अग्निपुराणम्

परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्य्यकमण्डले । किरणोऽस्नमयूखांशुगभस्तिघृणिधूष्णयः ।। ३६०.

'परिवेष' म्हणजे किरणांचा वलय, 'परिधी' म्हणजे कडा, 'उपसूर्य' म्हणजे सूर्याजवळ, 'क मंडल' म्हणजे गोलपट्टी; 'किरण', 'अस्न', 'मयूख', 'अंशु', 'गभस्ति', 'घृणि' आणि 'धूष्णय' हे सर्व किरणांसाठी वापरतात.

भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियां । स्युः प्रभा रुग्रुचिस्त्विड्‌भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।। ३६०.

'भानु', 'कर' आणि 'मरीचि' हे किरणांसाठी पुल्लिंगी शब्द आहेत; 'दीधिती' हे स्त्रीलिंगी आहे; 'प्रभा', 'रुच', 'रुची', 'त्विड्', 'भा', 'भाश', 'छवि', 'द्युत' आणि 'दीप्ती' हे सर्व तेज किंवा प्रकाशासाठी वापरतात.

रोचिः शोचिरुभे क्लीवे प्रकाशो द्योत आतपः । कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।। ३६०.

'रोचि' आणि 'शोचि' हे नपुंसकलिंगी असून दोन्हीचा अर्थ प्रकाश; 'प्रकाश' म्हणजे उजेड, 'द्योत' म्हणजे उजळणे, 'आतप' म्हणजे ऊब; 'कोष्ण', 'कवोष्ण', 'मंदोष्ण' आणि 'कदुष्ण' हे सर्व उष्णतेसाठी तिन्ही लिंगात वापरतात.

तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वद्‌दिष्टोऽनेहा च कालकः । घस्रो दिनाहनी चैध सायंसन्ध्या पितृप्रसूः ।। ३६०.

'तिग्म', 'तीक्ष्ण' आणि 'खर' यांचा अर्थ तीव्र किंवा धारदार; 'दिष्ट', 'अनीह' आणि 'कालक' ही काळाची नावे आहेत; 'घस्र', 'दिन', आणि 'अहनी' म्हणजे दिवस; 'इध', 'सायं', 'संध्या' आणि 'पितृप्रसू' म्हणजे संध्याकाळ, संधीकाळ आणि पितरांसाठी पवित्र असलेला काळ.

प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्यूषसी अपि । प्राह्वापराद्वमध्याह्णास्त्रिसन्ध्यमथ शर्व्वरी ।। ३६०.

'प्रत्युष', 'हर्मुख', 'कल्य', आणि 'उषःप्रत्युषसी' हे सर्व पहाटेसाठी वापरतात; 'प्राह्व', 'अपाराह्व' आणि 'मध्यान्ह' म्हणजे सकाळ, दुपार आणि मध्यान्ह; 'त्रिसंध्या' म्हणजे दिवसातील तीन संध्याकाळी, आणि 'शर्वरी' म्हणजे रात्र.

यामी तमी तमिस्रा च ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता । आगामिवर्त्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।। ३६०.

'यामी', 'तमी' आणि 'तमिस्रा' या रात्रीच्या नाव आहेत; 'ज्योत्स्नी' म्हणजे चांदणं, 'चंद्रिका' देखील चांदणं; 'आगामी', 'वर्तमान' आणि 'अहर्युक्ता' म्हणजे येणारी, चालू असलेली आणि दिवसाशी जोडलेली रात्र, आणि 'पक्षिणी' म्हणजे पंधरवडा.

अर्द्धरात्रानिशीथौ द्वौ प्रदोषो रजनीमुखं । स पर्व्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ।। ३६०.

'अर्धरात्र' आणि 'निशीथ' हे दोन्ही मध्यरात्रीसाठी आहेत; 'प्रदोष' म्हणजे रात्रीची सुरुवात, 'रजनीमुख' म्हणजे रात्रीची पहिली वेळ; 'पर्वसंधी' म्हणजे पक्षातील बदलाचा काळ, आणि प्रतिपदा व पंचदशी यामधील अंतर.

पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा । कलाहिने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ।। ३६०.

'पक्षांत' आणि 'पंचदशी' म्हणजे पंधराव्या दिवशीचा शेवट; 'पौर्णिमा' म्हणजे पौर्णिमा, 'कलाहिनी' म्हणजे कमी होत चाललेला चंद्र, 'अनुमती' म्हणजे वाढणारा चंद्र, आणि 'राका' म्हणजे पूर्ण चंद्र जेव्हा तो पूर्ण तेजाने असतो.

अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्य्येन्दुसङ्गमः । सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला हुहूः ।। ३६०.

'अमावस्या' म्हणजे अमावास्या, 'दर्श' म्हणजे सूर्य-चंद्राचा संगम; 'दृष्टेंदु' म्हणजे दिसणारा चंद्र, 'सिनीवाली' म्हणजे पातळ चंद्रकोर, 'नष्टेंदुकला' म्हणजे हरवलेली चंद्रकला, आणि 'हुहू' हे अमावस्येचेच दुसरे नाव आहे.

संवर्त्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि । कलुषं वृजिनैनो।़घमंहोदुरितदुष्कृतम् ।। ३६०.

संहार, प्रलय, कल्पाचा शेवट, आणि अंतिम विनाश — हे सुद्धा अपवित्रता, पाप, वाईट, मोठा दोष आणि दुष्कृत्य असे ओळखले जातात.

स्याद्धर्म्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः । मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।। ३६०.

धर्म, पुण्य, कल्याण, चांगले कर्म, धर्माचा बैल, आनंद, हर्ष, सुख, समाधान, उल्हास, आणि उत्साह — हे सर्व स्त्रियांशी संबंधित आहेत.

स्यादानन्दथुरानन्दः शर्म्मशातसुखानि च । श्वाश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मड्गलं शुभम् ।। ३६०.

आनंद, परमसुख, शंभरपट सुख, श्रेष्ठ कल्याण, मंगल, शुभ, उत्तम, भाग्य, समृद्धी आणि पावित्र्य हे मिळते.

भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियां । दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्व्विधिः ।। ३६०.

भावनाशील, भविष्यातील, मंगल, कुशल, सुरक्षित — हे स्त्रियांमध्ये असते; दैव, नशीब, भाग्य, स्त्री, नियती आणि विधी हेही त्याच्याशी संबंधित आहेत.

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियां । दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्व्विधिः ।। ३६०.

क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष, मुख्य तत्त्व, आणि प्रकृती — हे सर्व स्त्रीच आहेत; दैव, नशीब, भाग्य, स्त्री, नियती आणि विधी हेही त्याच्याशी संबंधित आहेत.

चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसम्मनः । बुद्धिर्म्मनीषा विषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः ।। ३६०.

मन, विचार, हृदय, अंतःकरण, मनःस्थिती, बुद्धी, विवेक, समज, शहाणपण, हुशारी आणि सूज्ञता.

प्रेक्षोपलब्धिश्चित्सम्बित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः । धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म्म मानसं ।। ३६०.

दृष्टी, समज, चेतना, जाणीव, प्राप्ती, ओळख, बुद्धिमत्ता, स्मरणशक्ती, मेधा, संकल्प, मानसिक कृती.

सङ्‌ख्या विचारणा चर्च्चा विचिकित्सा तु संशयः । अध्याहारस्तर्क्क ऊहः समौ निर्णयनिश्चयौ ।। ३६०.

मोजणी, विचार, चर्चा, शंका, अनिश्चितता; अर्थलागवड, तर्क, अनुमान, आणि निर्णय व ठामपणा.

मिथ्यादृष्टिर्नाम्तिकता भ्रान्तिर्म्मिथ्यामतिर्भ्रमः । अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ।। ३६०.

चुकीची दृष्टी, जवळीक, भ्रम, चुकीची समज, फसवणूक; स्वीकार, मान्यता, वचन, आणि निर्धार.

मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः । मुक्तिः कैवल्यनिर्व्वाणश्रेयोनिः श्रेयसामृतं ।। ३६०.

मोक्षात स्थिरता आणि ज्ञान; इतरत्र कलांमध्ये विवेक; मोक्ष, एकत्व, निर्वाण, श्रेष्ठतेचा स्रोत आणि अमृतसमान कल्याण.

मोक्षोऽपवर्गोथाज्ञानमविद्याहम्मतिः स्त्रियां । विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।। ३६०.

मोक्ष, सुटका आणि ज्ञान; अज्ञान, अहंकार आणि समज स्त्रियांमध्ये; घर्षणातून येणारा सुगंध आणि मन मोहून टाकणारा दरवळ.

. आमोदः सोऽतिनिर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः । शुक्लशुभ्रशुचिश्येतविशदश्वेतपाण्डराः ।। ३६०.

आनंदी सुगंध, अतिशय प्रिय, गोड वास, नाकाला आनंद देणारा; पांढरा, शुद्ध, स्वच्छ, चमकदार, उजळ आणि फिकट.

अवदातः सितो गौरो बलक्षो धवलोऽर्ज्जुनः । हरिणाः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः ।। ३६०.

निर्दोष, शुभ्र, गोरा, फिकट, उजळ, चमकदार; पिवळसर, फिकट, किंचित फिकट आणि करडसर.

कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः । पीतो गौरो हरिद्राभः पालाशो परितो हरित् ।। ३६०.

काळा, निळा, गडद काळा, सावळा, गडद, चमकदार; पिवळा, गोरा, हळदीसारखा, फिकट आणि सर्वत्र हिरवट.

रोहितो लोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः । अचव्यक्तरागस्त्वरुमः श्वेतरक्तस्तु पाटलः ।। ३६०.

तांबडा, तांबूस, रक्तवर्ण, गडद लाल, कमळासारखा रंग; अस्पष्ट लाल, फारच लाल, आणि पांढऱ्या-तांबड्या रंगाला गुलाबी म्हणतात.

श्यावः स्यातकपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते । क्कड़ारः कपिलः पिड्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ ।। ३६०.

सावळा, तांबूस, धुरकट, धुरासारखा, काळा-तांबडा; कठीण, तपकिरी, पिवळसर तपकिरी, तांबूस आणि तांबड्या छटेचा.

चित्रं विर्म्मीरकल्माषशवलैताश्च कर्व्वुरे । व्याहार उक्तिर्लपितमपभ्रंशोऽपशब्दकः ।। ३६०.

रंगीबेरंगी, डागाळलेला, चकचकीत, ठिपकेदार, रंगीत; उच्चार, बोलणे, बडबड, अपभ्रष्ट भाषा आणि चुकीचे शब्द.

तिङ्‌सुवन्तवयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता । इतिहासः पुरावृत्तं पुराणं पञ्चलक्षणं ।। ३६०.

धातुरूपे, नामरूपे, वाक्य, कारकांसह कृती; इतिहास, प्राचीन घटना, आणि पाच लक्षणांनी युक्त पुराण.

आख्यातिकोपलब्धार्था प्रबन्धः कल्पना कथा । समाहारः संग्रहस्तु प्रवह्लिका प्रहेलिका ।। ३६०.

कथा म्हणजे गोष्टींमधून अर्थ सांगणारा निवेदन; कल्पना किंवा गोष्ट म्हणजे रचलेली कथा; गोष्टींचा संग्रह म्हणजे संकलन; कोडे किंवा उलगडा म्हणजे गूढ प्रश्न.

समस्या तु समासार्था स्मृतिस्तु धर्म्मसंहिता । आख्याह्वे चाभिधानञ्च वार्त्ता वृत्तान्त ईरितः ।। ३६०.

गूढ प्रश्न म्हणजे संक्षिप्त अर्थ असलेले विधान; स्मरण म्हणजे धर्माचे संकलन; निवेदनाला दुसरे नाव म्हणजे अभिधान; घडलेल्या घटनांचा वृत्तांत म्हणजे वार्ता.