अग्निपुराणम्

अभवतमभवतापचमपचावापचाम च । ऐधतैधेतामैधध्वं ऐधे चैधामहीरितं ।। ३५८.

'अभवताम्', 'अभवत', 'पचम्', 'पचाव', 'पचाम'; 'ऐधत', 'ऐधेताम्', 'ऐधध्वम्', 'ऐधे', 'ऐधाम' ही रूपे आहेत.

अभूदभूतामभूवनभूश्चभूवमेव लुङ् । ऐधिष्टैधिषातां नरावैधिष्ठा ऐधिषीदृशं ।। ३५८.

अपूर्ण काळात 'अभूत्', 'अभूताम्', 'अभूवन्', 'अभूः', 'अभुवम्'; लुङ् (संपूर्ण भूतकाल) मध्ये 'ऐधिष्ट', 'ऐधिषाताम्', 'नरावैधिष्ठ', 'ऐधिषीदृशम्' अशी रूपे आहेत.

लिटि बभूव बभूवतुः बभूवुश्च बभूविथ । बभूवथुर्बभूव च बभूविव वभूविम ।। ३५८.

लिट् (पूर्ण भूतकाल) मध्ये 'बभूव', 'बभूवतुः', 'बभूवुः', 'बभूविथ', 'बभूवथुः', 'बभूव', 'बभूविव', 'बभूविम' ही रूपे आहेत.

पेचे पेचाते पेचिरे त्वमेधाञ्चकृषे तथा । एधाञ्चक्राथे पेचिध्वे पेचे पेचिमहे तथा ।। ३५८.

'पेचे', 'पेकाते', 'पेकिरे', तू 'एधांचक्रुषे' तसेच; 'एधांचक्राथे', 'पेकिध्वे', 'पेचे', 'पेकिमहे' ही रूपे आहेत.

लुटि भविता भचवितारौ भवितारो हरादयः । भवितासि भवितास्थो भवितास्मस्तथा वयं ।। ३५८.

भविष्यकाळात 'भविता', 'भवितारौ', 'भवितारः' आणि इतर; 'भवितासि', 'भवितास्थ', 'भवितास्म', तसेच 'वयम्' ही रूपे येतात.

पक्ता पक्तारौ पक्तारः पक्तासे त्वं शुभौदनं । पक्ताध्वे पक्ताहे चाहं पक्तास्महे हरेश्चरुं ।। ३५८.

तूच स्वयंपाकी आहेस, दोन स्वयंपाकी, अनेक स्वयंपाकी, आणि शुभ भात शिजवणारा देखील तूच आहेस. स्वयंपाकाच्या दिवशी, स्वयंपाकाच्या वेळी मीही स्वयंपाकी आहे. आपण सर्वजण हरिच्या नैवेद्यासाठी स्वयंपाक करतो.

लिङाशिषि सुखं भूयात् भूयास्तां हरिशङ्करौ । भूयासुस्ते च भूयास्त्वं युवां भूयास्तमीश्वरौ ।। ३५८.

यज्ञाच्या अग्नीच्या चिन्हात नेहमीच सुख असो. हरि आणि शंकर नेहमी येथे असोत. तू नेहमी येथे असो, आणि तुम्ही दोघेही, हे प्रभू, सदैव येथे असावेत.

भूयास्त यूयं भूयासमहं भूयास्म सर्व्वदा । यक्षीष्ट ह्येधिषीयास्तां यक्षीरन्नेधिषीय च ।। ३५८.

तुम्ही सर्वजण येथे असावेत, मीही येथे असावं, आपण नेहमी येथे असावं. नैवेद्य अर्पण केला जावो, तो स्थिर राहो, आणि अन्नाचं अर्पणही स्थिर राहो.

यक्षीवह्येधिषीमहि लिङि चायक्ष्यतेति लृङ् । अयक्ष्येतामयक्ष्यन्तायक्ष्येऽयक्ष्येथां युवां ।। ३५८.

नैवेद्य अर्पण केला जावो, आपण तो स्थिर करू. 'अर्पण व्हावं' असं म्हणावं; 'तो अर्पण करो', 'ते अर्पण करो', 'मी अर्पण करतो', 'तुम्ही दोघे अर्पण करा'.

अयक्षअयध्वमैधिष्यावह्यैधिष्यामह्यरेर्वयम् । लृटि स्याद्भविष्यतीति एधिष्यामह ईदृशम् ।। ३५८.

'तो अर्पण करू नये', 'अर्पण करू नका', 'आपण स्थिर करू', 'इथे स्थिर करू', 'प्रभूसाठी स्थिर करू'; भविष्यकाळात 'ते होईल', म्हणून 'आपण असं स्थिर करू'.

एवं विभावयिष्यन्ति बोभविष्यति रूपकं । घटयेत् पटयेत्तद्वत् पुत्रीयति च काम्यति ।। ३५८.

अशा प्रकारे ते मनाशी ठरवतील आणि ते रूप घडेल. एखादी गोष्ट तयार करावी, वाचावी, तसंच पुत्रप्राप्तीची इच्छा करावी.

कुमार उवाच कृतस्त्रिष्वपि विज्ञेया भावे कर्म्मणि कर्त्तरि । अज्ल्युट् क्तिन् घञो भावे युजकारत एव च ।। ३५९.

कुमार म्हणतो: कृत प्रत्ययांनी बनणाऱ्या रूपांचा अर्थ तीन प्रकारे समजावा — भाव (स्थिती), कर्म (कृती) किंवा कर्ता (करणारा). 'अज', 'युट्', 'क्तिन्', 'घञ्' यांचा अर्थ भाव असा होतो, तसेच 'युज्' आणि 'कार' यांचाही.

अचि धर्म्मस्य विनय उत्करः प्रकरस्तथा । देवो भद्रः श्रीकरश्च त्लुटि रूपन्तु शोभनम् ।। ३५९.

'अ' या स्वराने धर्म, विनय, श्रेष्ठता आणि विशेषत्व असे अर्थ होतात. 'देव', 'भद्र', 'श्रीकार' आणि 'त्लुट्' या प्रत्ययांनी सुंदर रूप तयार होतं.

क्तिनि वृद्धिस्तुतिमतो घञि बावोऽथ युच्यपि । कारणा भावनेत्यादि अकारे च चिकित्सया ।। ३५९.

'क्तिन्' ने वाढ आणि स्तुतीचा अर्थ येतो; 'घञ्' ने असण्याचा अर्थ, कधी 'युच्' नेही. कारणाला 'भाव' म्हणतात, आणि 'अ' या अक्षराचा अर्थ औषधोपचारातही येतो.

तथा तव्यो ह्यनीयश्च कर्त्तव्यं करणीयकम् । देयं ध्येयञ्चैव यति ण्यति कार्य्यञ्च कृत्यकाः ।। ३५९.

त्याचप्रमाणे 'तव्य' आणि 'नीय' हे करावयाचं, घडवायचं असं दर्शवतात; 'देय', 'ध्येय', 'यति', 'ण्यति', 'कार्य', आणि 'कृत्य' हे सर्व साध्य करावयाचं असं दाखवतात.

कर्त्तरि क्तादयो ज्ञेया भावे कर्म्मणि च क्कचित् । गतो ग्रामं गतो ग्रम आश्लिष्टश्च गुरुस्त्बया ।। ३५९.

कर्त्याच्या अर्थाने 'क्त' आणि असेच प्रत्यय ओळखावेत, कधी भाव किंवा कर्माच्याही अर्थाने. 'तो गावाला गेला', 'तो गावात गेला', आणि 'गुरू तुझ्यामुळे आलिंगन केला गेला'.

शतृङ्‌शानचौ भवन् एधमानो भवन्त्यपि । पुण् तृचौ सर्व्बधातुभ्यो भावको भविता तथा ।। ३५९.

'शत्रु' आणि 'शानच्' या प्रत्ययांनी 'असणे' असा अर्थ होतो; 'एधमान', 'भवंत' असेही. 'पु' आणि 'तृच्' या प्रत्ययांनी सर्व धातूंना असण्याचा अर्थ येतो, तसेच 'भविता'.

क्किबन्तश्च स्वयम्भूश्च भूते लिटः क्कन्सु कान च । बभूविवान् पेचिवांश्च पेचानः श्रद्दधानकः ।। ३५९.

'क्कि' प्रत्ययाने 'स्वयंभू' वगैरे शब्द बनतात; भूतकाळात 'लिट्' आणि 'क्कन्' इत्यादी. 'बभूविवान', 'पेचिवान', 'पेचान', आणि 'श्रद्धधानक' हे शब्द येतात.

अणि स्युः कुम्भकाराद्या भूतेप्युणादयः स्मृताः । वायुः पायुश्च कारुः स्याद्वहुलं छन्दसीरितं ।। ३५९.

'अण्' ने 'कुंभकार' आणि असेच शब्द बनतात; भूतकाळात 'उण्' आणि इतर प्रत्यय वापरले जातात. 'वायू', 'पायू', 'कारू' असे शब्द येतात, आणि असे अनेक शब्द वेदांत आढळतात.

अग्निरुवाच स्वर्गादिनामलिङ्गो यो हरिस्तं प्रवदामि ते । स्वः स्वर्गनाकत्रिदिवा द्योदिवौ द्वेत्रिपिष्टपं ।। ३६०.

अग्नी म्हणतो: 'स्वर्ग' यांसारख्या शब्दांचा पुल्लिंगी रूप मी तुला सांगतो, हरि. 'स्वः', 'स्वर्ग', 'नक', 'त्रिदिव', 'द्य', 'दिव', 'द्वित्र', 'पिष्टप'.

देवा वृन्दारका लेखा रुद्राद्या गणदेवताः । विद्याधरोऽप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।। ३६०.

देव, वृंदारक, लेखा, रुद्र आणि इतर गणदेवता; विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गंधर्व आणि किन्नर.

पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः । देवद्विषोऽसुरा दैत्याः सुगतः स्यात्तथागतः ।। ३६०.

पिशाच, गुह्यक, सिद्ध, भूत — हे सर्व देवयोनी आहेत. देवांचे शत्रू, असुर, दैत्य, सुगत आणि तथागत.

ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठो विष्णुर्न्नारायणो हरिः । रेवतीशो हली रामः कामः परञ्चशरः स्मरः ।। ३६०.

ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, विष्णु, नारायण, हरि; रेवतीश, हली, राम, काम, परंचशर आणि स्मर.

लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा सर्व्वः सर्व्वेश्वरः शिवः । कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगबन्धनुः ।। ३६०.

लक्ष्मी ही कमळात वसणारी, कमळासारखी, सर्वव्यापी, सर्वांचा स्वामी शिव आहे. त्याच्या जटांचा गुच्छ डोक्यावर आहे, त्याचा धनुष्य पिनाक आहे आणि त्याला सर्पाची दोरी बांधलेली आहे.

प्रमथाः स्युः पारिषदा मृड़ानी चण्डिकाऽम्बिका । द्वैमातुरो गजास्यश्च सेनानीरग्निभूर्गुहः ।। ३६०.

प्रमथ हे त्याचे सेवक आहेत, मृदानी, चंडिका आणि अंबिका; दोन मातांचा पुत्र, हत्तीमुखी आणि सेनापती म्हणजे अग्निपुत्र गुह.

आखण्डलः सुनासीरः सुत्रामाणो दिवस्पतिः । पुलोमजा शचीन्द्राणी देवी तस्य तु वल्लभा ।। ३६०.

आखंडल, सुनासीर, सुत्राम आणि दिव्यांचा स्वामी; पुलोमाची कन्या शची, इंद्राणी, ही त्याची प्रिय पत्नी आहे.

स्यात् प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः । ऐशवतेऽभ्रमातह्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः ।। ३६०.

त्याचा महाल वैजयंत आहे, जयंत हा त्याचा मुलगा आहे, तो वज्रधारी आहे; त्याचा हत्ती ऐरावत आहे आणि त्याच्या प्रिय अप्सरा म्हणजे मेघकन्या आहेत.

ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात् कुलिशम्भिदुरं पविः । व्योमयानं विमानोऽस्त्री पीयूषममृतं सुधा ।। ३६०.

ह्रादिनी हे त्याचे वज्र आहे, पर्वत फोडणारे कुऱ्हाड आहे; त्याचे विमान आकाशात उडणारे आहे आणि त्याचे पेय अमृत, सुधा आणि पियूष आहे.

स्यात् सुधर्म्मा देवसभा स्वर्गङ्गा सुरदीर्घिका । स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्व्वेश्या उर्व्वशीमुखाः ।। ३६०.

सुधर्मा ही देवांची सभा आहे, स्वर्गगंगा आणि दिव्य सरोवर आहे; स्त्रियांमध्ये अनेक अप्सरा आहेत, त्यात उर्वशी प्रमुख आहे.