अग्निपुराणम्

स्याद्धर्म्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः । मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।। ३६०.

धर्म, पुण्य, कल्याण, चांगले कर्म, धर्माचा बैल, आनंद, हर्ष, सुख, समाधान, उल्हास, आणि उत्साह — हे सर्व स्त्रियांशी संबंधित आहेत.

स्यादानन्दथुरानन्दः शर्म्मशातसुखानि च । श्वाश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मड्गलं शुभम् ।। ३६०.

आनंद, परमसुख, शंभरपट सुख, श्रेष्ठ कल्याण, मंगल, शुभ, उत्तम, भाग्य, समृद्धी आणि पावित्र्य हे मिळते.

भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियां । दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्व्विधिः ।। ३६०.

भावनाशील, भविष्यातील, मंगल, कुशल, सुरक्षित — हे स्त्रियांमध्ये असते; दैव, नशीब, भाग्य, स्त्री, नियती आणि विधी हेही त्याच्याशी संबंधित आहेत.

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियां । दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्व्विधिः ।। ३६०.

क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष, मुख्य तत्त्व, आणि प्रकृती — हे सर्व स्त्रीच आहेत; दैव, नशीब, भाग्य, स्त्री, नियती आणि विधी हेही त्याच्याशी संबंधित आहेत.

चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसम्मनः । बुद्धिर्म्मनीषा विषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः ।। ३६०.

मन, विचार, हृदय, अंतःकरण, मनःस्थिती, बुद्धी, विवेक, समज, शहाणपण, हुशारी आणि सूज्ञता.

प्रेक्षोपलब्धिश्चित्सम्बित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः । धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म्म मानसं ।। ३६०.

दृष्टी, समज, चेतना, जाणीव, प्राप्ती, ओळख, बुद्धिमत्ता, स्मरणशक्ती, मेधा, संकल्प, मानसिक कृती.

सङ्‌ख्या विचारणा चर्च्चा विचिकित्सा तु संशयः । अध्याहारस्तर्क्क ऊहः समौ निर्णयनिश्चयौ ।। ३६०.

मोजणी, विचार, चर्चा, शंका, अनिश्चितता; अर्थलागवड, तर्क, अनुमान, आणि निर्णय व ठामपणा.

मिथ्यादृष्टिर्नाम्तिकता भ्रान्तिर्म्मिथ्यामतिर्भ्रमः । अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ।। ३६०.

चुकीची दृष्टी, जवळीक, भ्रम, चुकीची समज, फसवणूक; स्वीकार, मान्यता, वचन, आणि निर्धार.

मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः । मुक्तिः कैवल्यनिर्व्वाणश्रेयोनिः श्रेयसामृतं ।। ३६०.

मोक्षात स्थिरता आणि ज्ञान; इतरत्र कलांमध्ये विवेक; मोक्ष, एकत्व, निर्वाण, श्रेष्ठतेचा स्रोत आणि अमृतसमान कल्याण.

मोक्षोऽपवर्गोथाज्ञानमविद्याहम्मतिः स्त्रियां । विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।। ३६०.

मोक्ष, सुटका आणि ज्ञान; अज्ञान, अहंकार आणि समज स्त्रियांमध्ये; घर्षणातून येणारा सुगंध आणि मन मोहून टाकणारा दरवळ.

. आमोदः सोऽतिनिर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः । शुक्लशुभ्रशुचिश्येतविशदश्वेतपाण्डराः ।। ३६०.

आनंदी सुगंध, अतिशय प्रिय, गोड वास, नाकाला आनंद देणारा; पांढरा, शुद्ध, स्वच्छ, चमकदार, उजळ आणि फिकट.

अवदातः सितो गौरो बलक्षो धवलोऽर्ज्जुनः । हरिणाः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः ।। ३६०.

निर्दोष, शुभ्र, गोरा, फिकट, उजळ, चमकदार; पिवळसर, फिकट, किंचित फिकट आणि करडसर.

कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः । पीतो गौरो हरिद्राभः पालाशो परितो हरित् ।। ३६०.

काळा, निळा, गडद काळा, सावळा, गडद, चमकदार; पिवळा, गोरा, हळदीसारखा, फिकट आणि सर्वत्र हिरवट.

रोहितो लोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः । अचव्यक्तरागस्त्वरुमः श्वेतरक्तस्तु पाटलः ।। ३६०.

तांबडा, तांबूस, रक्तवर्ण, गडद लाल, कमळासारखा रंग; अस्पष्ट लाल, फारच लाल, आणि पांढऱ्या-तांबड्या रंगाला गुलाबी म्हणतात.

श्यावः स्यातकपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते । क्कड़ारः कपिलः पिड्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ ।। ३६०.

सावळा, तांबूस, धुरकट, धुरासारखा, काळा-तांबडा; कठीण, तपकिरी, पिवळसर तपकिरी, तांबूस आणि तांबड्या छटेचा.

चित्रं विर्म्मीरकल्माषशवलैताश्च कर्व्वुरे । व्याहार उक्तिर्लपितमपभ्रंशोऽपशब्दकः ।। ३६०.

रंगीबेरंगी, डागाळलेला, चकचकीत, ठिपकेदार, रंगीत; उच्चार, बोलणे, बडबड, अपभ्रष्ट भाषा आणि चुकीचे शब्द.

तिङ्‌सुवन्तवयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता । इतिहासः पुरावृत्तं पुराणं पञ्चलक्षणं ।। ३६०.

धातुरूपे, नामरूपे, वाक्य, कारकांसह कृती; इतिहास, प्राचीन घटना, आणि पाच लक्षणांनी युक्त पुराण.

आख्यातिकोपलब्धार्था प्रबन्धः कल्पना कथा । समाहारः संग्रहस्तु प्रवह्लिका प्रहेलिका ।। ३६०.

कथा म्हणजे गोष्टींमधून अर्थ सांगणारा निवेदन; कल्पना किंवा गोष्ट म्हणजे रचलेली कथा; गोष्टींचा संग्रह म्हणजे संकलन; कोडे किंवा उलगडा म्हणजे गूढ प्रश्न.

समस्या तु समासार्था स्मृतिस्तु धर्म्मसंहिता । आख्याह्वे चाभिधानञ्च वार्त्ता वृत्तान्त ईरितः ।। ३६०.

गूढ प्रश्न म्हणजे संक्षिप्त अर्थ असलेले विधान; स्मरण म्हणजे धर्माचे संकलन; निवेदनाला दुसरे नाव म्हणजे अभिधान; घडलेल्या घटनांचा वृत्तांत म्हणजे वार्ता.

हूतिराकारणाह्वानमुपन्यासस्तु वाङ्‌मुखं । विवादो व्यवहारः स्यात् प्रतिवाक्योत्तरे समे ।। ३६०.

हाक देणे म्हणजे कारण नसताना बोलावणे; उपन्यास म्हणजे सुसंगत भाषण; वाद म्हणजे तंटा; उत्तर देणे आणि प्रतिवाद यातून न्यायनिवाडा होतो.

उपोद्घात उदाहारो ह्यथ मिथ्याभिसंशनम् । अभिशापो यशः कीर्त्तिः प्रश्नः पृच्छानुयोगकः ।। ३६०.

उपोद्घात म्हणजे प्रस्तावना; उदाहरण म्हणजे दाखला; खोटी आरोप म्हणजे निराधार दोष; शाप, कीर्ती, यश आणि प्रश्न हे चौकशीचे प्रकार आहेत.

आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तं कुत्सानिन्दे च गर्हणे । स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ।। ३६०.

आम्रेडित म्हणजे दोनदा किंवा तिनदा सांगितलेले; निंदा आणि दोषारोप म्हणजे टीका; अस्पष्ट बोलणे म्हणजे गोंधळलेली वाणी; निरर्थक बोलणे म्हणजे फुकाचा बडबड.

अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनं । विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भापणं मिथः ।। ३६०.

अनुलाप म्हणजे उत्तर देणे; पुन्हा पुन्हा बोलणे म्हणजे वारंवार वाणी; विलाप म्हणजे शोक किंवा रडणे; विरोध म्हणजे उलट बोलणे; संवाद म्हणजे एकमेकांशी बोलणे.

सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः । उषती वागकल्याणी सङ्गतं हृदयङ्गमं ।। ३६०.

सुंदर बोलणे म्हणजे गोड वाणी; उत्तम शब्द म्हणजे योग्य बोलणे; नकार म्हणजे नाकारणे; शुभ वाणी म्हणजे मंगल बोल; मनाला भिडणारी वाणी म्हणजे सुसंगत बोलणे.

अत्यर्थमधुरं सान्त्वमबद्धं स्यादनर्थकं । निष्ठुराश्लीलपरुषं ग्राम्यं वै सूनृतं प्रिये ।। ३६०.

अतिशय गोड बोलणे म्हणजे खुशामत; विस्कळीत बोलणे म्हणजे निरर्थक वाणी; कठोर, अश्लील किंवा रुखरुखीत शब्द म्हणजे गावगड्यांची भाषा; खरी वाणी चांगल्यांना प्रिय असते.

सत्यं तथ्यमृतं सम्यङ्नादनिस्वाननिस्वनाः । आरवारावसंरावविरावा अथ मर्म्मरः ।। ३६०.

सत्य म्हणजे खरी गोष्ट, वास्तव आणि योग्य बोलणे; आवाज आणि प्रतिध्वनी म्हणजे उच्चार; मोठ्याने ओरडणे, हाका, आक्रोश आणि कुजबुज हेही यामध्ये येतात.

स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानान्तु शिञ्जितं । वीणाया निक्कणः क्काणः तिरश्चां वाशितं रुतं ।। ३६०.

कपडे आणि पानांची सळसळ म्हणजे आवाज; दागिन्यांची झणझण म्हणजे झंकार; वीणेचा नाद म्हणजे गूंज किंवा टणकार; प्राण्यांचे ओरडणे म्हणजे हाका किंवा रुतु.

कोलाहलः कलकलो गीतं गानमिमे समे । स्त्री प्रतिश्रुत् प्रतिध्वाने तन्त्रीकण्ठान्निसादकः ।। ३६०.

गोंगाट आणि कलकल म्हणजे कोलाहल; गाणे आणि गायन हे एकच; स्त्रीचा प्रतिध्वनी, तारा आणि कंठाचा नाद, तसेच स्वर खाली जाणे हेही यामध्ये येतात.

काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे । कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ।। ३६०.

काकळी म्हणजे सुरेल आणि हलका स्वर; ध्वनी म्हणजे गोड पण अस्पष्ट आवाज; कला म्हणजे गंभीर आणि खोल स्वर; तार म्हणजे अतिशय उंच पट्टी—हे तीन प्रकार आहेत.