाणी; 'वाक्' सुद्धा वाणी; 'इळा' म्हणजे पृथ्वी; 'प्रगार्ह' म्हणजे खोल किंवा तीव्र; 'भृश' म्हणजे कठीण किंवा कष्टदायक; 'भृशप्रतिज्ञा' म्हणजे ठाम वचन; 'वार्ह' म्हणजे बलवान; 'शक्त' म्हणजे सामर्थ्यवान; 'स्थूल' म्हणजे जाड; 'दृढ' म्हणजे मजबूत; हे तिघांमध्ये वापरतात.

विन्यस्तसंहतौ व्यूढ़ौ कृष्णो व्यासेऽर्ज्जुने हरौ । पणो द्यतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनऽपि च ।। ३६२.

'विन्यस्त' म्हणजे मांडणी; 'संहत' म्हणजे एकत्र केलेले; 'व्यूह' म्हणजे मांडणी; 'कृष्ण' म्हणजे व्यास; 'अर्जुन' म्हणजे अर्जुन; 'हर' म्हणजे शिव; 'पण' म्हणजे जुगारातील पैज; 'उत्सृष्ट' म्हणजे सोडलेले; 'भृत' म्हणजे किंमत; 'धन' म्हणजे संपत्ती.

मौर्व्यां द्र्व्याश्रिते स्त्वशुक्तसन्ध्यादिके गुणः । श्रेष्ठेऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुगुप्साकरुणे घृणो ।। ३६२.

'मौर्वी' म्हणजे धनुष्याची दोरी; 'द्रव्य' म्हणजे वस्तू; 'अशुक्त' म्हणजे न आंबवलेले; 'संघ्या' म्हणजे संध्या आणि असेच; 'गुण' म्हणजे गुणधर्म; 'श्रेष्ठ' म्हणजे उत्तम; 'अधिप' म्हणजे स्वामी; 'ग्रामणी' म्हणजे गावचा प्रमुख; 'जुगुप्सा' म्हणजे घृणा; 'करुण' म्हणजे दया; 'घृणा' सुद्धा दया.

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे । विषाभिसरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु ।। ३६२.

'तृष्णा' म्हणजे तहान; 'स्पृहा' म्हणजे इच्छा; 'पिपासा' सुद्धा तहान; 'विपणि' म्हणजे बाजार; 'वणिकपथ' म्हणजे व्यापाऱ्यांचा रस्ता; विषात 'विष'; लोखंडात 'अभिसर'; धारदारपणात 'तीक्ष्ण'; नपुंसकात 'क्लीव'; गाढवात 'खर'; हे तिघांमध्ये वापरतात.

प्रमाणं हेतुमर्य्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु । करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूपरं ।। ३६२.

'प्रमाण' म्हणजे माप, कारण, सीमा, अधिकार, विस्तार आणि मोजणारा; 'करण' म्हणजे साधन, क्षेत्र, शरीर आणि असेच; 'ईरिण' म्हणजे वाळवंट, रिकामे आणि वरचे.

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः । श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्य्याप्तयोः कृतं ।। ३६२.

'यंत' म्हणजे हत्ती चालवणारा; 'हस्तिपक' सुद्धा हत्ती चालवणारा; 'सूत्र' म्हणजे रथ चालवणारा; 'वह्नि' म्हणजे अग्नी; 'ज्वाला' म्हणजे ज्वाळा; 'हेतु' म्हणजे कारण; 'श्रुत' म्हणजे ऐकलेले; 'शास्त्र' म्हणजे ग्रंथ; 'अवधृत' म्हणजे ठरवलेले; 'युग' म्हणजे जोड; 'पर्याप्त' म्हणजे पुरेसे; 'कृत' म्हणजे केलेले.

ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे । विविक्तौ पूतविजनौ मूर्च्छितौ मूढ़सोच्छ्रयौ ।। ३६२.

'ख्यात' म्हणजे प्रसिद्ध; 'हृष्ट' म्हणजे आनंदी; 'प्रतित' म्हणजे आत्मविश्वासू; 'अभिजात' म्हणजे उच्च कुळातील; 'कुलज' म्हणजे चांगल्या घरातील; 'बुद्ध' म्हणजे शहाणा; 'विविक्त' म्हणजे एकांत; 'पूत' म्हणजे शुद्ध; 'विजन' म्हणजे निर्जन; 'मूर्चित' म्हणजे शुद्ध हरपलेला; 'मूर्ख' म्हणजे अज्ञानी; 'उच्छ्रय' म्हणजे आधार.

अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवत्तिषु । निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ ।। ३६२.

'अर्थ' म्हणजे अर्थ; 'अभिधेय' म्हणजे जे दर्शवले जाते; 'रैव' म्हणजे हेतू; 'प्रयोजन' म्हणजे कारण; 'निवृत्ती' म्हणजे थांबणे; 'निदान' म्हणजे मूळ; 'आगम' म्हणजे परंपरा; 'तीर्थ' म्हणजे पवित्र स्थान; 'ऋषि' म्हणजे साधू; 'जुष्ट' म्हणजे प्रिय; 'जल' म्हणजे पाणी; 'गुरु' म्हणजे शिक्षक.

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदाऽस्त्रियां । स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु ।। ३६२.

प्रधानपणाच्या बाबतीत, राजचिन्हांमध्ये, वृषभाच्या अंगावर, गायीच्या कूबावर, स्त्रीचं ओळखणं तिच्या ज्ञानाने, बोलण्याने, कृतीने आणि नावांनी होतं.

धर्म्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् । पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्‌घ्रिवस्तुषु ।। ३६२.

धर्म, गुपित शिक्षण, उपनिषद, योग्य वर्तन, वर्ष आणि शरद ऋतू यामध्ये, ठराव, रक्षण आणि पायांची शुभता किंवा वस्तूंच्या सौभाग्यात चिन्ह दिसून येतं.

त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ । सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ।।३६२.

तीन गोष्टींमध्ये, गोड, मधुर, मऊ आणि अतिशय तीक्ष्ण किंवा कोमल असं असतं; सत्य, सद्गुण, अस्तित्व, प्रशंसा आणि जे योग्य आहे त्यात सार असतं.

विधिर्विधाने दैवेऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे । वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च सुधालेपोऽमृतं स्नुही ।। ३६२.

नियम आणि त्याची अंमलबजावणी, दैवी गोष्टींमध्येही, निरीक्षण आणि प्रार्थना केली जाते; पत्नी, जाया, सून, स्त्री, अमृत आणि स्नुही वनस्पतीचा रस हे अमृतासारखे आहेत.

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पणिडतम्मन्यगर्व्वितौ । ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानूरश्मिदिवाकरौ ।। ३६२.

इच्छा, खात्री, श्रद्धा, विद्वत्ता, मनाचा गर्व; ब्राह्मणाच्या नातलगाचा अपमान, सूर्य, त्याची किरणं आणि दिवस घडवणारा.

द्कालाणौ शैलपाषाणौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ । तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि ।। ३६२.

दोन वेळा, दोन दगड, मूर्ख आणि नीच, वेगळे दोन लोक; झाड आणि डोंगर, शिखर आणि टोक, तसेच शरीर आणि त्वचा यांच्यातही.

आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च । उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने ।। ३६२.

आत्मा, प्रयत्न, धैर्य, बुद्धी, स्वभाव, ब्रह्म आणि उंची; कृतीत उठणे आणि विरोधात उभे राहणे.

निर्य्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च । व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।। ३६२.

शत्रुत्व शुद्ध करण्यासाठी, दान देताना, अर्पण आणि समर्पण करताना जाणे; संकटात, अपयशात, दोषात, इच्छा आणि रागातून निर्माण होणारे दु:ख.

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः । तौर्य्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ।। ३६२.

शिकार, जुगार, दिवसा स्वप्न बघणे, निंदा, स्त्रिया, मत्तपणा; तिन्ही कलांमध्ये, व्यर्थ भटकंतीत आणि कामातून उत्पन्न होणाऱ्या दहा प्रकारच्या गटात.

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्‌दण्डश्चैव पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ।। ३६२.

निंदा, धाडस, फसवणूक, हेवा, मत्सर, संपत्तीचा भ्रष्टाचार; कठोर बोलणे आणि क्रूरता, रागातून होणारा आठ प्रकारचा गट.

अकर्म्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ । प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।। ३६२.

गुप्तपणे काहीही न करणे, कौपीन, संगती आणि आनंदात लैंगिक संबंध; मुख्यत्व, अंतिम अर्थ, बुद्धिमत्ता आणि ज्ञानाची चिन्हे.

क्रन्दने रोदनाह्वाने वष्म देहप्रमाणयोः । आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणेऽपि च ।। ३६२.

रडणे, हाक मारणे आणि शरीराची मोजणी; आराधना म्हणजे सिद्धी, आणि मिळवण्यात समाधान.