अग्निपुराणम्

समीपोभयतः शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः । नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि ।। ३६१.

'समीप' जवळपणा, 'उभयतः' दोन्ही बाजू, 'शीघ्र' जलद, 'साकल्य' पूर्णपणा, 'अभिमुख' समोर, 'अभितः' सर्व बाजूंनी. 'नाम' स्पष्टता, 'प्रकाश' प्रकट होणे, 'प्रादुर्' प्रगट होणे, 'मिथो' परस्पर, 'अन्योन्यं' एकमेकांना, आणि 'रहस्य' गुप्ततेसाठी वापरतात.

तिरोऽन्तर्द्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्त्तिषु । अहहेत्यद्‌भुते खेदे हि हेताववधारणे ।। ३६१.

‘तिरो’ आणि ‘अंतर्द्धी’ हे लपवण्यासाठी वापरतात; ‘तिर्यक्’ म्हणजे आडवे किंवा ओलांडून; ‘हा’ हे दु:ख किंवा हताशतेत; ‘विषाद’ म्हणजे दुःखाच्या प्रसंगी; ‘अह’ आणि ‘हे’ हे आश्चर्य किंवा वेदनेत; ‘हि’ कारण सांगताना वापरतात.

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः । मुहुः पुनः पुनः शश्वद भीक्षणमसकृत् समाः ।। ३६१.

‘चिराय’, ‘चिररात्राय’ आणि ‘चिरस्याद्य’ हे दीर्घकाळासाठी वापरतात; ‘मुहूः’, ‘पुनःपुनः’, ‘शश्वत्’, ‘भिक्षणम्’, ‘असकृत्’ आणि ‘समा’ हे वारंवार किंवा सतत घडणाऱ्या गोष्टींसाठी वापरतात.

स्राग्ज्ञटित्यञ्जसाह्राय सपदि द्राङ्‌मङ्क्षु च द्रुते । बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च ।। ३६१.

‘स्राज्ञटि’ आणि ‘अंजसा’ म्हणजे सरळ किंवा थेट; ‘ह्राय’, ‘सपदी’, ‘द्राङ्’, ‘मङ्क्षु’ आणि ‘द्रुते’ हे लगेच किंवा झटपट यासाठी; ‘बलवत्’ आणि ‘सुष्टु’ म्हणजे जोरात किंवा उत्तम; ‘किमुता’ आणि ‘विकल्पे’ म्हणजे किंवा, अन्यथा; ‘किं किमूता’ म्हणजे आणखी पर्याय.

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति । दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति ।। ३६१.

‘तु’, ‘हि’, ‘च’, ‘स्म’, ‘ह’ आणि ‘वै’ हे छंद पूर्ण करण्यासाठी किंवा पूजेत भर देण्यासाठी वापरतात; ‘दिवा’, ‘अह्नी’, ‘अथ’, ‘दोषा’, ‘नक्त’ आणि ‘रजनी’ हे दिवस, दुपार, संध्याकाळ, रात्र यांसाठी वापरतात.

तिर्यगर्थे साचि तिरोऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः । स्युः प्याट्‌पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।। ३६१.

‘तिर्यगर्थे’ आणि ‘साची’ म्हणजे आडवे किंवा बाजूने; ‘तिरो’ हे लपवण्यासाठीही वापरतात; ‘प्याट्’, ‘पाडंग’, ‘हे’, ‘है’, ‘भोः’, ‘समया’, ‘निकषा’ आणि ‘हिरुक्’ हे हाक मारताना किंवा बोलावण्यासाठी वापरतात.

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतोऽग्रतः । स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा ।। ३६१.

‘अतर्किते’ म्हणजे अनपेक्षितपणे किंवा अचानक; ‘सहसा’ देखील अचानक; ‘पुरः’, ‘पुरतः’ आणि ‘अग्रतः’ म्हणजे समोर किंवा पुढे; ‘स्वाहा’ देवांना अर्पण करताना; ‘श्रौषट्’, ‘वौषट्’, ‘वषट्’ आणि ‘स्वधा’ हेही यज्ञात अर्पण करताना वापरतात.

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्याऽमुत्र भवान्तरे । यथा तथा चैव साम्ये अहो ही इति विस्मये ।। ३६१.

‘किंचित्’, ‘ईषत्’ आणि ‘मनागल्पे’ म्हणजे थोडे किंवा किंचित; ‘प्रेत्य’, ‘अमत्र’, ‘भवांतरे’ हे मृत्यूनंतर, दुसऱ्या जगात किंवा दुसऱ्या जन्मात; ‘यथा’, ‘तथा’ आणि ‘साम्ये’ म्हणजे तसंच किंवा सारखं; ‘अहो’ आणि ‘ही’ हे आश्चर्य दर्शवतात.

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे । दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्देऽथान्तरेऽन्तरा ।। ३६१.

‘मौने’, ‘तूष्णीम्’ आणि ‘तूष्णीकम्’ म्हणजे शांतता; ‘सद्यः’, ‘सपदी’ आणि ‘तत्क्षणे’ म्हणजे लगेच किंवा ताबडतोब; ‘दिष्ट्या’ आणि ‘शमुपयोष’ आनंद व्यक्त करायला; ‘अथांतरे’ आणि ‘अंतर’ मध्ये किंवा दरम्यान वापरतात.

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हठार्थकम् । युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थानेऽभीक्ष्‌णं शश्वदनारते ।। ३६१.

‘अंतरेण’ आणि ‘मध्ये’ म्हणजे मध्ये किंवा दरम्यान; ‘प्रसह्य’ म्हणजे जबरदस्तीने; ‘हठार्थक’ म्हणजे हट्टाने; ‘युक्ते’ म्हणजे योग्य; ‘द्वे’ म्हणजे दोन; ‘साम्प्रतं’ म्हणजे सध्या; ‘स्थाने’ म्हणजे जागी; ‘अभीक्ष्णं’, ‘शश्वत्’ आणि ‘अनारते’ म्हणजे वारंवार, सतत किंवा थांबता न.

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे । पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्वऽद्धाऽञ्चसा द्वयम् ।। ३६१.

‘अभावे’ म्हणजे नसताना; ‘नह्यनो’ आणि ‘नापि’ म्हणजे कधीच नाही; ‘मा’ आणि ‘मालंच’ हे मनाईसाठी; ‘वारणे’ म्हणजे रोखण्यासाठी; ‘पक्षांतरें’ म्हणजे दुसऱ्या प्रसंगी; ‘चेद्’ आणि ‘यदि’ म्हणजे जर; ‘तत्त्वे’ म्हणजे खरेपणात; ‘त्व’, ‘द्धा’ आणि ‘अंजसा’ म्हणजे नक्कीच; ‘द्वयं’ म्हणजे दोन्ही.

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते । समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि ।। ३६१.

‘प्राकाश्ये’ म्हणजे स्पष्टतेत; ‘प्रादुराविहि’ म्हणजे प्रकट किंवा दिसणे; ‘एवं’ म्हणजे असे; ‘परमं मते’ म्हणजे श्रेष्ठ मतात; ‘समंततः’, ‘परितः’ आणि ‘सर्वतः’ म्हणजे सर्व बाजूंनी; ‘विश्वग्’ म्हणजे सगळीकडे.

अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च । ननु च स्याद्विरोधोक्तौ क्कच्चित् कामप्रवेदने ।। ३६१.

‘अकाम’ म्हणजे इच्छा नसताना; ‘अनुमतौ’ म्हणजे संमतीने; ‘काम’ म्हणजे इच्छा; ‘असूया’ म्हणजे मत्सर; ‘उपगमे’ म्हणजे स्वीकारताना; ‘ननु’ प्रश्न विचारताना; ‘स्यात्’ म्हणजे असू शकते; ‘विरोध’ म्हणजे विरोध; ‘उक्तौ’ म्हणजे सांगताना; ‘कचित्’ म्हणजे कुठेतरी; ‘कामप्रवेदने’ म्हणजे इच्छा व्यक्त करताना.

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वलन्तु यथायथं । मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं ।। ३६१.

‘निःषमं’ आणि ‘दुःषमं’ म्हणजे चुकीने किंवा वाईट रीतीने; ‘गर्ह्ये’ म्हणजे निंदनीय; ‘यथास्वलम्’ आणि ‘यथायथम्’ म्हणजे योग्यप्रमाणे; ‘मृषा’ आणि ‘मिथ्या’ म्हणजे खोटं; ‘वितथे’ म्हणजे असत्य; ‘यथार्थम्’ आणि ‘यथातथम्’ म्हणजे जसं आहे तसं किंवा खरं.

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः । प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयं ।। ३६१.

‘स्युरेव’ आणि ‘पुनर्वै’ हे ठामपणे किंवा खात्रीने सांगण्यासाठी; ‘अवधारणवाचक’ म्हणजे ठराविकपणा दर्शवणारे शब्द; ‘प्राग्’ आणि ‘अतीत’ म्हणजे आधी आणि गेलेलं; ‘अर्थकं’ म्हणजे त्या अर्थाने; ‘नूनं’ म्हणजे नक्कीच; ‘अवश्यं’ म्हणजे आवश्यक; ‘निश्चये’ म्हणजे खात्रीने; ‘द्वयं’ म्हणजे दोन्ही.

संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना । अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्यऽद्रुते शनैः ।। ३६१.

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषाऽन्तिके । परुत्परार्य्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।। ३६१.

‘सायं’ आणि ‘साये’ म्हणजे संध्याकाळ; ‘प्रगे’, ‘प्रातः’ आणि ‘प्रभाते’ म्हणजे सकाळी किंवा पहाटे; ‘निकषा’ म्हणजे जवळ; ‘अंतिके’ म्हणजे अगदी शेजारी; ‘परुत्’, ‘परार्य’, आणि ‘ऐषम’ म्हणजे पुढे किंवा पलीकडे; ‘अब्दे’ म्हणजे वर्षात; ‘पूर्वे’ आणि ‘पूर्वतरे’ म्हणजे आधी; ‘यति’ म्हणजे प्रयत्नात.

अद्यात्राह्न्यऽथ पूर्वलह्नीत्यदौ पूर्वोत्तरा परात् । तथाऽधरान्यान्यतरेतरात्पूर्व्वोदुरादयः ।। ३६१.

आज, उद्या, परवा; काल, सकाळ, आणि असेच पुढे; आधीचे आणि नंतरचे, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ, तसेच इतर अनुक्रमाने; याप्रमाणे, आधीचे, नंतरचे, दूरचे आणि सुरुवातीचे.

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यवि । ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि स्वः परश्वः श्वः परेऽहनि ।। ३६१.

दोन्ही दिवस, दोन्ही दिवसांनंतरचा दिवस; पुढचा दिवस, त्यानंतरचा दिवस; काल, गेलेला दिवस, येणारा दिवस नाही; परवा, उद्या, आणि त्यानंतरचा दिवस.

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा । पतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा ।। ३६१.

त्या वेळी, त्या काळी, एकाच वेळी, एकावेळी, नेहमी, कायम; त्या क्षणी, सध्या, आत्ता, याच वेळी, आणि तसेच.

अग्निरुवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने । पद्ये यशसि च शलोकः शरे खड्गे च सायकः ।। ३६२.

अग्नी म्हणतो: आकाशाला 'आकाश' म्हणतात; तिसऱ्या स्वर्गाला 'त्रिदिव'; 'नाक' म्हणजे लोक; 'लोक' म्हणजे माणसांमध्ये; काव्यात 'पद्य'; कीर्तीमध्ये 'यश'; 'श्लोक' म्हणजे काव्य; बाणात 'शर'; तलवारीत 'खड्ग'; आणि अस्त्रात 'सायक'.

आनकः पटहो भेरी कलङ्कोऽङ्कापवादयोः । मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।। ३६२.

'आनक' म्हणजे ढोल, 'पटह' म्हणजे मोठा ढोल, 'भेरी' म्हणजे मोठा नगारा; 'कलंक' म्हणजे डाग किंवा खुण, 'अंक' म्हणजे खूण; वाऱ्यात 'मारुत'; भेदण्यात 'वेध'; उत्र्या कापलेल्या जनावराला 'व्रध्न'; पुरुषाला 'क'; पाण्यात 'कं'; डोक्याला 'शिर'.

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके । महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।। ३६२.

'पुलाक' म्हणजे रिकामे धान्य; 'तुच्छ' म्हणजे फुकट धान्य; थोडक्यात 'संक्षेप'; जेवणात 'भक्त'; पिठात 'सिक्तक'; महेंद्र, गुग्गुळ, घुबड, साप आणि ग्रहण करणाऱ्यांमध्ये 'कौशिक' हा शब्द वापरतात.

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं । सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ।। ३६२.

'शाला' आणि 'वृक' म्हणजे लांडगा; 'कपी' आणि 'श्वान' म्हणजे माकड आणि कुत्रा; 'मान' म्हणजे माप किंवा मोजण्याचे साधन; 'सर्ग' म्हणजे सृष्टी; 'स्वभाव' म्हणजे निसर्ग; 'निर्मोक्ष' म्हणजे मुक्ती; 'निश्चय' म्हणजे ठामपणा; 'अध्याय' म्हणजे प्रकरण; 'सृष्टी' म्हणजे निर्माण.

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु । भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावव्जौ शङ्खनिशाकरौ ।। ३६२.

'योग' म्हणजे एकत्र येणे, कवच, उपाय, ध्यान, संबंध आणि युक्ती; 'भोग' म्हणजे उपभोग, सुख, पत्नी वगैरे; 'भृत' म्हणजे नोकर; 'अव्ज' म्हणजे हंस; 'शंख' म्हणजे शंख; 'निशाकर' म्हणजे चंद्र.

काकेभगण्डौ करटौ दुश्चर्मा शिपिविष्टकः । रिष्टं क्षएमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाऽशुभे ।। ३६२.

'काक' आणि 'भगंड' म्हणजे कावळा आणि अंडकोष; 'करट' म्हणजे माकड; 'दुश्चर्मा' म्हणजे खराब त्वचावाला; 'शिपिविष्टक' म्हणजे कुष्ठरोगी; 'अरिष्ट' म्हणजे अपशकुन; 'क्षेम' म्हणजे कल्याण; शुभ किंवा अशुभ नसताना 'अरिष्ट' हे दोन्ही अर्थ घेतो.

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञानेऽक्षिण दर्शने । निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ।। ३६२.

'व्युष्टि' म्हणजे फळ किंवा समृद्धी; 'दृष्टी' म्हणजे ज्ञान, डोळा आणि पाहणे; 'निष्ठा' म्हणजे सिद्धी, नाश, शांतता, लाकूड, उंची, स्थैर्य आणि दिशा.