अग्निपुराणम्

हिरण्यरेताः सप्तार्च्चिः शुक्रश्चैवाशुशुक्षणिः । शुचिरप्‌पित्तमोर्व्वस्तु वाडबो वडवानलः ।। ३६०.

हिरण्यरेता, सप्तार्ची, शुक्र, आशुशुक्षणी; शुचि, अपित्त, मोर्व्वसु, वडब आणि वडवानल ही त्याची नावे आहेत.

वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्च्चितिः शिखा स्त्रियां । त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्रिकणो धर्म्मराजः परेतराट् ।। ३६०.

दोन अग्नींपैकी ज्योत हा खांब आहे, ज्वाला ही शिखा आहे; स्त्रियांमध्ये तीन ठिणग्या, अग्निकण, धर्मराज आणि परेतराज आहेत.

कालोऽन्तको दण्डधरः श्राद्धेदेवोऽथ राक्षसः । कौणपास्रपक्रव्यादा यातुधानश्च नैर्ऋतिः ।। ३६०.

काल, अंतक, दंडधारी, श्राद्धाचा देव आणि राक्षस; कौणप, अस्रप, क्रव्याद, यातुधान आणि नैरृति.

प्रचेता वरूणः पाशी स्वसनः स्पर्शनोऽनिलः । सदागतिर्मातरिश्वा प्राणो मरुत् समीरणः ।। ३६०.

प्रचेत, वरुण, पाशधारी, स्वसन, स्पर्शन, अनिल; सदा-गती, मातरिश्वा, प्राण, मरुत आणि समीर.

जवो रंहस्तरसी तु लघुक्षिप्रमरन्द्रुतम् । सत्वरं चपलं सूर्णमविलम्बितमाशु च ।। ३६०.

वेग, जलदता, चपळता, हलकेपणा, त्वरेने आणि धावणे; तत्परता, अस्थिरता, खात्री, विलंब न करता आणि घाई.

सततेऽनारताश्रान्तसन्तताविरतानिशं । नित्यानवलरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।। ३६०.

सतत, थांबता न, न थकणारे, अखंड, अविरत, रात्रंदिवस; नेहमी हालचाल करणारे, सदैव कार्यरत, थांबता न, आणि अत्यंत तीव्र.

अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् । तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढवाढदृढानि च ।। ३६०.

अतीशय, फारच जोरदार, अत्यंत तीव्र, कमाल प्रमाणात, खोल भरपूर; धारदार, एकमेव, अंतिम, घन, घट्ट आणि मजबूत.

गुह्यकेशो यक्षराजो राजराजो धनाधिपः । स्यात् किन्नरः किंपुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।। ३६०.

गुह्यकेश, यक्षांचा राजा, राजांचा राजा, धनाचा स्वामी; किन्नर, किम्पुरुष, घोड्याच्या डोक्याचा आणि मयु.

निधिर्न्ना शेवधिर्व्योम त्वभ्रं पुष्करमम्बरम् । द्योदिवौ चान्तरीक्षं खं काष्ठाशाककुभो दिशः ।। ३६०.

निधी, नाश, गुप्त धन, आकाश, मेघ, कमळ, आकाश; स्वर्ग, दिवस, अंतरिक्ष, ख, दिशा, विभाग आणि दिशांचा विस्तार.

अभ्यन्तरन्त्वन्तरालञ्चक्रवाड़न्तु मण्डलं । तडित्वान् वारिदो मेघस्तनयित्नुर्वलाहकः ।। ३६०.

अंतर्भाग, मधली जागा, पर्वतरांगांचे वर्तुळ आणि मंडळ; वीज, पाऊस आणणारा, मेघ, गडगडाट आणि पावसाचा मेघ.

कादम्बिनी मेधमाला स्तनितं गर्जितं तथा । शम्पाशतह्नदाह्नादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभाः ।। ३६०.

कादंबिनी, मेघांची माळ, गडगडाट आणि गरज; पाऊस, पावसाचा आवाज आणि ऐरावत मेघांची क्षणिक चमक.

तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपलाऽपि च । स्फूर्जथुर्व्वज्रनिष्पेषो वृष्टिघातस्त्ववग्रहः ।। ३६०.

विजेची चमक, विजेचा झोत, तिचे लखलखीत तडित आणि तिची चपळ हालचाल; वज्राचा गडगडाट, पावसाचा जोरदार मार आणि मुसळधार पाऊस.

धारा सम्पात् आशारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः । वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्द्दिनं ।। ३६०.

धारा, ओघ, सरी, शिंपड आणि पाण्याचे थेंब असे ओळखले जातात; गारांना 'करक' म्हणतात, आणि ढगांनी झाकलेला दिवस म्हणजे 'दुर्दिन'.

अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्द्धिंरपवारणं । अपिधानतिरोधानपिधानच्छनानि च ।। ३६०.

अदृश्य होणे, लपवणे, माणसात आतून दडपणे किंवा झाकणे; तसेच झाकणे, लपवणे आणि आडोसा देणे.

अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः । विधुः कुमुदवन्धुश्च विम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ।। ३६०.

अब्ज, जैवात्रिक, सोम, ग्लौर, मृगांक, कलानिधी, विधु, कुमुदाचा सखा, विम्ब, स्त्री आणि मंडळ — हे सर्व चंद्राचेच नावे आहेत.

कला तु षोडशो भागो भित्तं शकलखण्डके । चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्त्रा प्रसादस्तु प्रसन्नता ।। ३६०.

'कला' म्हणजे सोळाव्या भागापैकी एक भाग, तुकडा किंवा तुकड्याचा तुकडा; 'चंद्रिका', 'कौमुदी' आणि 'ज्योत्स्ना' म्हणजे चांदणं; 'प्रसाद' म्हणजे स्वच्छता किंवा उजळपण.

लक्ष्णं लक्ष्मकं चिह्नं शोभा कान्तिद्यु तिश्छविः । सुषमा परमा शोभा तुषारस्तुहिनं हिमं ।। ३६०.

चिन्ह, खूण, प्रतीक, शोभा, तेज, झळाळी आणि कांती; 'सुषमा' म्हणजे अत्युच्च सौंदर्य, 'तुषार', 'तूहिन' आणि 'हिम' हे सर्व बर्फ किंवा गारठा यासाठी वापरतात.

अवश्यायस्तु नीहारः प्रालेयः शिशिरो हिमः । नक्षत्रमृक्षं भन्तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियां ।। ३६०.

'अवश्याय' म्हणजे दव, 'नीहार' म्हणजे धुके, 'प्रालेय' म्हणजे बर्फाळ, 'शिशिर' म्हणजे थंडी, आणि 'हिम' म्हणजे गारठा; 'नक्षत्र', 'ऋक्ष', 'भांतार', 'तारका' आणि 'उडु' हे सर्व ताऱ्यांचीच नावे आहेत.

गुरुर्जीव आङ्गिरस उशना भार्गवः कविः । विधुन्तुदस्तमो राहुर्ल्लग्नं राश्युदयः स्मृतः ।। ३६०.

'गुरु', 'जीव', 'आंगिरस', 'उशन', 'भार्गव' आणि 'कवी' ही ग्रहांची नावे आहेत; 'विधुंतुद' म्हणजे ग्रहण करणारी सावली, 'तम' म्हणजे अंधार, 'राहू' म्हणजे चढता बिंदू, 'लग्न' म्हणजे उदयाचा बिंदू, आणि 'राश्युदय' म्हणजे राशीचा उदय.

सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः । इरिदश्वव्रध्नपूषद्युमणिर्म्मिहिरो रविः ।। ३६०.

सप्तर्षी, ज्यात मरीचि आणि अत्रि हे प्रमुख आहेत, त्यांना 'चित्रशिखंडी' म्हणतात; 'इरिद', 'अश्व', 'वृद्ध्न', 'पूषा', 'द्युमणि', 'मिहिर' आणि 'रवि' ही सर्व सूर्याचीच नावे आहेत.

परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्य्यकमण्डले । किरणोऽस्नमयूखांशुगभस्तिघृणिधूष्णयः ।। ३६०.

'परिवेष' म्हणजे किरणांचा वलय, 'परिधी' म्हणजे कडा, 'उपसूर्य' म्हणजे सूर्याजवळ, 'क मंडल' म्हणजे गोलपट्टी; 'किरण', 'अस्न', 'मयूख', 'अंशु', 'गभस्ति', 'घृणि' आणि 'धूष्णय' हे सर्व किरणांसाठी वापरतात.

भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियां । स्युः प्रभा रुग्रुचिस्त्विड्‌भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।। ३६०.

'भानु', 'कर' आणि 'मरीचि' हे किरणांसाठी पुल्लिंगी शब्द आहेत; 'दीधिती' हे स्त्रीलिंगी आहे; 'प्रभा', 'रुच', 'रुची', 'त्विड्', 'भा', 'भाश', 'छवि', 'द्युत' आणि 'दीप्ती' हे सर्व तेज किंवा प्रकाशासाठी वापरतात.

रोचिः शोचिरुभे क्लीवे प्रकाशो द्योत आतपः । कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।। ३६०.

'रोचि' आणि 'शोचि' हे नपुंसकलिंगी असून दोन्हीचा अर्थ प्रकाश; 'प्रकाश' म्हणजे उजेड, 'द्योत' म्हणजे उजळणे, 'आतप' म्हणजे ऊब; 'कोष्ण', 'कवोष्ण', 'मंदोष्ण' आणि 'कदुष्ण' हे सर्व उष्णतेसाठी तिन्ही लिंगात वापरतात.

तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वद्‌दिष्टोऽनेहा च कालकः । घस्रो दिनाहनी चैध सायंसन्ध्या पितृप्रसूः ।। ३६०.

'तिग्म', 'तीक्ष्ण' आणि 'खर' यांचा अर्थ तीव्र किंवा धारदार; 'दिष्ट', 'अनीह' आणि 'कालक' ही काळाची नावे आहेत; 'घस्र', 'दिन', आणि 'अहनी' म्हणजे दिवस; 'इध', 'सायं', 'संध्या' आणि 'पितृप्रसू' म्हणजे संध्याकाळ, संधीकाळ आणि पितरांसाठी पवित्र असलेला काळ.

प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्यूषसी अपि । प्राह्वापराद्वमध्याह्णास्त्रिसन्ध्यमथ शर्व्वरी ।। ३६०.

'प्रत्युष', 'हर्मुख', 'कल्य', आणि 'उषःप्रत्युषसी' हे सर्व पहाटेसाठी वापरतात; 'प्राह्व', 'अपाराह्व' आणि 'मध्यान्ह' म्हणजे सकाळ, दुपार आणि मध्यान्ह; 'त्रिसंध्या' म्हणजे दिवसातील तीन संध्याकाळी, आणि 'शर्वरी' म्हणजे रात्र.

यामी तमी तमिस्रा च ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता । आगामिवर्त्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।। ३६०.

'यामी', 'तमी' आणि 'तमिस्रा' या रात्रीच्या नाव आहेत; 'ज्योत्स्नी' म्हणजे चांदणं, 'चंद्रिका' देखील चांदणं; 'आगामी', 'वर्तमान' आणि 'अहर्युक्ता' म्हणजे येणारी, चालू असलेली आणि दिवसाशी जोडलेली रात्र, आणि 'पक्षिणी' म्हणजे पंधरवडा.

अर्द्धरात्रानिशीथौ द्वौ प्रदोषो रजनीमुखं । स पर्व्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ।। ३६०.

'अर्धरात्र' आणि 'निशीथ' हे दोन्ही मध्यरात्रीसाठी आहेत; 'प्रदोष' म्हणजे रात्रीची सुरुवात, 'रजनीमुख' म्हणजे रात्रीची पहिली वेळ; 'पर्वसंधी' म्हणजे पक्षातील बदलाचा काळ, आणि प्रतिपदा व पंचदशी यामधील अंतर.

पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा । कलाहिने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ।। ३६०.

'पक्षांत' आणि 'पंचदशी' म्हणजे पंधराव्या दिवशीचा शेवट; 'पौर्णिमा' म्हणजे पौर्णिमा, 'कलाहिनी' म्हणजे कमी होत चाललेला चंद्र, 'अनुमती' म्हणजे वाढणारा चंद्र, आणि 'राका' म्हणजे पूर्ण चंद्र जेव्हा तो पूर्ण तेजाने असतो.

अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्य्येन्दुसङ्गमः । सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला हुहूः ।। ३६०.

'अमावस्या' म्हणजे अमावास्या, 'दर्श' म्हणजे सूर्य-चंद्राचा संगम; 'दृष्टेंदु' म्हणजे दिसणारा चंद्र, 'सिनीवाली' म्हणजे पातळ चंद्रकोर, 'नष्टेंदुकला' म्हणजे हरवलेली चंद्रकला, आणि 'हुहू' हे अमावस्येचेच दुसरे नाव आहे.