अग्निपुराणम्

एवं विभावयिष्यन्ति बोभविष्यति रूपकं । घटयेत् पटयेत्तद्वत् पुत्रीयति च काम्यति ।। ३५८.

अशा प्रकारे ते मनाशी ठरवतील आणि ते रूप घडेल. एखादी गोष्ट तयार करावी, वाचावी, तसंच पुत्रप्राप्तीची इच्छा करावी.

कुमार उवाच कृतस्त्रिष्वपि विज्ञेया भावे कर्म्मणि कर्त्तरि । अज्ल्युट् क्तिन् घञो भावे युजकारत एव च ।। ३५९.

कुमार म्हणतो: कृत प्रत्ययांनी बनणाऱ्या रूपांचा अर्थ तीन प्रकारे समजावा — भाव (स्थिती), कर्म (कृती) किंवा कर्ता (करणारा). 'अज', 'युट्', 'क्तिन्', 'घञ्' यांचा अर्थ भाव असा होतो, तसेच 'युज्' आणि 'कार' यांचाही.

अचि धर्म्मस्य विनय उत्करः प्रकरस्तथा । देवो भद्रः श्रीकरश्च त्लुटि रूपन्तु शोभनम् ।। ३५९.

'अ' या स्वराने धर्म, विनय, श्रेष्ठता आणि विशेषत्व असे अर्थ होतात. 'देव', 'भद्र', 'श्रीकार' आणि 'त्लुट्' या प्रत्ययांनी सुंदर रूप तयार होतं.

क्तिनि वृद्धिस्तुतिमतो घञि बावोऽथ युच्यपि । कारणा भावनेत्यादि अकारे च चिकित्सया ।। ३५९.

'क्तिन्' ने वाढ आणि स्तुतीचा अर्थ येतो; 'घञ्' ने असण्याचा अर्थ, कधी 'युच्' नेही. कारणाला 'भाव' म्हणतात, आणि 'अ' या अक्षराचा अर्थ औषधोपचारातही येतो.

तथा तव्यो ह्यनीयश्च कर्त्तव्यं करणीयकम् । देयं ध्येयञ्चैव यति ण्यति कार्य्यञ्च कृत्यकाः ।। ३५९.

त्याचप्रमाणे 'तव्य' आणि 'नीय' हे करावयाचं, घडवायचं असं दर्शवतात; 'देय', 'ध्येय', 'यति', 'ण्यति', 'कार्य', आणि 'कृत्य' हे सर्व साध्य करावयाचं असं दाखवतात.

कर्त्तरि क्तादयो ज्ञेया भावे कर्म्मणि च क्कचित् । गतो ग्रामं गतो ग्रम आश्लिष्टश्च गुरुस्त्बया ।। ३५९.

कर्त्याच्या अर्थाने 'क्त' आणि असेच प्रत्यय ओळखावेत, कधी भाव किंवा कर्माच्याही अर्थाने. 'तो गावाला गेला', 'तो गावात गेला', आणि 'गुरू तुझ्यामुळे आलिंगन केला गेला'.

शतृङ्‌शानचौ भवन् एधमानो भवन्त्यपि । पुण् तृचौ सर्व्बधातुभ्यो भावको भविता तथा ।। ३५९.

'शत्रु' आणि 'शानच्' या प्रत्ययांनी 'असणे' असा अर्थ होतो; 'एधमान', 'भवंत' असेही. 'पु' आणि 'तृच्' या प्रत्ययांनी सर्व धातूंना असण्याचा अर्थ येतो, तसेच 'भविता'.

क्किबन्तश्च स्वयम्भूश्च भूते लिटः क्कन्सु कान च । बभूविवान् पेचिवांश्च पेचानः श्रद्दधानकः ।। ३५९.

'क्कि' प्रत्ययाने 'स्वयंभू' वगैरे शब्द बनतात; भूतकाळात 'लिट्' आणि 'क्कन्' इत्यादी. 'बभूविवान', 'पेचिवान', 'पेचान', आणि 'श्रद्धधानक' हे शब्द येतात.

अणि स्युः कुम्भकाराद्या भूतेप्युणादयः स्मृताः । वायुः पायुश्च कारुः स्याद्वहुलं छन्दसीरितं ।। ३५९.

'अण्' ने 'कुंभकार' आणि असेच शब्द बनतात; भूतकाळात 'उण्' आणि इतर प्रत्यय वापरले जातात. 'वायू', 'पायू', 'कारू' असे शब्द येतात, आणि असे अनेक शब्द वेदांत आढळतात.

अग्निरुवाच स्वर्गादिनामलिङ्गो यो हरिस्तं प्रवदामि ते । स्वः स्वर्गनाकत्रिदिवा द्योदिवौ द्वेत्रिपिष्टपं ।। ३६०.

अग्नी म्हणतो: 'स्वर्ग' यांसारख्या शब्दांचा पुल्लिंगी रूप मी तुला सांगतो, हरि. 'स्वः', 'स्वर्ग', 'नक', 'त्रिदिव', 'द्य', 'दिव', 'द्वित्र', 'पिष्टप'.

देवा वृन्दारका लेखा रुद्राद्या गणदेवताः । विद्याधरोऽप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।। ३६०.

देव, वृंदारक, लेखा, रुद्र आणि इतर गणदेवता; विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गंधर्व आणि किन्नर.

पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः । देवद्विषोऽसुरा दैत्याः सुगतः स्यात्तथागतः ।। ३६०.

पिशाच, गुह्यक, सिद्ध, भूत — हे सर्व देवयोनी आहेत. देवांचे शत्रू, असुर, दैत्य, सुगत आणि तथागत.

ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठो विष्णुर्न्नारायणो हरिः । रेवतीशो हली रामः कामः परञ्चशरः स्मरः ।। ३६०.

ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, विष्णु, नारायण, हरि; रेवतीश, हली, राम, काम, परंचशर आणि स्मर.

लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा सर्व्वः सर्व्वेश्वरः शिवः । कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगबन्धनुः ।। ३६०.

लक्ष्मी ही कमळात वसणारी, कमळासारखी, सर्वव्यापी, सर्वांचा स्वामी शिव आहे. त्याच्या जटांचा गुच्छ डोक्यावर आहे, त्याचा धनुष्य पिनाक आहे आणि त्याला सर्पाची दोरी बांधलेली आहे.

प्रमथाः स्युः पारिषदा मृड़ानी चण्डिकाऽम्बिका । द्वैमातुरो गजास्यश्च सेनानीरग्निभूर्गुहः ।। ३६०.

प्रमथ हे त्याचे सेवक आहेत, मृदानी, चंडिका आणि अंबिका; दोन मातांचा पुत्र, हत्तीमुखी आणि सेनापती म्हणजे अग्निपुत्र गुह.

आखण्डलः सुनासीरः सुत्रामाणो दिवस्पतिः । पुलोमजा शचीन्द्राणी देवी तस्य तु वल्लभा ।। ३६०.

आखंडल, सुनासीर, सुत्राम आणि दिव्यांचा स्वामी; पुलोमाची कन्या शची, इंद्राणी, ही त्याची प्रिय पत्नी आहे.

स्यात् प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः । ऐशवतेऽभ्रमातह्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः ।। ३६०.

त्याचा महाल वैजयंत आहे, जयंत हा त्याचा मुलगा आहे, तो वज्रधारी आहे; त्याचा हत्ती ऐरावत आहे आणि त्याच्या प्रिय अप्सरा म्हणजे मेघकन्या आहेत.

ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात् कुलिशम्भिदुरं पविः । व्योमयानं विमानोऽस्त्री पीयूषममृतं सुधा ।। ३६०.

ह्रादिनी हे त्याचे वज्र आहे, पर्वत फोडणारे कुऱ्हाड आहे; त्याचे विमान आकाशात उडणारे आहे आणि त्याचे पेय अमृत, सुधा आणि पियूष आहे.

स्यात् सुधर्म्मा देवसभा स्वर्गङ्गा सुरदीर्घिका । स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्व्वेश्या उर्व्वशीमुखाः ।। ३६०.

सुधर्मा ही देवांची सभा आहे, स्वर्गगंगा आणि दिव्य सरोवर आहे; स्त्रियांमध्ये अनेक अप्सरा आहेत, त्यात उर्वशी प्रमुख आहे.

हाहा ह्हूस्च गन्धर्व्वा अग्निर्वग्निर्धनञ्चयः । जातवेदाः कृष्णवर्त्मा आश्रयाशश्च पावकः ।। ३६०.

हाहा आणि हू हू हे गंधर्व आहेत; अग्नि, वह्नि, धनंजय, जातवेद, कृष्णवर्त्मा, आश्रय आणि पावक हे त्याची रूपे आहेत.

हिरण्यरेताः सप्तार्च्चिः शुक्रश्चैवाशुशुक्षणिः । शुचिरप्‌पित्तमोर्व्वस्तु वाडबो वडवानलः ।। ३६०.

हिरण्यरेता, सप्तार्ची, शुक्र, आशुशुक्षणी; शुचि, अपित्त, मोर्व्वसु, वडब आणि वडवानल ही त्याची नावे आहेत.

वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्च्चितिः शिखा स्त्रियां । त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्रिकणो धर्म्मराजः परेतराट् ।। ३६०.

दोन अग्नींपैकी ज्योत हा खांब आहे, ज्वाला ही शिखा आहे; स्त्रियांमध्ये तीन ठिणग्या, अग्निकण, धर्मराज आणि परेतराज आहेत.

कालोऽन्तको दण्डधरः श्राद्धेदेवोऽथ राक्षसः । कौणपास्रपक्रव्यादा यातुधानश्च नैर्ऋतिः ।। ३६०.

काल, अंतक, दंडधारी, श्राद्धाचा देव आणि राक्षस; कौणप, अस्रप, क्रव्याद, यातुधान आणि नैरृति.

प्रचेता वरूणः पाशी स्वसनः स्पर्शनोऽनिलः । सदागतिर्मातरिश्वा प्राणो मरुत् समीरणः ।। ३६०.

प्रचेत, वरुण, पाशधारी, स्वसन, स्पर्शन, अनिल; सदा-गती, मातरिश्वा, प्राण, मरुत आणि समीर.

जवो रंहस्तरसी तु लघुक्षिप्रमरन्द्रुतम् । सत्वरं चपलं सूर्णमविलम्बितमाशु च ।। ३६०.

वेग, जलदता, चपळता, हलकेपणा, त्वरेने आणि धावणे; तत्परता, अस्थिरता, खात्री, विलंब न करता आणि घाई.

सततेऽनारताश्रान्तसन्तताविरतानिशं । नित्यानवलरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।। ३६०.

सतत, थांबता न, न थकणारे, अखंड, अविरत, रात्रंदिवस; नेहमी हालचाल करणारे, सदैव कार्यरत, थांबता न, आणि अत्यंत तीव्र.

अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् । तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढवाढदृढानि च ।। ३६०.

अतीशय, फारच जोरदार, अत्यंत तीव्र, कमाल प्रमाणात, खोल भरपूर; धारदार, एकमेव, अंतिम, घन, घट्ट आणि मजबूत.

गुह्यकेशो यक्षराजो राजराजो धनाधिपः । स्यात् किन्नरः किंपुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।। ३६०.

गुह्यकेश, यक्षांचा राजा, राजांचा राजा, धनाचा स्वामी; किन्नर, किम्पुरुष, घोड्याच्या डोक्याचा आणि मयु.

निधिर्न्ना शेवधिर्व्योम त्वभ्रं पुष्करमम्बरम् । द्योदिवौ चान्तरीक्षं खं काष्ठाशाककुभो दिशः ।। ३६०.

निधी, नाश, गुप्त धन, आकाश, मेघ, कमळ, आकाश; स्वर्ग, दिवस, अंतरिक्ष, ख, दिशा, विभाग आणि दिशांचा विस्तार.