अग्निपुराणम्

उपोद्घात उदाहारो ह्यथ मिथ्याभिसंशनम् । अभिशापो यशः कीर्त्तिः प्रश्नः पृच्छानुयोगकः ।। ३६०.

उपोद्घात म्हणजे प्रस्तावना; उदाहरण म्हणजे दाखला; खोटी आरोप म्हणजे निराधार दोष; शाप, कीर्ती, यश आणि प्रश्न हे चौकशीचे प्रकार आहेत.

आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तं कुत्सानिन्दे च गर्हणे । स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ।। ३६०.

आम्रेडित म्हणजे दोनदा किंवा तिनदा सांगितलेले; निंदा आणि दोषारोप म्हणजे टीका; अस्पष्ट बोलणे म्हणजे गोंधळलेली वाणी; निरर्थक बोलणे म्हणजे फुकाचा बडबड.

अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनं । विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भापणं मिथः ।। ३६०.

अनुलाप म्हणजे उत्तर देणे; पुन्हा पुन्हा बोलणे म्हणजे वारंवार वाणी; विलाप म्हणजे शोक किंवा रडणे; विरोध म्हणजे उलट बोलणे; संवाद म्हणजे एकमेकांशी बोलणे.

सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः । उषती वागकल्याणी सङ्गतं हृदयङ्गमं ।। ३६०.

सुंदर बोलणे म्हणजे गोड वाणी; उत्तम शब्द म्हणजे योग्य बोलणे; नकार म्हणजे नाकारणे; शुभ वाणी म्हणजे मंगल बोल; मनाला भिडणारी वाणी म्हणजे सुसंगत बोलणे.

अत्यर्थमधुरं सान्त्वमबद्धं स्यादनर्थकं । निष्ठुराश्लीलपरुषं ग्राम्यं वै सूनृतं प्रिये ।। ३६०.

अतिशय गोड बोलणे म्हणजे खुशामत; विस्कळीत बोलणे म्हणजे निरर्थक वाणी; कठोर, अश्लील किंवा रुखरुखीत शब्द म्हणजे गावगड्यांची भाषा; खरी वाणी चांगल्यांना प्रिय असते.

सत्यं तथ्यमृतं सम्यङ्नादनिस्वाननिस्वनाः । आरवारावसंरावविरावा अथ मर्म्मरः ।। ३६०.

सत्य म्हणजे खरी गोष्ट, वास्तव आणि योग्य बोलणे; आवाज आणि प्रतिध्वनी म्हणजे उच्चार; मोठ्याने ओरडणे, हाका, आक्रोश आणि कुजबुज हेही यामध्ये येतात.

स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानान्तु शिञ्जितं । वीणाया निक्कणः क्काणः तिरश्चां वाशितं रुतं ।। ३६०.

कपडे आणि पानांची सळसळ म्हणजे आवाज; दागिन्यांची झणझण म्हणजे झंकार; वीणेचा नाद म्हणजे गूंज किंवा टणकार; प्राण्यांचे ओरडणे म्हणजे हाका किंवा रुतु.

कोलाहलः कलकलो गीतं गानमिमे समे । स्त्री प्रतिश्रुत् प्रतिध्वाने तन्त्रीकण्ठान्निसादकः ।। ३६०.

गोंगाट आणि कलकल म्हणजे कोलाहल; गाणे आणि गायन हे एकच; स्त्रीचा प्रतिध्वनी, तारा आणि कंठाचा नाद, तसेच स्वर खाली जाणे हेही यामध्ये येतात.

काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे । कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ।। ३६०.

काकळी म्हणजे सुरेल आणि हलका स्वर; ध्वनी म्हणजे गोड पण अस्पष्ट आवाज; कला म्हणजे गंभीर आणि खोल स्वर; तार म्हणजे अतिशय उंच पट्टी—हे तीन प्रकार आहेत.

समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी । विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ।। ३६०.

ताल एकत्र आला की त्याला एकताल म्हणतात; वीणेला वल्लकी असेही म्हणतात; सात तारांनी बांधलेली वीणा म्हणजे विपंची आणि तिला परिवादिनी असेही नाव आहे.

ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकं । वंश्यादिकन्तु शुषिरं कांस्यतालादिकं घनं ।। ३६०.

तारीचे वाद्य म्हणजे वीणा वगैरे; पडघमासारखे वाद्य म्हणजे मृदंग वगैरे; वंशीसारखे वाद्य म्हणजे शुषिर; तांब्याच्या ताळासारखे वाद्य म्हणजे घन.

चतुर्व्विधमिदं वाद्यं वादित्राताद्यनामकं । मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योऽर्द्धकास्त्रयः ।। ३६०.

ही चार प्रकारची वाद्ये वाद्य किंवा वादित्र असे नावाने ओळखली जातात; मृदंग आणि मुरज हे ढोलांचे प्रकार; हाताने, कुशीत किंवा अर्ध्या हाताने वाजवायची तीन प्रकारे असतात.

स्याद्यशःपटहो ढक्का भेर्य्यामानकदुन्दुभिः । आनकः भेदा झर्झरीडिण्डिमादयः ।। ३६०.

यशःपटह, ढक्का, भेरी, अमानक आणि दुंदुभी हे ढोलांचे प्रकार आहेत; आणक हा आणखी एक प्रकार, आणि झरझरी, डिंडिम वगैरे इतर प्रकारही आहेत.

मर्द्दलः पणवस्तुल्यौ क्रियामानन्तु तालकः । लयः साम्यं ताण्डवन्तु नाट्यं लास्यञ्च नर्त्तनं ।। ३६०.

मर्दळ आणि पणव हे सारखेच; हाताने वाजवायचे वाद्य म्हणजे ताल; लय म्हणजे गती, साम्य म्हणजे समता; तांडव म्हणजे जोमदार नृत्य, आणि नाट्य, लास्य, नर्तन हे नृत्याचे प्रकार आहेत.

तौर्य्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् । राजा भट्टारको देवः साभिषेका च देव्यपि ।। ३६०.

नृत्य, गाणे आणि वाद्य यांचा संगम म्हणजे तौऱ्यत्रिक; हेच नाट्याचे तीन भाग आहेत. राजा, भटारका, देव, आणि अभिषेक केलेली राणी हेही यात येतात.

श्रृङ्गरवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः । वीभत्सरौद्रे च रसाः श्रृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ।। ३६०.

शृंगार, वीर, करुणा, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स आणि रौद्र — असे आठ रस आहेत. यामध्ये शृंगार हा सर्वात शुद्ध आणि तेजस्वी आहे.

उत्साहवर्द्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा । कृपा दया चानुकम्पाऽप्यनुक्रोशोऽप्यथो हसः ।। ३६०.

वीर म्हणजे उत्साह वाढवणारा, करुणा म्हणजे दयाळूपणा, सहानुभूती, कृपा, दया, अनुकंपा आणि उपकार, तसेच हास्य.

हासो हास्यञ्च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयं । विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्य्यं चित्रमप्यथ भैरवं ।। ३६०.

हास्य आणि हसणे एकच; बीभत्स म्हणजे विकृत, हे दोन्ही तीन प्रकारचे असतात; विस्मय म्हणजे अद्भुत, आश्चर्यकारक, विचित्र आणि भयंकर देखील.

दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकं । भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रस्तुग्रममी त्रिषु ।। ३६०.

क्रूर, भीषण, भयंकर, घोर, भीमा, भयानक, भयावह आणि तितकेच रौद्र — हे रौद्र रसाचे प्रकार आहेत.

चतुर्द्दश दरत्रासौ भीतिर्भीः साध्वसम्भयं । विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधनः ।। ३६०.

भीतीचे चौदा प्रकार आहेत: दहशत, घाबरणे, भय, घबराट, मानसिक अस्वस्थता, मनाची अवस्था, प्रतिक्रिया आणि भावना ओळखणे.

गर्व्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः । अनादरः परिभवः परिभावस्तिरस्क्रिया ।। ३६०.

गर्व, अभिमान, अहंकार, मान, मनाचा उन्नती, अवमान, अपमान, तिरस्कार आणि नकार.

व्रीडा लज्जा त्रपा ह्राः स्यादभिध्यानं धने स्पृहा । कौतूहलं कौतुकञ्च कुतुकञ्च कुतूहलं ।। ३६०.

लाज, संकोच, लज्जा, लाजिरवाणेपणा, मत्सर, धनाची इच्छा, कुतूहल, आश्चर्य आणि अचंबा.

स्त्रीणं विलासविव्वोकविभ्रमा ललितन्तथा । हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः श्रृङ्गारभावजाः ।। ३६०.

स्त्रियांचे खेळकरपणा, नखरे, मोहिनी, कोमलता, चेष्टा, लीलाचाळे — हे सर्व शृंगारभावातून निर्माण होतात.

द्रवकेलिपरीहासाः क्रोड़ा लीला च कूर्द्दनं । स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः समनाक्‌स्मितं ।। ३६०.

मृदू खेळ, चेष्टा, खेळकर वागणूक आणि टोमणे; अर्थपूर्ण हास्य आणि हलके स्मित.

अधोभुवनपातालं च्छिद्रं श्वभ्रं वपा शुषिः । गर्त्तावटौ भुवि श्वभ्रे तमिशन्तिमिरं तमः ।। ३६०.

पाताळ, अधोलोक, भगदाड, खड्डा, पोकळी, खोलगट जागा, चर, पृथ्वीवरील दरी, अंधार, गडद छाया आणि काळोख.

सर्पः पृदाकुर्भुजगो दन्दशूकों विलेशयः । विषं क्ष्वेडश्च गरलं निरयो दुर्गतिः स्त्रियां ।। ३६०.

सर्प, नाग, भुजंग, दंश करणारा, नाश करणारा, विष, फुत्कार, घातक विष, नरक आणि स्त्रियांसाठी दुर्दैव.

पयः कीलालममृतमुदकं भुवनं वनं । भङ्गस्तरङ्गु ऊर्म्मिर्व्वा कल्लोलोल्लोलकौ च तौ ।। ३६०.

दूध, थुंकी, अमृत, पाणी, जग, जंगल, लाट, उसळी, भरती आणि दोन — तरंग आणि उधाण.

पृषन्तिविन्दुपृषताः कूलं रोधश्च तीरकं । तोयोत्थितं तत् पुलिनं जम्बालं पङ्ककर्दमौ ।। ३६०.

पावसाचा थेंब, पाण्याचा थेंब, शिंपड, काठ, धरण आणि किनारा; पाण्यातून जे तयार होते ते म्हणजे वाळूचा पट्टा, चिखल आणि दलदल.

जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः । आतरस्तरपण्यं स्याद्‌द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ।। ३६०.

पाण्याच्या लाटा, ओसंडून वाहणे, विहिरी आणि फट; पाण्याची नांदी, लाकडी पाण्याची वाहतूक करणारी वस्तू आणि पाण्याचा नाला.