अग्निपुराणम्

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु । प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।। ३६१.

'इति' कारण, प्रसंग आणि वाक्याची समाप्ती दाखवतो. 'प्राच्याम्' पूर्वेला, 'पुरस्तात्' समोर, 'प्रथम' पहिल्या, 'पुरार्थे' भूतकाळात, आणि 'अग्रतः' पुढे यासाठी वापरतात.

यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवदारणे । मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्वऽथोथ च ।। ३६१.

'यावत्' आणि 'तावत्' पूर्णपणा, मर्यादा, मोजमाप आणि ठरावासाठी येतात. 'मंगल' शुभतेसाठी, 'अनंतर' पुढे येणाऱ्या गोष्टीसाठी, 'आरंभ' सुरुवातीसाठी, 'प्रश्न' विचारण्यासाठी, 'कृत्स्न' सर्वासाठी, आणि 'अथ', 'ओथ' बदलासाठी वापरतात.

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानाऽनेकोभयार्थयोः । नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु ।। ३६१.

'वृथा' व्यर्थ, 'निरर्थक' अर्थहीन, 'अविधि' नियम नसणे, 'नाना' विविधता, 'अनेक' बरेच, 'उभयार्थ' दोन्ही अर्थ. 'नु' प्रश्न, पर्याय किंवा नंतर साम्य दर्शवण्यासाठी वापरतात.

प्रश्नावधारणानुज्ञाऽनुनयामन्त्रणे ननु । गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वऽपि ।। ३६१.

'प्रश्न' विचारण्यासाठी, 'अवधारण' ठरवण्यासाठी, 'अनुज्ञा' परवानगीसाठी, 'अनुनय' विनंतीसाठी, 'अमंत्रण' सल्ल्यासाठी, 'ननु' निंदा, एकत्रिकरण, प्रश्न, शंका आणि शक्यता यासाठी वापरतात.

उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्द्धे जुगुप्सिते । अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूद्‌र्धनि ।। ३६१.

'उपमा' उपमेयतेसाठी, 'विकल्प' पर्यायासाठी, 'सामित्व' साम्य, 'अर्ध' अर्धा, 'जुगुप्सित' टाळण्याजोगे. 'अमा' एकत्र, 'सह' जवळ, 'समीप' शेजारी, 'कं' पाणी, 'मूर्धनि' डोक्यावर यासाठी वापरतात.

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्क्केऽर्थनिश्चये । तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने ।। ३६१.

'इव', 'एथम्', 'एवम्' तुलना आणि तसेच दाखवण्यासाठी, 'नूनम्' निश्चिततेसाठी, 'तूष्णीम्' शांततेसाठी, 'सुख' आनंदासाठी, 'जोशम्' समाधानासाठी, 'किम्' प्रश्नासाठी, आणि 'जुगुप्सा' तिरस्कारासाठी वापरतात.

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने । अलं भूषणपर्य्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।। ३६१.

'नाम' स्पष्टता, शक्यता, राग, जवळ येणे आणि तुच्छता दाखवतो. 'अलं' पुरेसे, शोभा, पर्याप्तता, शक्ती आणि मनाई यासाठी वापरतात.

हुं वितर्क्के परिप्रश्ने समयाऽन्तिकमध्ययोः । पुनरप्रथमे भेदे निनिश्चयनिषेधयोः ।। ३६१.

'हुं' विचार, पुन्हा पुन्हा विचारणे आणि कराराच्या मध्य किंवा शेवटी वापरतात. 'पुनर्' पुनरावृत्ती, 'अप्रथम' पहिलं नसलेलं, 'भेद' फरक, 'निश्चय' ठराव, आणि 'निषेध' नकारासाठी येतात.

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा । उरर्थुरी चीररी च विस्तारेऽङ्गीकृते त्रयम् ।। ३६१.

'स्यात्' संबंधासाठी, 'प्रबंध' सातत्यासाठी, 'चिरातीत' खूप वेळानंतर, 'निकट' जवळ, 'आगामीक' येणाऱ्या गोष्टीसाठी, 'पुरा' भूतकाळासाठी वापरतात. 'उर', 'अर्थुरी', 'चीररी' विस्तारासाठी वापरतात आणि हे तिघेही ग्राह्य आहेत.

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्त्तासम्भावयोः किल । निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे१ खलु ।। ३६१.

'स्वर्ग' आणि 'परलोक' हे स्वर्ग व दुसऱ्या जगासाठी, 'स्वर्गवार्ता' स्वर्गातील बातमी, 'असंभाव्य' अशक्यतेसाठी, 'निषेधवाक्य' नकारार्थी वाक्य, 'अलंकार' अलंकरण, आणि 'जिज्ञासा' विचारण्याच्या वेळी वापरतात.

समीपोभयतः शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः । नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि ।। ३६१.

'समीप' जवळपणा, 'उभयतः' दोन्ही बाजू, 'शीघ्र' जलद, 'साकल्य' पूर्णपणा, 'अभिमुख' समोर, 'अभितः' सर्व बाजूंनी. 'नाम' स्पष्टता, 'प्रकाश' प्रकट होणे, 'प्रादुर्' प्रगट होणे, 'मिथो' परस्पर, 'अन्योन्यं' एकमेकांना, आणि 'रहस्य' गुप्ततेसाठी वापरतात.

तिरोऽन्तर्द्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्त्तिषु । अहहेत्यद्‌भुते खेदे हि हेताववधारणे ।। ३६१.

‘तिरो’ आणि ‘अंतर्द्धी’ हे लपवण्यासाठी वापरतात; ‘तिर्यक्’ म्हणजे आडवे किंवा ओलांडून; ‘हा’ हे दु:ख किंवा हताशतेत; ‘विषाद’ म्हणजे दुःखाच्या प्रसंगी; ‘अह’ आणि ‘हे’ हे आश्चर्य किंवा वेदनेत; ‘हि’ कारण सांगताना वापरतात.

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः । मुहुः पुनः पुनः शश्वद भीक्षणमसकृत् समाः ।। ३६१.

‘चिराय’, ‘चिररात्राय’ आणि ‘चिरस्याद्य’ हे दीर्घकाळासाठी वापरतात; ‘मुहूः’, ‘पुनःपुनः’, ‘शश्वत्’, ‘भिक्षणम्’, ‘असकृत्’ आणि ‘समा’ हे वारंवार किंवा सतत घडणाऱ्या गोष्टींसाठी वापरतात.

स्राग्ज्ञटित्यञ्जसाह्राय सपदि द्राङ्‌मङ्क्षु च द्रुते । बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च ।। ३६१.

‘स्राज्ञटि’ आणि ‘अंजसा’ म्हणजे सरळ किंवा थेट; ‘ह्राय’, ‘सपदी’, ‘द्राङ्’, ‘मङ्क्षु’ आणि ‘द्रुते’ हे लगेच किंवा झटपट यासाठी; ‘बलवत्’ आणि ‘सुष्टु’ म्हणजे जोरात किंवा उत्तम; ‘किमुता’ आणि ‘विकल्पे’ म्हणजे किंवा, अन्यथा; ‘किं किमूता’ म्हणजे आणखी पर्याय.

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति । दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति ।। ३६१.

‘तु’, ‘हि’, ‘च’, ‘स्म’, ‘ह’ आणि ‘वै’ हे छंद पूर्ण करण्यासाठी किंवा पूजेत भर देण्यासाठी वापरतात; ‘दिवा’, ‘अह्नी’, ‘अथ’, ‘दोषा’, ‘नक्त’ आणि ‘रजनी’ हे दिवस, दुपार, संध्याकाळ, रात्र यांसाठी वापरतात.

तिर्यगर्थे साचि तिरोऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः । स्युः प्याट्‌पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।। ३६१.

‘तिर्यगर्थे’ आणि ‘साची’ म्हणजे आडवे किंवा बाजूने; ‘तिरो’ हे लपवण्यासाठीही वापरतात; ‘प्याट्’, ‘पाडंग’, ‘हे’, ‘है’, ‘भोः’, ‘समया’, ‘निकषा’ आणि ‘हिरुक्’ हे हाक मारताना किंवा बोलावण्यासाठी वापरतात.

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतोऽग्रतः । स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा ।। ३६१.

‘अतर्किते’ म्हणजे अनपेक्षितपणे किंवा अचानक; ‘सहसा’ देखील अचानक; ‘पुरः’, ‘पुरतः’ आणि ‘अग्रतः’ म्हणजे समोर किंवा पुढे; ‘स्वाहा’ देवांना अर्पण करताना; ‘श्रौषट्’, ‘वौषट्’, ‘वषट्’ आणि ‘स्वधा’ हेही यज्ञात अर्पण करताना वापरतात.

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्याऽमुत्र भवान्तरे । यथा तथा चैव साम्ये अहो ही इति विस्मये ।। ३६१.

‘किंचित्’, ‘ईषत्’ आणि ‘मनागल्पे’ म्हणजे थोडे किंवा किंचित; ‘प्रेत्य’, ‘अमत्र’, ‘भवांतरे’ हे मृत्यूनंतर, दुसऱ्या जगात किंवा दुसऱ्या जन्मात; ‘यथा’, ‘तथा’ आणि ‘साम्ये’ म्हणजे तसंच किंवा सारखं; ‘अहो’ आणि ‘ही’ हे आश्चर्य दर्शवतात.

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे । दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्देऽथान्तरेऽन्तरा ।। ३६१.

‘मौने’, ‘तूष्णीम्’ आणि ‘तूष्णीकम्’ म्हणजे शांतता; ‘सद्यः’, ‘सपदी’ आणि ‘तत्क्षणे’ म्हणजे लगेच किंवा ताबडतोब; ‘दिष्ट्या’ आणि ‘शमुपयोष’ आनंद व्यक्त करायला; ‘अथांतरे’ आणि ‘अंतर’ मध्ये किंवा दरम्यान वापरतात.

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हठार्थकम् । युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थानेऽभीक्ष्‌णं शश्वदनारते ।। ३६१.

‘अंतरेण’ आणि ‘मध्ये’ म्हणजे मध्ये किंवा दरम्यान; ‘प्रसह्य’ म्हणजे जबरदस्तीने; ‘हठार्थक’ म्हणजे हट्टाने; ‘युक्ते’ म्हणजे योग्य; ‘द्वे’ म्हणजे दोन; ‘साम्प्रतं’ म्हणजे सध्या; ‘स्थाने’ म्हणजे जागी; ‘अभीक्ष्णं’, ‘शश्वत्’ आणि ‘अनारते’ म्हणजे वारंवार, सतत किंवा थांबता न.

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे । पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्वऽद्धाऽञ्चसा द्वयम् ।। ३६१.

‘अभावे’ म्हणजे नसताना; ‘नह्यनो’ आणि ‘नापि’ म्हणजे कधीच नाही; ‘मा’ आणि ‘मालंच’ हे मनाईसाठी; ‘वारणे’ म्हणजे रोखण्यासाठी; ‘पक्षांतरें’ म्हणजे दुसऱ्या प्रसंगी; ‘चेद्’ आणि ‘यदि’ म्हणजे जर; ‘तत्त्वे’ म्हणजे खरेपणात; ‘त्व’, ‘द्धा’ आणि ‘अंजसा’ म्हणजे नक्कीच; ‘द्वयं’ म्हणजे दोन्ही.

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते । समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि ।। ३६१.

‘प्राकाश्ये’ म्हणजे स्पष्टतेत; ‘प्रादुराविहि’ म्हणजे प्रकट किंवा दिसणे; ‘एवं’ म्हणजे असे; ‘परमं मते’ म्हणजे श्रेष्ठ मतात; ‘समंततः’, ‘परितः’ आणि ‘सर्वतः’ म्हणजे सर्व बाजूंनी; ‘विश्वग्’ म्हणजे सगळीकडे.

अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च । ननु च स्याद्विरोधोक्तौ क्कच्चित् कामप्रवेदने ।। ३६१.

‘अकाम’ म्हणजे इच्छा नसताना; ‘अनुमतौ’ म्हणजे संमतीने; ‘काम’ म्हणजे इच्छा; ‘असूया’ म्हणजे मत्सर; ‘उपगमे’ म्हणजे स्वीकारताना; ‘ननु’ प्रश्न विचारताना; ‘स्यात्’ म्हणजे असू शकते; ‘विरोध’ म्हणजे विरोध; ‘उक्तौ’ म्हणजे सांगताना; ‘कचित्’ म्हणजे कुठेतरी; ‘कामप्रवेदने’ म्हणजे इच्छा व्यक्त करताना.

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वलन्तु यथायथं । मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं ।। ३६१.

‘निःषमं’ आणि ‘दुःषमं’ म्हणजे चुकीने किंवा वाईट रीतीने; ‘गर्ह्ये’ म्हणजे निंदनीय; ‘यथास्वलम्’ आणि ‘यथायथम्’ म्हणजे योग्यप्रमाणे; ‘मृषा’ आणि ‘मिथ्या’ म्हणजे खोटं; ‘वितथे’ म्हणजे असत्य; ‘यथार्थम्’ आणि ‘यथातथम्’ म्हणजे जसं आहे तसं किंवा खरं.

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः । प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयं ।। ३६१.

‘स्युरेव’ आणि ‘पुनर्वै’ हे ठामपणे किंवा खात्रीने सांगण्यासाठी; ‘अवधारणवाचक’ म्हणजे ठराविकपणा दर्शवणारे शब्द; ‘प्राग्’ आणि ‘अतीत’ म्हणजे आधी आणि गेलेलं; ‘अर्थकं’ म्हणजे त्या अर्थाने; ‘नूनं’ म्हणजे नक्कीच; ‘अवश्यं’ म्हणजे आवश्यक; ‘निश्चये’ म्हणजे खात्रीने; ‘द्वयं’ म्हणजे दोन्ही.

संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना । अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्यऽद्रुते शनैः ।। ३६१.

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषाऽन्तिके । परुत्परार्य्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।। ३६१.

‘सायं’ आणि ‘साये’ म्हणजे संध्याकाळ; ‘प्रगे’, ‘प्रातः’ आणि ‘प्रभाते’ म्हणजे सकाळी किंवा पहाटे; ‘निकषा’ म्हणजे जवळ; ‘अंतिके’ म्हणजे अगदी शेजारी; ‘परुत्’, ‘परार्य’, आणि ‘ऐषम’ म्हणजे पुढे किंवा पलीकडे; ‘अब्दे’ म्हणजे वर्षात; ‘पूर्वे’ आणि ‘पूर्वतरे’ म्हणजे आधी; ‘यति’ म्हणजे प्रयत्नात.