अग्निपुराणम्

गर्व्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः । अनादरः परिभवः परिभावस्तिरस्क्रिया ।। ३६०.

गर्व, अभिमान, अहंकार, मान, मनाचा उन्नती, अवमान, अपमान, तिरस्कार आणि नकार.

व्रीडा लज्जा त्रपा ह्राः स्यादभिध्यानं धने स्पृहा । कौतूहलं कौतुकञ्च कुतुकञ्च कुतूहलं ।। ३६०.

लाज, संकोच, लज्जा, लाजिरवाणेपणा, मत्सर, धनाची इच्छा, कुतूहल, आश्चर्य आणि अचंबा.

स्त्रीणं विलासविव्वोकविभ्रमा ललितन्तथा । हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः श्रृङ्गारभावजाः ।। ३६०.

स्त्रियांचे खेळकरपणा, नखरे, मोहिनी, कोमलता, चेष्टा, लीलाचाळे — हे सर्व शृंगारभावातून निर्माण होतात.

द्रवकेलिपरीहासाः क्रोड़ा लीला च कूर्द्दनं । स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः समनाक्‌स्मितं ।। ३६०.

मृदू खेळ, चेष्टा, खेळकर वागणूक आणि टोमणे; अर्थपूर्ण हास्य आणि हलके स्मित.

अधोभुवनपातालं च्छिद्रं श्वभ्रं वपा शुषिः । गर्त्तावटौ भुवि श्वभ्रे तमिशन्तिमिरं तमः ।। ३६०.

पाताळ, अधोलोक, भगदाड, खड्डा, पोकळी, खोलगट जागा, चर, पृथ्वीवरील दरी, अंधार, गडद छाया आणि काळोख.

सर्पः पृदाकुर्भुजगो दन्दशूकों विलेशयः । विषं क्ष्वेडश्च गरलं निरयो दुर्गतिः स्त्रियां ।। ३६०.

सर्प, नाग, भुजंग, दंश करणारा, नाश करणारा, विष, फुत्कार, घातक विष, नरक आणि स्त्रियांसाठी दुर्दैव.

पयः कीलालममृतमुदकं भुवनं वनं । भङ्गस्तरङ्गु ऊर्म्मिर्व्वा कल्लोलोल्लोलकौ च तौ ।। ३६०.

दूध, थुंकी, अमृत, पाणी, जग, जंगल, लाट, उसळी, भरती आणि दोन — तरंग आणि उधाण.

पृषन्तिविन्दुपृषताः कूलं रोधश्च तीरकं । तोयोत्थितं तत् पुलिनं जम्बालं पङ्ककर्दमौ ।। ३६०.

पावसाचा थेंब, पाण्याचा थेंब, शिंपड, काठ, धरण आणि किनारा; पाण्यातून जे तयार होते ते म्हणजे वाळूचा पट्टा, चिखल आणि दलदल.

जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः । आतरस्तरपण्यं स्याद्‌द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ।। ३६०.

पाण्याच्या लाटा, ओसंडून वाहणे, विहिरी आणि फट; पाण्याची नांदी, लाकडी पाण्याची वाहतूक करणारी वस्तू आणि पाण्याचा नाला.

कलुषश्चाविलोऽच्छस्तु प्रसन्नोऽथ गभीरकं । अगाधं दासकैवर्त्तौ शम्बूका जलशुक्तयः ।। ३६०.

मळलेले, गढूळ, स्वच्छ, निर्मळ आणि खोल; अथांग, नावाडी, मच्छीमार, शंख आणि पाण्यातील शिंपले.

सौगन्धिकन्तु कह्लारं नीलमिन्दीवरं कजं । स्यादुत्‌पलं कुवलयं सिते कुमुदकैरवे ।। ३६०.

सौगंधिक, निळकमळ, इंदीवर, कज; उत्पल, कुंद, पांढरे कुमुद आणि कैरव.

शालूकमेषां कन्दः स्यात् पद्मं तामरसङ्कजं । नीलोत्पलं कुवलयं रक्तं कोकनदं स्मृतम् ।। ३६०.

यातील मूळ भाग शालूक आहे; पद्म म्हणजे तांबड्या रंगाचे कमळ; निळे उत्पल म्हणजे कुंद; तर लाल रंगाचे कमळ कोकनद म्हणून ओळखले जाते.

करहाटः शिफा कन्दं किञ्चल्कः केशरोऽस्त्रियां । खनिः स्त्रियामाकरः स्यात् पादाः प्रत्यन्तपर्व्वताः ।। ३६०.

करहाट म्हणजे शेंगा, मूळाला कंद म्हणतात; किंचल्क म्हणजे केसर, स्त्रीमध्ये खाण म्हणजे खाण; पाद म्हणजे कडील डोंगर.

उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूद्‌र्ध्वमधित्यका । स्वर्गपातालवर्गाद्या उक्ता नानार्खकान् श्रृणु ।। ३६०.

डोंगराच्या पायथ्याजवळची, वर जाणारी जमीन पठार म्हणून ओळखली जाते. आता स्वर्ग, पाताळ आणि अशा विविध विभागांची नावे ऐक.

अग्निरुवाच आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड़योः ।। ३६१.

अग्नी म्हणाले: 'आ' हा शब्द थोडासा अर्थ, व्यापणे, सीमा किंवा धातूशी जोडून मर्यादा दर्शवण्यासाठी वापरतात. तो स्मरण, वाणी आणि राग किंवा वेदना यावेळीही येतो.

पापकुत्‌सेषदर्थे कु धिग्‌जुगुप्सननिन्दयोः । चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।। ३६१.

'कु' हा शब्द पाप, तुच्छता, निंदा, घृणा आणि दोष दाखवण्यासाठी वापरतात. 'च' हा जोड, एकत्रिकरण आणि परस्पर संयोगासाठी येतो.

स्वस्त्याशीः क्षएमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति । स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद् भेदेऽवधारणे ।। ३६१.

'स्व' हा शब्द शुभेच्छा, कल्याण, पुण्य, श्रेष्ठता आणि कधी कधी उल्लंघन दर्शवतो. 'स्वित्' प्रश्न, शंका, वेगळेपणा किंवा ठराव यासाठी वापरतात.

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्‌दूरसमीपयोः । प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः ।। ३६१.

'सकृत्' म्हणजे एकदा, 'सह' म्हणजे सोबत, 'एकवार' म्हणजे एक वेळ. 'आरात्' आणि 'दूर' हे अंतरासाठी, 'समीप' जवळपणासाठी, 'प्रतीच्याम्' म्हणजे पश्चिमेला, 'चरमे' म्हणजे शेवटचा, 'पश्चात्' म्हणजे नंतर, आणि 'उतापि' अर्थाच्या पर्यायासाठी वापरतात.

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः । खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत ।। ३६१.

'पुनः' पुनरावृत्तीला, 'सदा' नेहमीसाठी, 'शश्वत' कायमपणासाठी, 'साक्षात्' थेटपणासाठी, 'प्रत्यक्ष' स्पष्टपणासाठी वापरतात. 'खेद' थकवा, 'अनुकंपा' दया, 'संतोष' समाधान, 'विस्मय' आश्चर्य, आणि 'अमंत्रण' सल्लामसलत यासाठी येतात.

हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः । प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।। ३६१.

'हन्त' आनंद, 'हर्ष' उल्हास, 'अनुकंपा' सहानुभूती, वाक्याची सुरुवात किंवा दु:ख यासाठी वापरतात. 'प्रति' विरोध, बदल, पुनरावृत्तीची इच्छा आणि गुणधर्म दर्शवण्यासाठी येतो.

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु । प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।। ३६१.

'इति' कारण, प्रसंग आणि वाक्याची समाप्ती दाखवतो. 'प्राच्याम्' पूर्वेला, 'पुरस्तात्' समोर, 'प्रथम' पहिल्या, 'पुरार्थे' भूतकाळात, आणि 'अग्रतः' पुढे यासाठी वापरतात.

यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवदारणे । मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्वऽथोथ च ।। ३६१.

'यावत्' आणि 'तावत्' पूर्णपणा, मर्यादा, मोजमाप आणि ठरावासाठी येतात. 'मंगल' शुभतेसाठी, 'अनंतर' पुढे येणाऱ्या गोष्टीसाठी, 'आरंभ' सुरुवातीसाठी, 'प्रश्न' विचारण्यासाठी, 'कृत्स्न' सर्वासाठी, आणि 'अथ', 'ओथ' बदलासाठी वापरतात.

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानाऽनेकोभयार्थयोः । नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु ।। ३६१.

'वृथा' व्यर्थ, 'निरर्थक' अर्थहीन, 'अविधि' नियम नसणे, 'नाना' विविधता, 'अनेक' बरेच, 'उभयार्थ' दोन्ही अर्थ. 'नु' प्रश्न, पर्याय किंवा नंतर साम्य दर्शवण्यासाठी वापरतात.

प्रश्नावधारणानुज्ञाऽनुनयामन्त्रणे ननु । गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वऽपि ।। ३६१.

'प्रश्न' विचारण्यासाठी, 'अवधारण' ठरवण्यासाठी, 'अनुज्ञा' परवानगीसाठी, 'अनुनय' विनंतीसाठी, 'अमंत्रण' सल्ल्यासाठी, 'ननु' निंदा, एकत्रिकरण, प्रश्न, शंका आणि शक्यता यासाठी वापरतात.

उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्द्धे जुगुप्सिते । अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूद्‌र्धनि ।। ३६१.

'उपमा' उपमेयतेसाठी, 'विकल्प' पर्यायासाठी, 'सामित्व' साम्य, 'अर्ध' अर्धा, 'जुगुप्सित' टाळण्याजोगे. 'अमा' एकत्र, 'सह' जवळ, 'समीप' शेजारी, 'कं' पाणी, 'मूर्धनि' डोक्यावर यासाठी वापरतात.

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्क्केऽर्थनिश्चये । तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने ।। ३६१.

'इव', 'एथम्', 'एवम्' तुलना आणि तसेच दाखवण्यासाठी, 'नूनम्' निश्चिततेसाठी, 'तूष्णीम्' शांततेसाठी, 'सुख' आनंदासाठी, 'जोशम्' समाधानासाठी, 'किम्' प्रश्नासाठी, आणि 'जुगुप्सा' तिरस्कारासाठी वापरतात.

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने । अलं भूषणपर्य्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।। ३६१.

'नाम' स्पष्टता, शक्यता, राग, जवळ येणे आणि तुच्छता दाखवतो. 'अलं' पुरेसे, शोभा, पर्याप्तता, शक्ती आणि मनाई यासाठी वापरतात.

हुं वितर्क्के परिप्रश्ने समयाऽन्तिकमध्ययोः । पुनरप्रथमे भेदे निनिश्चयनिषेधयोः ।। ३६१.

'हुं' विचार, पुन्हा पुन्हा विचारणे आणि कराराच्या मध्य किंवा शेवटी वापरतात. 'पुनर्' पुनरावृत्ती, 'अप्रथम' पहिलं नसलेलं, 'भेद' फरक, 'निश्चय' ठराव, आणि 'निषेध' नकारासाठी येतात.

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा । उरर्थुरी चीररी च विस्तारेऽङ्गीकृते त्रयम् ।। ३६१.

'स्यात्' संबंधासाठी, 'प्रबंध' सातत्यासाठी, 'चिरातीत' खूप वेळानंतर, 'निकट' जवळ, 'आगामीक' येणाऱ्या गोष्टीसाठी, 'पुरा' भूतकाळासाठी वापरतात. 'उर', 'अर्थुरी', 'चीररी' विस्तारासाठी वापरतात आणि हे तिघेही ग्राह्य आहेत.