अग्निपुराणम्

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे । पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्वऽद्धाऽञ्चसा द्वयम् ।। ३६१.

‘अभावे’ म्हणजे नसताना; ‘नह्यनो’ आणि ‘नापि’ म्हणजे कधीच नाही; ‘मा’ आणि ‘मालंच’ हे मनाईसाठी; ‘वारणे’ म्हणजे रोखण्यासाठी; ‘पक्षांतरें’ म्हणजे दुसऱ्या प्रसंगी; ‘चेद्’ आणि ‘यदि’ म्हणजे जर; ‘तत्त्वे’ म्हणजे खरेपणात; ‘त्व’, ‘द्धा’ आणि ‘अंजसा’ म्हणजे नक्कीच; ‘द्वयं’ म्हणजे दोन्ही.

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते । समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि ।। ३६१.

‘प्राकाश्ये’ म्हणजे स्पष्टतेत; ‘प्रादुराविहि’ म्हणजे प्रकट किंवा दिसणे; ‘एवं’ म्हणजे असे; ‘परमं मते’ म्हणजे श्रेष्ठ मतात; ‘समंततः’, ‘परितः’ आणि ‘सर्वतः’ म्हणजे सर्व बाजूंनी; ‘विश्वग्’ म्हणजे सगळीकडे.

अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च । ननु च स्याद्विरोधोक्तौ क्कच्चित् कामप्रवेदने ।। ३६१.

‘अकाम’ म्हणजे इच्छा नसताना; ‘अनुमतौ’ म्हणजे संमतीने; ‘काम’ म्हणजे इच्छा; ‘असूया’ म्हणजे मत्सर; ‘उपगमे’ म्हणजे स्वीकारताना; ‘ननु’ प्रश्न विचारताना; ‘स्यात्’ म्हणजे असू शकते; ‘विरोध’ म्हणजे विरोध; ‘उक्तौ’ म्हणजे सांगताना; ‘कचित्’ म्हणजे कुठेतरी; ‘कामप्रवेदने’ म्हणजे इच्छा व्यक्त करताना.

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वलन्तु यथायथं । मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं ।। ३६१.

‘निःषमं’ आणि ‘दुःषमं’ म्हणजे चुकीने किंवा वाईट रीतीने; ‘गर्ह्ये’ म्हणजे निंदनीय; ‘यथास्वलम्’ आणि ‘यथायथम्’ म्हणजे योग्यप्रमाणे; ‘मृषा’ आणि ‘मिथ्या’ म्हणजे खोटं; ‘वितथे’ म्हणजे असत्य; ‘यथार्थम्’ आणि ‘यथातथम्’ म्हणजे जसं आहे तसं किंवा खरं.

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः । प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयं ।। ३६१.

‘स्युरेव’ आणि ‘पुनर्वै’ हे ठामपणे किंवा खात्रीने सांगण्यासाठी; ‘अवधारणवाचक’ म्हणजे ठराविकपणा दर्शवणारे शब्द; ‘प्राग्’ आणि ‘अतीत’ म्हणजे आधी आणि गेलेलं; ‘अर्थकं’ म्हणजे त्या अर्थाने; ‘नूनं’ म्हणजे नक्कीच; ‘अवश्यं’ म्हणजे आवश्यक; ‘निश्चये’ म्हणजे खात्रीने; ‘द्वयं’ म्हणजे दोन्ही.

संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना । अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्यऽद्रुते शनैः ।। ३६१.

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषाऽन्तिके । परुत्परार्य्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।। ३६१.

‘सायं’ आणि ‘साये’ म्हणजे संध्याकाळ; ‘प्रगे’, ‘प्रातः’ आणि ‘प्रभाते’ म्हणजे सकाळी किंवा पहाटे; ‘निकषा’ म्हणजे जवळ; ‘अंतिके’ म्हणजे अगदी शेजारी; ‘परुत्’, ‘परार्य’, आणि ‘ऐषम’ म्हणजे पुढे किंवा पलीकडे; ‘अब्दे’ म्हणजे वर्षात; ‘पूर्वे’ आणि ‘पूर्वतरे’ म्हणजे आधी; ‘यति’ म्हणजे प्रयत्नात.

अद्यात्राह्न्यऽथ पूर्वलह्नीत्यदौ पूर्वोत्तरा परात् । तथाऽधरान्यान्यतरेतरात्पूर्व्वोदुरादयः ।। ३६१.

आज, उद्या, परवा; काल, सकाळ, आणि असेच पुढे; आधीचे आणि नंतरचे, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ, तसेच इतर अनुक्रमाने; याप्रमाणे, आधीचे, नंतरचे, दूरचे आणि सुरुवातीचे.

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यवि । ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि स्वः परश्वः श्वः परेऽहनि ।। ३६१.

दोन्ही दिवस, दोन्ही दिवसांनंतरचा दिवस; पुढचा दिवस, त्यानंतरचा दिवस; काल, गेलेला दिवस, येणारा दिवस नाही; परवा, उद्या, आणि त्यानंतरचा दिवस.

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा । पतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा ।। ३६१.

त्या वेळी, त्या काळी, एकाच वेळी, एकावेळी, नेहमी, कायम; त्या क्षणी, सध्या, आत्ता, याच वेळी, आणि तसेच.

अग्निरुवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने । पद्ये यशसि च शलोकः शरे खड्गे च सायकः ।। ३६२.

अग्नी म्हणतो: आकाशाला 'आकाश' म्हणतात; तिसऱ्या स्वर्गाला 'त्रिदिव'; 'नाक' म्हणजे लोक; 'लोक' म्हणजे माणसांमध्ये; काव्यात 'पद्य'; कीर्तीमध्ये 'यश'; 'श्लोक' म्हणजे काव्य; बाणात 'शर'; तलवारीत 'खड्ग'; आणि अस्त्रात 'सायक'.

आनकः पटहो भेरी कलङ्कोऽङ्कापवादयोः । मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।। ३६२.

'आनक' म्हणजे ढोल, 'पटह' म्हणजे मोठा ढोल, 'भेरी' म्हणजे मोठा नगारा; 'कलंक' म्हणजे डाग किंवा खुण, 'अंक' म्हणजे खूण; वाऱ्यात 'मारुत'; भेदण्यात 'वेध'; उत्र्या कापलेल्या जनावराला 'व्रध्न'; पुरुषाला 'क'; पाण्यात 'कं'; डोक्याला 'शिर'.

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके । महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।। ३६२.

'पुलाक' म्हणजे रिकामे धान्य; 'तुच्छ' म्हणजे फुकट धान्य; थोडक्यात 'संक्षेप'; जेवणात 'भक्त'; पिठात 'सिक्तक'; महेंद्र, गुग्गुळ, घुबड, साप आणि ग्रहण करणाऱ्यांमध्ये 'कौशिक' हा शब्द वापरतात.

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं । सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ।। ३६२.

'शाला' आणि 'वृक' म्हणजे लांडगा; 'कपी' आणि 'श्वान' म्हणजे माकड आणि कुत्रा; 'मान' म्हणजे माप किंवा मोजण्याचे साधन; 'सर्ग' म्हणजे सृष्टी; 'स्वभाव' म्हणजे निसर्ग; 'निर्मोक्ष' म्हणजे मुक्ती; 'निश्चय' म्हणजे ठामपणा; 'अध्याय' म्हणजे प्रकरण; 'सृष्टी' म्हणजे निर्माण.

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु । भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावव्जौ शङ्खनिशाकरौ ।। ३६२.

'योग' म्हणजे एकत्र येणे, कवच, उपाय, ध्यान, संबंध आणि युक्ती; 'भोग' म्हणजे उपभोग, सुख, पत्नी वगैरे; 'भृत' म्हणजे नोकर; 'अव्ज' म्हणजे हंस; 'शंख' म्हणजे शंख; 'निशाकर' म्हणजे चंद्र.

काकेभगण्डौ करटौ दुश्चर्मा शिपिविष्टकः । रिष्टं क्षएमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाऽशुभे ।। ३६२.

'काक' आणि 'भगंड' म्हणजे कावळा आणि अंडकोष; 'करट' म्हणजे माकड; 'दुश्चर्मा' म्हणजे खराब त्वचावाला; 'शिपिविष्टक' म्हणजे कुष्ठरोगी; 'अरिष्ट' म्हणजे अपशकुन; 'क्षेम' म्हणजे कल्याण; शुभ किंवा अशुभ नसताना 'अरिष्ट' हे दोन्ही अर्थ घेतो.

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञानेऽक्षिण दर्शने । निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ।। ३६२.

'व्युष्टि' म्हणजे फळ किंवा समृद्धी; 'दृष्टी' म्हणजे ज्ञान, डोळा आणि पाहणे; 'निष्ठा' म्हणजे सिद्धी, नाश, शांतता, लाकूड, उंची, स्थैर्य आणि दिशा.

भूगोवाचस्त्विड़ा इलाः प्रगाढ़ं भृशकृच्छ्रयोः । भृशप्रतिज्ञयोर्वाढ़ं शक्तस्थूलौ दृढ़ौ त्रिषु ।। ३६२.

'भूग' म्हणजे वाणी; 'वाक्' सुद्धा वाणी; 'इळा' म्हणजे पृथ्वी; 'प्रगार्ह' म्हणजे खोल किंवा तीव्र; 'भृश' म्हणजे कठीण किंवा कष्टदायक; 'भृशप्रतिज्ञा' म्हणजे ठाम वचन; 'वार्ह' म्हणजे बलवान; 'शक्त' म्हणजे सामर्थ्यवान; 'स्थूल' म्हणजे जाड; 'दृढ' म्हणजे मजबूत; हे तिघांमध्ये वापरतात.

विन्यस्तसंहतौ व्यूढ़ौ कृष्णो व्यासेऽर्ज्जुने हरौ । पणो द्यतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनऽपि च ।। ३६२.

'विन्यस्त' म्हणजे मांडणी; 'संहत' म्हणजे एकत्र केलेले; 'व्यूह' म्हणजे मांडणी; 'कृष्ण' म्हणजे व्यास; 'अर्जुन' म्हणजे अर्जुन; 'हर' म्हणजे शिव; 'पण' म्हणजे जुगारातील पैज; 'उत्सृष्ट' म्हणजे सोडलेले; 'भृत' म्हणजे किंमत; 'धन' म्हणजे संपत्ती.

मौर्व्यां द्र्व्याश्रिते स्त्वशुक्तसन्ध्यादिके गुणः । श्रेष्ठेऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुगुप्साकरुणे घृणो ।। ३६२.

'मौर्वी' म्हणजे धनुष्याची दोरी; 'द्रव्य' म्हणजे वस्तू; 'अशुक्त' म्हणजे न आंबवलेले; 'संघ्या' म्हणजे संध्या आणि असेच; 'गुण' म्हणजे गुणधर्म; 'श्रेष्ठ' म्हणजे उत्तम; 'अधिप' म्हणजे स्वामी; 'ग्रामणी' म्हणजे गावचा प्रमुख; 'जुगुप्सा' म्हणजे घृणा; 'करुण' म्हणजे दया; 'घृणा' सुद्धा दया.

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे । विषाभिसरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु ।। ३६२.

'तृष्णा' म्हणजे तहान; 'स्पृहा' म्हणजे इच्छा; 'पिपासा' सुद्धा तहान; 'विपणि' म्हणजे बाजार; 'वणिकपथ' म्हणजे व्यापाऱ्यांचा रस्ता; विषात 'विष'; लोखंडात 'अभिसर'; धारदारपणात 'तीक्ष्ण'; नपुंसकात 'क्लीव'; गाढवात 'खर'; हे तिघांमध्ये वापरतात.

प्रमाणं हेतुमर्य्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु । करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूपरं ।। ३६२.

'प्रमाण' म्हणजे माप, कारण, सीमा, अधिकार, विस्तार आणि मोजणारा; 'करण' म्हणजे साधन, क्षेत्र, शरीर आणि असेच; 'ईरिण' म्हणजे वाळवंट, रिकामे आणि वरचे.

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः । श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्य्याप्तयोः कृतं ।। ३६२.

'यंत' म्हणजे हत्ती चालवणारा; 'हस्तिपक' सुद्धा हत्ती चालवणारा; 'सूत्र' म्हणजे रथ चालवणारा; 'वह्नि' म्हणजे अग्नी; 'ज्वाला' म्हणजे ज्वाळा; 'हेतु' म्हणजे कारण; 'श्रुत' म्हणजे ऐकलेले; 'शास्त्र' म्हणजे ग्रंथ; 'अवधृत' म्हणजे ठरवलेले; 'युग' म्हणजे जोड; 'पर्याप्त' म्हणजे पुरेसे; 'कृत' म्हणजे केलेले.

ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे । विविक्तौ पूतविजनौ मूर्च्छितौ मूढ़सोच्छ्रयौ ।। ३६२.

'ख्यात' म्हणजे प्रसिद्ध; 'हृष्ट' म्हणजे आनंदी; 'प्रतित' म्हणजे आत्मविश्वासू; 'अभिजात' म्हणजे उच्च कुळातील; 'कुलज' म्हणजे चांगल्या घरातील; 'बुद्ध' म्हणजे शहाणा; 'विविक्त' म्हणजे एकांत; 'पूत' म्हणजे शुद्ध; 'विजन' म्हणजे निर्जन; 'मूर्चित' म्हणजे शुद्ध हरपलेला; 'मूर्ख' म्हणजे अज्ञानी; 'उच्छ्रय' म्हणजे आधार.

अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवत्तिषु । निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ ।। ३६२.

'अर्थ' म्हणजे अर्थ; 'अभिधेय' म्हणजे जे दर्शवले जाते; 'रैव' म्हणजे हेतू; 'प्रयोजन' म्हणजे कारण; 'निवृत्ती' म्हणजे थांबणे; 'निदान' म्हणजे मूळ; 'आगम' म्हणजे परंपरा; 'तीर्थ' म्हणजे पवित्र स्थान; 'ऋषि' म्हणजे साधू; 'जुष्ट' म्हणजे प्रिय; 'जल' म्हणजे पाणी; 'गुरु' म्हणजे शिक्षक.

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदाऽस्त्रियां । स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु ।। ३६२.

प्रधानपणाच्या बाबतीत, राजचिन्हांमध्ये, वृषभाच्या अंगावर, गायीच्या कूबावर, स्त्रीचं ओळखणं तिच्या ज्ञानाने, बोलण्याने, कृतीने आणि नावांनी होतं.

धर्म्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् । पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्‌घ्रिवस्तुषु ।। ३६२.

धर्म, गुपित शिक्षण, उपनिषद, योग्य वर्तन, वर्ष आणि शरद ऋतू यामध्ये, ठराव, रक्षण आणि पायांची शुभता किंवा वस्तूंच्या सौभाग्यात चिन्ह दिसून येतं.