अग्निपुराणम्

सौगन्धिकन्तु कह्लारं नीलमिन्दीवरं कजं । स्यादुत्‌पलं कुवलयं सिते कुमुदकैरवे ।। ३६०.

सौगंधिक, निळकमळ, इंदीवर, कज; उत्पल, कुंद, पांढरे कुमुद आणि कैरव.

शालूकमेषां कन्दः स्यात् पद्मं तामरसङ्कजं । नीलोत्पलं कुवलयं रक्तं कोकनदं स्मृतम् ।। ३६०.

यातील मूळ भाग शालूक आहे; पद्म म्हणजे तांबड्या रंगाचे कमळ; निळे उत्पल म्हणजे कुंद; तर लाल रंगाचे कमळ कोकनद म्हणून ओळखले जाते.

करहाटः शिफा कन्दं किञ्चल्कः केशरोऽस्त्रियां । खनिः स्त्रियामाकरः स्यात् पादाः प्रत्यन्तपर्व्वताः ।। ३६०.

करहाट म्हणजे शेंगा, मूळाला कंद म्हणतात; किंचल्क म्हणजे केसर, स्त्रीमध्ये खाण म्हणजे खाण; पाद म्हणजे कडील डोंगर.

उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूद्‌र्ध्वमधित्यका । स्वर्गपातालवर्गाद्या उक्ता नानार्खकान् श्रृणु ।। ३६०.

डोंगराच्या पायथ्याजवळची, वर जाणारी जमीन पठार म्हणून ओळखली जाते. आता स्वर्ग, पाताळ आणि अशा विविध विभागांची नावे ऐक.

अग्निरुवाच आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड़योः ।। ३६१.

अग्नी म्हणाले: 'आ' हा शब्द थोडासा अर्थ, व्यापणे, सीमा किंवा धातूशी जोडून मर्यादा दर्शवण्यासाठी वापरतात. तो स्मरण, वाणी आणि राग किंवा वेदना यावेळीही येतो.

पापकुत्‌सेषदर्थे कु धिग्‌जुगुप्सननिन्दयोः । चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।। ३६१.

'कु' हा शब्द पाप, तुच्छता, निंदा, घृणा आणि दोष दाखवण्यासाठी वापरतात. 'च' हा जोड, एकत्रिकरण आणि परस्पर संयोगासाठी येतो.

स्वस्त्याशीः क्षएमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति । स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद् भेदेऽवधारणे ।। ३६१.

'स्व' हा शब्द शुभेच्छा, कल्याण, पुण्य, श्रेष्ठता आणि कधी कधी उल्लंघन दर्शवतो. 'स्वित्' प्रश्न, शंका, वेगळेपणा किंवा ठराव यासाठी वापरतात.

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्‌दूरसमीपयोः । प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः ।। ३६१.

'सकृत्' म्हणजे एकदा, 'सह' म्हणजे सोबत, 'एकवार' म्हणजे एक वेळ. 'आरात्' आणि 'दूर' हे अंतरासाठी, 'समीप' जवळपणासाठी, 'प्रतीच्याम्' म्हणजे पश्चिमेला, 'चरमे' म्हणजे शेवटचा, 'पश्चात्' म्हणजे नंतर, आणि 'उतापि' अर्थाच्या पर्यायासाठी वापरतात.

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः । खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत ।। ३६१.

'पुनः' पुनरावृत्तीला, 'सदा' नेहमीसाठी, 'शश्वत' कायमपणासाठी, 'साक्षात्' थेटपणासाठी, 'प्रत्यक्ष' स्पष्टपणासाठी वापरतात. 'खेद' थकवा, 'अनुकंपा' दया, 'संतोष' समाधान, 'विस्मय' आश्चर्य, आणि 'अमंत्रण' सल्लामसलत यासाठी येतात.

हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः । प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।। ३६१.

'हन्त' आनंद, 'हर्ष' उल्हास, 'अनुकंपा' सहानुभूती, वाक्याची सुरुवात किंवा दु:ख यासाठी वापरतात. 'प्रति' विरोध, बदल, पुनरावृत्तीची इच्छा आणि गुणधर्म दर्शवण्यासाठी येतो.

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु । प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।। ३६१.

'इति' कारण, प्रसंग आणि वाक्याची समाप्ती दाखवतो. 'प्राच्याम्' पूर्वेला, 'पुरस्तात्' समोर, 'प्रथम' पहिल्या, 'पुरार्थे' भूतकाळात, आणि 'अग्रतः' पुढे यासाठी वापरतात.

यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवदारणे । मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्वऽथोथ च ।। ३६१.

'यावत्' आणि 'तावत्' पूर्णपणा, मर्यादा, मोजमाप आणि ठरावासाठी येतात. 'मंगल' शुभतेसाठी, 'अनंतर' पुढे येणाऱ्या गोष्टीसाठी, 'आरंभ' सुरुवातीसाठी, 'प्रश्न' विचारण्यासाठी, 'कृत्स्न' सर्वासाठी, आणि 'अथ', 'ओथ' बदलासाठी वापरतात.

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानाऽनेकोभयार्थयोः । नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु ।। ३६१.

'वृथा' व्यर्थ, 'निरर्थक' अर्थहीन, 'अविधि' नियम नसणे, 'नाना' विविधता, 'अनेक' बरेच, 'उभयार्थ' दोन्ही अर्थ. 'नु' प्रश्न, पर्याय किंवा नंतर साम्य दर्शवण्यासाठी वापरतात.

प्रश्नावधारणानुज्ञाऽनुनयामन्त्रणे ननु । गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वऽपि ।। ३६१.

'प्रश्न' विचारण्यासाठी, 'अवधारण' ठरवण्यासाठी, 'अनुज्ञा' परवानगीसाठी, 'अनुनय' विनंतीसाठी, 'अमंत्रण' सल्ल्यासाठी, 'ननु' निंदा, एकत्रिकरण, प्रश्न, शंका आणि शक्यता यासाठी वापरतात.

उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्द्धे जुगुप्सिते । अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूद्‌र्धनि ।। ३६१.

'उपमा' उपमेयतेसाठी, 'विकल्प' पर्यायासाठी, 'सामित्व' साम्य, 'अर्ध' अर्धा, 'जुगुप्सित' टाळण्याजोगे. 'अमा' एकत्र, 'सह' जवळ, 'समीप' शेजारी, 'कं' पाणी, 'मूर्धनि' डोक्यावर यासाठी वापरतात.

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्क्केऽर्थनिश्चये । तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने ।। ३६१.

'इव', 'एथम्', 'एवम्' तुलना आणि तसेच दाखवण्यासाठी, 'नूनम्' निश्चिततेसाठी, 'तूष्णीम्' शांततेसाठी, 'सुख' आनंदासाठी, 'जोशम्' समाधानासाठी, 'किम्' प्रश्नासाठी, आणि 'जुगुप्सा' तिरस्कारासाठी वापरतात.

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने । अलं भूषणपर्य्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।। ३६१.

'नाम' स्पष्टता, शक्यता, राग, जवळ येणे आणि तुच्छता दाखवतो. 'अलं' पुरेसे, शोभा, पर्याप्तता, शक्ती आणि मनाई यासाठी वापरतात.

हुं वितर्क्के परिप्रश्ने समयाऽन्तिकमध्ययोः । पुनरप्रथमे भेदे निनिश्चयनिषेधयोः ।। ३६१.

'हुं' विचार, पुन्हा पुन्हा विचारणे आणि कराराच्या मध्य किंवा शेवटी वापरतात. 'पुनर्' पुनरावृत्ती, 'अप्रथम' पहिलं नसलेलं, 'भेद' फरक, 'निश्चय' ठराव, आणि 'निषेध' नकारासाठी येतात.

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा । उरर्थुरी चीररी च विस्तारेऽङ्गीकृते त्रयम् ।। ३६१.

'स्यात्' संबंधासाठी, 'प्रबंध' सातत्यासाठी, 'चिरातीत' खूप वेळानंतर, 'निकट' जवळ, 'आगामीक' येणाऱ्या गोष्टीसाठी, 'पुरा' भूतकाळासाठी वापरतात. 'उर', 'अर्थुरी', 'चीररी' विस्तारासाठी वापरतात आणि हे तिघेही ग्राह्य आहेत.

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्त्तासम्भावयोः किल । निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे१ खलु ।। ३६१.

'स्वर्ग' आणि 'परलोक' हे स्वर्ग व दुसऱ्या जगासाठी, 'स्वर्गवार्ता' स्वर्गातील बातमी, 'असंभाव्य' अशक्यतेसाठी, 'निषेधवाक्य' नकारार्थी वाक्य, 'अलंकार' अलंकरण, आणि 'जिज्ञासा' विचारण्याच्या वेळी वापरतात.

समीपोभयतः शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः । नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि ।। ३६१.

'समीप' जवळपणा, 'उभयतः' दोन्ही बाजू, 'शीघ्र' जलद, 'साकल्य' पूर्णपणा, 'अभिमुख' समोर, 'अभितः' सर्व बाजूंनी. 'नाम' स्पष्टता, 'प्रकाश' प्रकट होणे, 'प्रादुर्' प्रगट होणे, 'मिथो' परस्पर, 'अन्योन्यं' एकमेकांना, आणि 'रहस्य' गुप्ततेसाठी वापरतात.

तिरोऽन्तर्द्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्त्तिषु । अहहेत्यद्‌भुते खेदे हि हेताववधारणे ।। ३६१.

‘तिरो’ आणि ‘अंतर्द्धी’ हे लपवण्यासाठी वापरतात; ‘तिर्यक्’ म्हणजे आडवे किंवा ओलांडून; ‘हा’ हे दु:ख किंवा हताशतेत; ‘विषाद’ म्हणजे दुःखाच्या प्रसंगी; ‘अह’ आणि ‘हे’ हे आश्चर्य किंवा वेदनेत; ‘हि’ कारण सांगताना वापरतात.

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः । मुहुः पुनः पुनः शश्वद भीक्षणमसकृत् समाः ।। ३६१.

‘चिराय’, ‘चिररात्राय’ आणि ‘चिरस्याद्य’ हे दीर्घकाळासाठी वापरतात; ‘मुहूः’, ‘पुनःपुनः’, ‘शश्वत्’, ‘भिक्षणम्’, ‘असकृत्’ आणि ‘समा’ हे वारंवार किंवा सतत घडणाऱ्या गोष्टींसाठी वापरतात.

स्राग्ज्ञटित्यञ्जसाह्राय सपदि द्राङ्‌मङ्क्षु च द्रुते । बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च ।। ३६१.

‘स्राज्ञटि’ आणि ‘अंजसा’ म्हणजे सरळ किंवा थेट; ‘ह्राय’, ‘सपदी’, ‘द्राङ्’, ‘मङ्क्षु’ आणि ‘द्रुते’ हे लगेच किंवा झटपट यासाठी; ‘बलवत्’ आणि ‘सुष्टु’ म्हणजे जोरात किंवा उत्तम; ‘किमुता’ आणि ‘विकल्पे’ म्हणजे किंवा, अन्यथा; ‘किं किमूता’ म्हणजे आणखी पर्याय.

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति । दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति ।। ३६१.

‘तु’, ‘हि’, ‘च’, ‘स्म’, ‘ह’ आणि ‘वै’ हे छंद पूर्ण करण्यासाठी किंवा पूजेत भर देण्यासाठी वापरतात; ‘दिवा’, ‘अह्नी’, ‘अथ’, ‘दोषा’, ‘नक्त’ आणि ‘रजनी’ हे दिवस, दुपार, संध्याकाळ, रात्र यांसाठी वापरतात.

तिर्यगर्थे साचि तिरोऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः । स्युः प्याट्‌पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।। ३६१.

‘तिर्यगर्थे’ आणि ‘साची’ म्हणजे आडवे किंवा बाजूने; ‘तिरो’ हे लपवण्यासाठीही वापरतात; ‘प्याट्’, ‘पाडंग’, ‘हे’, ‘है’, ‘भोः’, ‘समया’, ‘निकषा’ आणि ‘हिरुक्’ हे हाक मारताना किंवा बोलावण्यासाठी वापरतात.

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतोऽग्रतः । स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा ।। ३६१.

‘अतर्किते’ म्हणजे अनपेक्षितपणे किंवा अचानक; ‘सहसा’ देखील अचानक; ‘पुरः’, ‘पुरतः’ आणि ‘अग्रतः’ म्हणजे समोर किंवा पुढे; ‘स्वाहा’ देवांना अर्पण करताना; ‘श्रौषट्’, ‘वौषट्’, ‘वषट्’ आणि ‘स्वधा’ हेही यज्ञात अर्पण करताना वापरतात.

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्याऽमुत्र भवान्तरे । यथा तथा चैव साम्ये अहो ही इति विस्मये ।। ३६१.

‘किंचित्’, ‘ईषत्’ आणि ‘मनागल्पे’ म्हणजे थोडे किंवा किंचित; ‘प्रेत्य’, ‘अमत्र’, ‘भवांतरे’ हे मृत्यूनंतर, दुसऱ्या जगात किंवा दुसऱ्या जन्मात; ‘यथा’, ‘तथा’ आणि ‘साम्ये’ म्हणजे तसंच किंवा सारखं; ‘अहो’ आणि ‘ही’ हे आश्चर्य दर्शवतात.

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे । दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्देऽथान्तरेऽन्तरा ।। ३६१.

‘मौने’, ‘तूष्णीम्’ आणि ‘तूष्णीकम्’ म्हणजे शांतता; ‘सद्यः’, ‘सपदी’ आणि ‘तत्क्षणे’ म्हणजे लगेच किंवा ताबडतोब; ‘दिष्ट्या’ आणि ‘शमुपयोष’ आनंद व्यक्त करायला; ‘अथांतरे’ आणि ‘अंतर’ मध्ये किंवा दरम्यान वापरतात.