अग्निपुराणम्

देवा वृन्दारका लेखा रुद्राद्या गणदेवताः । विद्याधरोऽप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।। ३६०.

देव, वृंदारक, लेखा, रुद्र आणि इतर गणदेवता; विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गंधर्व आणि किन्नर.

पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः । देवद्विषोऽसुरा दैत्याः सुगतः स्यात्तथागतः ।। ३६०.

पिशाच, गुह्यक, सिद्ध, भूत — हे सर्व देवयोनी आहेत. देवांचे शत्रू, असुर, दैत्य, सुगत आणि तथागत.

ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठो विष्णुर्न्नारायणो हरिः । रेवतीशो हली रामः कामः परञ्चशरः स्मरः ।। ३६०.

ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, विष्णु, नारायण, हरि; रेवतीश, हली, राम, काम, परंचशर आणि स्मर.

लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा सर्व्वः सर्व्वेश्वरः शिवः । कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगबन्धनुः ।। ३६०.

लक्ष्मी ही कमळात वसणारी, कमळासारखी, सर्वव्यापी, सर्वांचा स्वामी शिव आहे. त्याच्या जटांचा गुच्छ डोक्यावर आहे, त्याचा धनुष्य पिनाक आहे आणि त्याला सर्पाची दोरी बांधलेली आहे.

प्रमथाः स्युः पारिषदा मृड़ानी चण्डिकाऽम्बिका । द्वैमातुरो गजास्यश्च सेनानीरग्निभूर्गुहः ।। ३६०.

प्रमथ हे त्याचे सेवक आहेत, मृदानी, चंडिका आणि अंबिका; दोन मातांचा पुत्र, हत्तीमुखी आणि सेनापती म्हणजे अग्निपुत्र गुह.

आखण्डलः सुनासीरः सुत्रामाणो दिवस्पतिः । पुलोमजा शचीन्द्राणी देवी तस्य तु वल्लभा ।। ३६०.

आखंडल, सुनासीर, सुत्राम आणि दिव्यांचा स्वामी; पुलोमाची कन्या शची, इंद्राणी, ही त्याची प्रिय पत्नी आहे.

स्यात् प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः । ऐशवतेऽभ्रमातह्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः ।। ३६०.

त्याचा महाल वैजयंत आहे, जयंत हा त्याचा मुलगा आहे, तो वज्रधारी आहे; त्याचा हत्ती ऐरावत आहे आणि त्याच्या प्रिय अप्सरा म्हणजे मेघकन्या आहेत.

ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात् कुलिशम्भिदुरं पविः । व्योमयानं विमानोऽस्त्री पीयूषममृतं सुधा ।। ३६०.

ह्रादिनी हे त्याचे वज्र आहे, पर्वत फोडणारे कुऱ्हाड आहे; त्याचे विमान आकाशात उडणारे आहे आणि त्याचे पेय अमृत, सुधा आणि पियूष आहे.

स्यात् सुधर्म्मा देवसभा स्वर्गङ्गा सुरदीर्घिका । स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्व्वेश्या उर्व्वशीमुखाः ।। ३६०.

सुधर्मा ही देवांची सभा आहे, स्वर्गगंगा आणि दिव्य सरोवर आहे; स्त्रियांमध्ये अनेक अप्सरा आहेत, त्यात उर्वशी प्रमुख आहे.

हाहा ह्हूस्च गन्धर्व्वा अग्निर्वग्निर्धनञ्चयः । जातवेदाः कृष्णवर्त्मा आश्रयाशश्च पावकः ।। ३६०.

हाहा आणि हू हू हे गंधर्व आहेत; अग्नि, वह्नि, धनंजय, जातवेद, कृष्णवर्त्मा, आश्रय आणि पावक हे त्याची रूपे आहेत.

हिरण्यरेताः सप्तार्च्चिः शुक्रश्चैवाशुशुक्षणिः । शुचिरप्‌पित्तमोर्व्वस्तु वाडबो वडवानलः ।। ३६०.

हिरण्यरेता, सप्तार्ची, शुक्र, आशुशुक्षणी; शुचि, अपित्त, मोर्व्वसु, वडब आणि वडवानल ही त्याची नावे आहेत.

वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्च्चितिः शिखा स्त्रियां । त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्रिकणो धर्म्मराजः परेतराट् ।। ३६०.

दोन अग्नींपैकी ज्योत हा खांब आहे, ज्वाला ही शिखा आहे; स्त्रियांमध्ये तीन ठिणग्या, अग्निकण, धर्मराज आणि परेतराज आहेत.

कालोऽन्तको दण्डधरः श्राद्धेदेवोऽथ राक्षसः । कौणपास्रपक्रव्यादा यातुधानश्च नैर्ऋतिः ।। ३६०.

काल, अंतक, दंडधारी, श्राद्धाचा देव आणि राक्षस; कौणप, अस्रप, क्रव्याद, यातुधान आणि नैरृति.

प्रचेता वरूणः पाशी स्वसनः स्पर्शनोऽनिलः । सदागतिर्मातरिश्वा प्राणो मरुत् समीरणः ।। ३६०.

प्रचेत, वरुण, पाशधारी, स्वसन, स्पर्शन, अनिल; सदा-गती, मातरिश्वा, प्राण, मरुत आणि समीर.

जवो रंहस्तरसी तु लघुक्षिप्रमरन्द्रुतम् । सत्वरं चपलं सूर्णमविलम्बितमाशु च ।। ३६०.

वेग, जलदता, चपळता, हलकेपणा, त्वरेने आणि धावणे; तत्परता, अस्थिरता, खात्री, विलंब न करता आणि घाई.

सततेऽनारताश्रान्तसन्तताविरतानिशं । नित्यानवलरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।। ३६०.

सतत, थांबता न, न थकणारे, अखंड, अविरत, रात्रंदिवस; नेहमी हालचाल करणारे, सदैव कार्यरत, थांबता न, आणि अत्यंत तीव्र.

अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् । तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढवाढदृढानि च ।। ३६०.

अतीशय, फारच जोरदार, अत्यंत तीव्र, कमाल प्रमाणात, खोल भरपूर; धारदार, एकमेव, अंतिम, घन, घट्ट आणि मजबूत.

गुह्यकेशो यक्षराजो राजराजो धनाधिपः । स्यात् किन्नरः किंपुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।। ३६०.

गुह्यकेश, यक्षांचा राजा, राजांचा राजा, धनाचा स्वामी; किन्नर, किम्पुरुष, घोड्याच्या डोक्याचा आणि मयु.

निधिर्न्ना शेवधिर्व्योम त्वभ्रं पुष्करमम्बरम् । द्योदिवौ चान्तरीक्षं खं काष्ठाशाककुभो दिशः ।। ३६०.

निधी, नाश, गुप्त धन, आकाश, मेघ, कमळ, आकाश; स्वर्ग, दिवस, अंतरिक्ष, ख, दिशा, विभाग आणि दिशांचा विस्तार.

अभ्यन्तरन्त्वन्तरालञ्चक्रवाड़न्तु मण्डलं । तडित्वान् वारिदो मेघस्तनयित्नुर्वलाहकः ।। ३६०.

अंतर्भाग, मधली जागा, पर्वतरांगांचे वर्तुळ आणि मंडळ; वीज, पाऊस आणणारा, मेघ, गडगडाट आणि पावसाचा मेघ.

कादम्बिनी मेधमाला स्तनितं गर्जितं तथा । शम्पाशतह्नदाह्नादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभाः ।। ३६०.

कादंबिनी, मेघांची माळ, गडगडाट आणि गरज; पाऊस, पावसाचा आवाज आणि ऐरावत मेघांची क्षणिक चमक.

तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपलाऽपि च । स्फूर्जथुर्व्वज्रनिष्पेषो वृष्टिघातस्त्ववग्रहः ।। ३६०.

विजेची चमक, विजेचा झोत, तिचे लखलखीत तडित आणि तिची चपळ हालचाल; वज्राचा गडगडाट, पावसाचा जोरदार मार आणि मुसळधार पाऊस.

धारा सम्पात् आशारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः । वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्द्दिनं ।। ३६०.

धारा, ओघ, सरी, शिंपड आणि पाण्याचे थेंब असे ओळखले जातात; गारांना 'करक' म्हणतात, आणि ढगांनी झाकलेला दिवस म्हणजे 'दुर्दिन'.

अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्द्धिंरपवारणं । अपिधानतिरोधानपिधानच्छनानि च ।। ३६०.

अदृश्य होणे, लपवणे, माणसात आतून दडपणे किंवा झाकणे; तसेच झाकणे, लपवणे आणि आडोसा देणे.

अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः । विधुः कुमुदवन्धुश्च विम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ।। ३६०.

अब्ज, जैवात्रिक, सोम, ग्लौर, मृगांक, कलानिधी, विधु, कुमुदाचा सखा, विम्ब, स्त्री आणि मंडळ — हे सर्व चंद्राचेच नावे आहेत.

कला तु षोडशो भागो भित्तं शकलखण्डके । चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्त्रा प्रसादस्तु प्रसन्नता ।। ३६०.

'कला' म्हणजे सोळाव्या भागापैकी एक भाग, तुकडा किंवा तुकड्याचा तुकडा; 'चंद्रिका', 'कौमुदी' आणि 'ज्योत्स्ना' म्हणजे चांदणं; 'प्रसाद' म्हणजे स्वच्छता किंवा उजळपण.

लक्ष्णं लक्ष्मकं चिह्नं शोभा कान्तिद्यु तिश्छविः । सुषमा परमा शोभा तुषारस्तुहिनं हिमं ।। ३६०.

चिन्ह, खूण, प्रतीक, शोभा, तेज, झळाळी आणि कांती; 'सुषमा' म्हणजे अत्युच्च सौंदर्य, 'तुषार', 'तूहिन' आणि 'हिम' हे सर्व बर्फ किंवा गारठा यासाठी वापरतात.

अवश्यायस्तु नीहारः प्रालेयः शिशिरो हिमः । नक्षत्रमृक्षं भन्तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियां ।। ३६०.

'अवश्याय' म्हणजे दव, 'नीहार' म्हणजे धुके, 'प्रालेय' म्हणजे बर्फाळ, 'शिशिर' म्हणजे थंडी, आणि 'हिम' म्हणजे गारठा; 'नक्षत्र', 'ऋक्ष', 'भांतार', 'तारका' आणि 'उडु' हे सर्व ताऱ्यांचीच नावे आहेत.

गुरुर्जीव आङ्गिरस उशना भार्गवः कविः । विधुन्तुदस्तमो राहुर्ल्लग्नं राश्युदयः स्मृतः ।। ३६०.

'गुरु', 'जीव', 'आंगिरस', 'उशन', 'भार्गव' आणि 'कवी' ही ग्रहांची नावे आहेत; 'विधुंतुद' म्हणजे ग्रहण करणारी सावली, 'तम' म्हणजे अंधार, 'राहू' म्हणजे चढता बिंदू, 'लग्न' म्हणजे उदयाचा बिंदू, आणि 'राश्युदय' म्हणजे राशीचा उदय.