अग्निपुराणम्

ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकं । वंश्यादिकन्तु शुषिरं कांस्यतालादिकं घनं ।। ३६०.

तारीचे वाद्य म्हणजे वीणा वगैरे; पडघमासारखे वाद्य म्हणजे मृदंग वगैरे; वंशीसारखे वाद्य म्हणजे शुषिर; तांब्याच्या ताळासारखे वाद्य म्हणजे घन.

चतुर्व्विधमिदं वाद्यं वादित्राताद्यनामकं । मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योऽर्द्धकास्त्रयः ।। ३६०.

ही चार प्रकारची वाद्ये वाद्य किंवा वादित्र असे नावाने ओळखली जातात; मृदंग आणि मुरज हे ढोलांचे प्रकार; हाताने, कुशीत किंवा अर्ध्या हाताने वाजवायची तीन प्रकारे असतात.

स्याद्यशःपटहो ढक्का भेर्य्यामानकदुन्दुभिः । आनकः भेदा झर्झरीडिण्डिमादयः ।। ३६०.

यशःपटह, ढक्का, भेरी, अमानक आणि दुंदुभी हे ढोलांचे प्रकार आहेत; आणक हा आणखी एक प्रकार, आणि झरझरी, डिंडिम वगैरे इतर प्रकारही आहेत.

मर्द्दलः पणवस्तुल्यौ क्रियामानन्तु तालकः । लयः साम्यं ताण्डवन्तु नाट्यं लास्यञ्च नर्त्तनं ।। ३६०.

मर्दळ आणि पणव हे सारखेच; हाताने वाजवायचे वाद्य म्हणजे ताल; लय म्हणजे गती, साम्य म्हणजे समता; तांडव म्हणजे जोमदार नृत्य, आणि नाट्य, लास्य, नर्तन हे नृत्याचे प्रकार आहेत.

तौर्य्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् । राजा भट्टारको देवः साभिषेका च देव्यपि ।। ३६०.

नृत्य, गाणे आणि वाद्य यांचा संगम म्हणजे तौऱ्यत्रिक; हेच नाट्याचे तीन भाग आहेत. राजा, भटारका, देव, आणि अभिषेक केलेली राणी हेही यात येतात.

श्रृङ्गरवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः । वीभत्सरौद्रे च रसाः श्रृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ।। ३६०.

शृंगार, वीर, करुणा, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स आणि रौद्र — असे आठ रस आहेत. यामध्ये शृंगार हा सर्वात शुद्ध आणि तेजस्वी आहे.

उत्साहवर्द्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा । कृपा दया चानुकम्पाऽप्यनुक्रोशोऽप्यथो हसः ।। ३६०.

वीर म्हणजे उत्साह वाढवणारा, करुणा म्हणजे दयाळूपणा, सहानुभूती, कृपा, दया, अनुकंपा आणि उपकार, तसेच हास्य.

हासो हास्यञ्च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयं । विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्य्यं चित्रमप्यथ भैरवं ।। ३६०.

हास्य आणि हसणे एकच; बीभत्स म्हणजे विकृत, हे दोन्ही तीन प्रकारचे असतात; विस्मय म्हणजे अद्भुत, आश्चर्यकारक, विचित्र आणि भयंकर देखील.

दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकं । भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रस्तुग्रममी त्रिषु ।। ३६०.

क्रूर, भीषण, भयंकर, घोर, भीमा, भयानक, भयावह आणि तितकेच रौद्र — हे रौद्र रसाचे प्रकार आहेत.

चतुर्द्दश दरत्रासौ भीतिर्भीः साध्वसम्भयं । विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधनः ।। ३६०.

भीतीचे चौदा प्रकार आहेत: दहशत, घाबरणे, भय, घबराट, मानसिक अस्वस्थता, मनाची अवस्था, प्रतिक्रिया आणि भावना ओळखणे.

गर्व्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः । अनादरः परिभवः परिभावस्तिरस्क्रिया ।। ३६०.

गर्व, अभिमान, अहंकार, मान, मनाचा उन्नती, अवमान, अपमान, तिरस्कार आणि नकार.

व्रीडा लज्जा त्रपा ह्राः स्यादभिध्यानं धने स्पृहा । कौतूहलं कौतुकञ्च कुतुकञ्च कुतूहलं ।। ३६०.

लाज, संकोच, लज्जा, लाजिरवाणेपणा, मत्सर, धनाची इच्छा, कुतूहल, आश्चर्य आणि अचंबा.

स्त्रीणं विलासविव्वोकविभ्रमा ललितन्तथा । हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः श्रृङ्गारभावजाः ।। ३६०.

स्त्रियांचे खेळकरपणा, नखरे, मोहिनी, कोमलता, चेष्टा, लीलाचाळे — हे सर्व शृंगारभावातून निर्माण होतात.

द्रवकेलिपरीहासाः क्रोड़ा लीला च कूर्द्दनं । स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः समनाक्‌स्मितं ।। ३६०.

मृदू खेळ, चेष्टा, खेळकर वागणूक आणि टोमणे; अर्थपूर्ण हास्य आणि हलके स्मित.

अधोभुवनपातालं च्छिद्रं श्वभ्रं वपा शुषिः । गर्त्तावटौ भुवि श्वभ्रे तमिशन्तिमिरं तमः ।। ३६०.

पाताळ, अधोलोक, भगदाड, खड्डा, पोकळी, खोलगट जागा, चर, पृथ्वीवरील दरी, अंधार, गडद छाया आणि काळोख.

सर्पः पृदाकुर्भुजगो दन्दशूकों विलेशयः । विषं क्ष्वेडश्च गरलं निरयो दुर्गतिः स्त्रियां ।। ३६०.

सर्प, नाग, भुजंग, दंश करणारा, नाश करणारा, विष, फुत्कार, घातक विष, नरक आणि स्त्रियांसाठी दुर्दैव.

पयः कीलालममृतमुदकं भुवनं वनं । भङ्गस्तरङ्गु ऊर्म्मिर्व्वा कल्लोलोल्लोलकौ च तौ ।। ३६०.

दूध, थुंकी, अमृत, पाणी, जग, जंगल, लाट, उसळी, भरती आणि दोन — तरंग आणि उधाण.

पृषन्तिविन्दुपृषताः कूलं रोधश्च तीरकं । तोयोत्थितं तत् पुलिनं जम्बालं पङ्ककर्दमौ ।। ३६०.

पावसाचा थेंब, पाण्याचा थेंब, शिंपड, काठ, धरण आणि किनारा; पाण्यातून जे तयार होते ते म्हणजे वाळूचा पट्टा, चिखल आणि दलदल.

जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः । आतरस्तरपण्यं स्याद्‌द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ।। ३६०.

पाण्याच्या लाटा, ओसंडून वाहणे, विहिरी आणि फट; पाण्याची नांदी, लाकडी पाण्याची वाहतूक करणारी वस्तू आणि पाण्याचा नाला.

कलुषश्चाविलोऽच्छस्तु प्रसन्नोऽथ गभीरकं । अगाधं दासकैवर्त्तौ शम्बूका जलशुक्तयः ।। ३६०.

मळलेले, गढूळ, स्वच्छ, निर्मळ आणि खोल; अथांग, नावाडी, मच्छीमार, शंख आणि पाण्यातील शिंपले.

सौगन्धिकन्तु कह्लारं नीलमिन्दीवरं कजं । स्यादुत्‌पलं कुवलयं सिते कुमुदकैरवे ।। ३६०.

सौगंधिक, निळकमळ, इंदीवर, कज; उत्पल, कुंद, पांढरे कुमुद आणि कैरव.

शालूकमेषां कन्दः स्यात् पद्मं तामरसङ्कजं । नीलोत्पलं कुवलयं रक्तं कोकनदं स्मृतम् ।। ३६०.

यातील मूळ भाग शालूक आहे; पद्म म्हणजे तांबड्या रंगाचे कमळ; निळे उत्पल म्हणजे कुंद; तर लाल रंगाचे कमळ कोकनद म्हणून ओळखले जाते.

करहाटः शिफा कन्दं किञ्चल्कः केशरोऽस्त्रियां । खनिः स्त्रियामाकरः स्यात् पादाः प्रत्यन्तपर्व्वताः ।। ३६०.

करहाट म्हणजे शेंगा, मूळाला कंद म्हणतात; किंचल्क म्हणजे केसर, स्त्रीमध्ये खाण म्हणजे खाण; पाद म्हणजे कडील डोंगर.

उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूद्‌र्ध्वमधित्यका । स्वर्गपातालवर्गाद्या उक्ता नानार्खकान् श्रृणु ।। ३६०.

डोंगराच्या पायथ्याजवळची, वर जाणारी जमीन पठार म्हणून ओळखली जाते. आता स्वर्ग, पाताळ आणि अशा विविध विभागांची नावे ऐक.

अग्निरुवाच आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड़योः ।। ३६१.

अग्नी म्हणाले: 'आ' हा शब्द थोडासा अर्थ, व्यापणे, सीमा किंवा धातूशी जोडून मर्यादा दर्शवण्यासाठी वापरतात. तो स्मरण, वाणी आणि राग किंवा वेदना यावेळीही येतो.

पापकुत्‌सेषदर्थे कु धिग्‌जुगुप्सननिन्दयोः । चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।। ३६१.

'कु' हा शब्द पाप, तुच्छता, निंदा, घृणा आणि दोष दाखवण्यासाठी वापरतात. 'च' हा जोड, एकत्रिकरण आणि परस्पर संयोगासाठी येतो.

स्वस्त्याशीः क्षएमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति । स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद् भेदेऽवधारणे ।। ३६१.

'स्व' हा शब्द शुभेच्छा, कल्याण, पुण्य, श्रेष्ठता आणि कधी कधी उल्लंघन दर्शवतो. 'स्वित्' प्रश्न, शंका, वेगळेपणा किंवा ठराव यासाठी वापरतात.

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्‌दूरसमीपयोः । प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः ।। ३६१.

'सकृत्' म्हणजे एकदा, 'सह' म्हणजे सोबत, 'एकवार' म्हणजे एक वेळ. 'आरात्' आणि 'दूर' हे अंतरासाठी, 'समीप' जवळपणासाठी, 'प्रतीच्याम्' म्हणजे पश्चिमेला, 'चरमे' म्हणजे शेवटचा, 'पश्चात्' म्हणजे नंतर, आणि 'उतापि' अर्थाच्या पर्यायासाठी वापरतात.

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः । खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत ।। ३६१.

'पुनः' पुनरावृत्तीला, 'सदा' नेहमीसाठी, 'शश्वत' कायमपणासाठी, 'साक्षात्' थेटपणासाठी, 'प्रत्यक्ष' स्पष्टपणासाठी वापरतात. 'खेद' थकवा, 'अनुकंपा' दया, 'संतोष' समाधान, 'विस्मय' आश्चर्य, आणि 'अमंत्रण' सल्लामसलत यासाठी येतात.