अग्निपुराणम्

क्रीड़तिर्वृङो ग्रहिश्चोरिः पा नीरच्चिश्च नायकाः । भुवि स्यात् तिङ् भवति सः भवतस्तौ भवन्ति ते ।। ३५८.

'क्रीरति', 'वृणो', 'ग्रहि', 'चोरि', 'पानि', 'रचि' आणि 'नायक' हे प्रमुख आहेत. 'भुवि' या वर्गात 'तिṅ' म्हणजे 'भवति', 'सः', 'भवतस्', 'तौ', 'भवन्ति' आणि 'ते' असे रूपे येतात.

भवसि त्वं युवां भवथो यूयं भवथ चाप्यहं । भवाम्यावां भवावश्च भवामो ह्येधते कुलं ।। ३५८.

'भवसि' म्हणजे 'तू आहेस', 'युवाम् भवथः' म्हणजे 'तुम्ही दोघे आहात', 'यूयम् भवथ' म्हणजे 'तुम्ही सर्व आहात', आणि 'अहं भवामि' म्हणजे 'मी आहे'. 'आवाम् भवावः' म्हणजे 'आम्ही दोघे आहोत', 'वयम् भवामः' म्हणजे 'आम्ही सर्व आहोत', आणि अशा प्रकारे कुटुंब वाढते.

एधेते द्वे तथैधन्ते एधसे त्वं हि मेधया । एधेथे च समेधध्वे एधे ह्येधावहे धिया ।। ३५८.

'एधेते' हे दोन, तसेच 'एधन्ते'; 'एधसे' म्हणजे 'तू आहेस', 'मेदया' म्हणजे 'बुद्धीने'; 'एधथे', 'समेधध्वे', 'एधे', 'एधावहे' हेही समजून घेण्यास वापरतात.

एधामहे हरेर्भक्त्या पचतीत्यादि पूर्व्ववत् । भूयतेऽनुभूयतेऽसौ भावे कर्म्मणि वै यकि ।। ३५८.

'एधामहे' हे हरिप्रती भक्तीने, 'पचति' वगैरे पूर्वीप्रमाणे; 'भूयते', 'अनुभूयते' ही अस्तित्व किंवा कृती दर्शवतात, 'यकि' प्रत्ययाने.

वुभूषति सनीत्येवं णिचि बाचवयतीश्वरं । यङि वोभूयते वाद्यं वोभोति स्याच्च यङ्‌लुकि ।। ३५८.

'वुभूषति' हे 'णिच्' या इच्छा दर्शवणाऱ्या रूपात आहे, जसे 'बाचवयति' म्हणजे ईश्वरासाठी; 'यङ्' प्रत्ययाने 'वोभूयते', 'वाद्य', 'वोभोति' आणि 'यङ्-लुक्' रूपे येतात.

पुत्रीयति पुत्रकाम्यत्येवं पटपटायते । घटयत्यऽथ सनि णिचि बुभूषयति रूपकं ।। ३५८.

'पुत्रीयति' म्हणजे 'पुत्राची इच्छा', तसेच 'पटपटायते'; 'घटयति' हे 'णिच्' म्हणजे कारण दर्शवणारे रूप आहे, आणि 'बुभूषयति' हे इच्छा दर्शवणारे रूप आहे.

भवेद्भवेताञ्च लिङि भवेयुश्च भवेः परे । भवेतञ्च भवेतैवं भवेयञ्च भवेव च भवेम च ।। ३५८.

इच्छार्थी रूपात 'भवेत्', 'भवेताम्', आणि कर्मणि (कर्तरी) 'भवेयुः', 'भवेः', 'भवेत', 'भवेत', 'भवेयात्', 'भवेव', 'भवेम' अशी रूपे आहेत.

एधेत एधेयातामेधेरन् मनसा श्रिया । एधेथाश्च एधेयाथामेधेध्वमेधेय एधेवाहि एधेमहि ।। ३५८.

'एधेत', 'एधेयाताम्', 'एधेरन्' हे मनाने आणि समृद्धीने; 'एधेताश्', 'एधेयाथाश्', 'एधध्वम्', 'एधेय', 'एधेवा', 'एधे महि' अशी रूपे आहेत.

अस्तु तावद्भवतां लोटि भवन्तु भवताद्भव । भवतं भवत् भवानि भवाव च भवाम् च ।। ३५८.

आज्ञार्थी रूपात, 'तुमच्यासाठी तसेच असो' — 'भवन्तु', 'भवत', 'भव', 'भवताम्', 'भवत्', 'भवानि', 'भवावा', 'भवाम' ही रूपे आहेत.

एधतामेधेता मेधन्तामेधै पटावहै पचामहै । अभ्यनन्ददपचतामपचन्नपचस्तथा ।। ३५८.

'एधताम्', 'एधेत', 'मेधन्ताम्', 'एधै', 'पटावहै', 'पचामहै'; 'अभ्यनन्दत्', 'अपचताम्', 'अपचन', 'अपचस्तथा' ही रूपे आहेत.

अभवतमभवतापचमपचावापचाम च । ऐधतैधेतामैधध्वं ऐधे चैधामहीरितं ।। ३५८.

'अभवताम्', 'अभवत', 'पचम्', 'पचाव', 'पचाम'; 'ऐधत', 'ऐधेताम्', 'ऐधध्वम्', 'ऐधे', 'ऐधाम' ही रूपे आहेत.

अभूदभूतामभूवनभूश्चभूवमेव लुङ् । ऐधिष्टैधिषातां नरावैधिष्ठा ऐधिषीदृशं ।। ३५८.

अपूर्ण काळात 'अभूत्', 'अभूताम्', 'अभूवन्', 'अभूः', 'अभुवम्'; लुङ् (संपूर्ण भूतकाल) मध्ये 'ऐधिष्ट', 'ऐधिषाताम्', 'नरावैधिष्ठ', 'ऐधिषीदृशम्' अशी रूपे आहेत.

लिटि बभूव बभूवतुः बभूवुश्च बभूविथ । बभूवथुर्बभूव च बभूविव वभूविम ।। ३५८.

लिट् (पूर्ण भूतकाल) मध्ये 'बभूव', 'बभूवतुः', 'बभूवुः', 'बभूविथ', 'बभूवथुः', 'बभूव', 'बभूविव', 'बभूविम' ही रूपे आहेत.

पेचे पेचाते पेचिरे त्वमेधाञ्चकृषे तथा । एधाञ्चक्राथे पेचिध्वे पेचे पेचिमहे तथा ।। ३५८.

'पेचे', 'पेकाते', 'पेकिरे', तू 'एधांचक्रुषे' तसेच; 'एधांचक्राथे', 'पेकिध्वे', 'पेचे', 'पेकिमहे' ही रूपे आहेत.

लुटि भविता भचवितारौ भवितारो हरादयः । भवितासि भवितास्थो भवितास्मस्तथा वयं ।। ३५८.

भविष्यकाळात 'भविता', 'भवितारौ', 'भवितारः' आणि इतर; 'भवितासि', 'भवितास्थ', 'भवितास्म', तसेच 'वयम्' ही रूपे येतात.

पक्ता पक्तारौ पक्तारः पक्तासे त्वं शुभौदनं । पक्ताध्वे पक्ताहे चाहं पक्तास्महे हरेश्चरुं ।। ३५८.

तूच स्वयंपाकी आहेस, दोन स्वयंपाकी, अनेक स्वयंपाकी, आणि शुभ भात शिजवणारा देखील तूच आहेस. स्वयंपाकाच्या दिवशी, स्वयंपाकाच्या वेळी मीही स्वयंपाकी आहे. आपण सर्वजण हरिच्या नैवेद्यासाठी स्वयंपाक करतो.

लिङाशिषि सुखं भूयात् भूयास्तां हरिशङ्करौ । भूयासुस्ते च भूयास्त्वं युवां भूयास्तमीश्वरौ ।। ३५८.

यज्ञाच्या अग्नीच्या चिन्हात नेहमीच सुख असो. हरि आणि शंकर नेहमी येथे असोत. तू नेहमी येथे असो, आणि तुम्ही दोघेही, हे प्रभू, सदैव येथे असावेत.

भूयास्त यूयं भूयासमहं भूयास्म सर्व्वदा । यक्षीष्ट ह्येधिषीयास्तां यक्षीरन्नेधिषीय च ।। ३५८.

तुम्ही सर्वजण येथे असावेत, मीही येथे असावं, आपण नेहमी येथे असावं. नैवेद्य अर्पण केला जावो, तो स्थिर राहो, आणि अन्नाचं अर्पणही स्थिर राहो.

यक्षीवह्येधिषीमहि लिङि चायक्ष्यतेति लृङ् । अयक्ष्येतामयक्ष्यन्तायक्ष्येऽयक्ष्येथां युवां ।। ३५८.

नैवेद्य अर्पण केला जावो, आपण तो स्थिर करू. 'अर्पण व्हावं' असं म्हणावं; 'तो अर्पण करो', 'ते अर्पण करो', 'मी अर्पण करतो', 'तुम्ही दोघे अर्पण करा'.

अयक्षअयध्वमैधिष्यावह्यैधिष्यामह्यरेर्वयम् । लृटि स्याद्भविष्यतीति एधिष्यामह ईदृशम् ।। ३५८.

'तो अर्पण करू नये', 'अर्पण करू नका', 'आपण स्थिर करू', 'इथे स्थिर करू', 'प्रभूसाठी स्थिर करू'; भविष्यकाळात 'ते होईल', म्हणून 'आपण असं स्थिर करू'.

एवं विभावयिष्यन्ति बोभविष्यति रूपकं । घटयेत् पटयेत्तद्वत् पुत्रीयति च काम्यति ।। ३५८.

अशा प्रकारे ते मनाशी ठरवतील आणि ते रूप घडेल. एखादी गोष्ट तयार करावी, वाचावी, तसंच पुत्रप्राप्तीची इच्छा करावी.

कुमार उवाच कृतस्त्रिष्वपि विज्ञेया भावे कर्म्मणि कर्त्तरि । अज्ल्युट् क्तिन् घञो भावे युजकारत एव च ।। ३५९.

कुमार म्हणतो: कृत प्रत्ययांनी बनणाऱ्या रूपांचा अर्थ तीन प्रकारे समजावा — भाव (स्थिती), कर्म (कृती) किंवा कर्ता (करणारा). 'अज', 'युट्', 'क्तिन्', 'घञ्' यांचा अर्थ भाव असा होतो, तसेच 'युज्' आणि 'कार' यांचाही.

अचि धर्म्मस्य विनय उत्करः प्रकरस्तथा । देवो भद्रः श्रीकरश्च त्लुटि रूपन्तु शोभनम् ।। ३५९.

'अ' या स्वराने धर्म, विनय, श्रेष्ठता आणि विशेषत्व असे अर्थ होतात. 'देव', 'भद्र', 'श्रीकार' आणि 'त्लुट्' या प्रत्ययांनी सुंदर रूप तयार होतं.

क्तिनि वृद्धिस्तुतिमतो घञि बावोऽथ युच्यपि । कारणा भावनेत्यादि अकारे च चिकित्सया ।। ३५९.

'क्तिन्' ने वाढ आणि स्तुतीचा अर्थ येतो; 'घञ्' ने असण्याचा अर्थ, कधी 'युच्' नेही. कारणाला 'भाव' म्हणतात, आणि 'अ' या अक्षराचा अर्थ औषधोपचारातही येतो.

तथा तव्यो ह्यनीयश्च कर्त्तव्यं करणीयकम् । देयं ध्येयञ्चैव यति ण्यति कार्य्यञ्च कृत्यकाः ।। ३५९.

त्याचप्रमाणे 'तव्य' आणि 'नीय' हे करावयाचं, घडवायचं असं दर्शवतात; 'देय', 'ध्येय', 'यति', 'ण्यति', 'कार्य', आणि 'कृत्य' हे सर्व साध्य करावयाचं असं दाखवतात.

कर्त्तरि क्तादयो ज्ञेया भावे कर्म्मणि च क्कचित् । गतो ग्रामं गतो ग्रम आश्लिष्टश्च गुरुस्त्बया ।। ३५९.

कर्त्याच्या अर्थाने 'क्त' आणि असेच प्रत्यय ओळखावेत, कधी भाव किंवा कर्माच्याही अर्थाने. 'तो गावाला गेला', 'तो गावात गेला', आणि 'गुरू तुझ्यामुळे आलिंगन केला गेला'.

शतृङ्‌शानचौ भवन् एधमानो भवन्त्यपि । पुण् तृचौ सर्व्बधातुभ्यो भावको भविता तथा ।। ३५९.

'शत्रु' आणि 'शानच्' या प्रत्ययांनी 'असणे' असा अर्थ होतो; 'एधमान', 'भवंत' असेही. 'पु' आणि 'तृच्' या प्रत्ययांनी सर्व धातूंना असण्याचा अर्थ येतो, तसेच 'भविता'.

क्किबन्तश्च स्वयम्भूश्च भूते लिटः क्कन्सु कान च । बभूविवान् पेचिवांश्च पेचानः श्रद्दधानकः ।। ३५९.

'क्कि' प्रत्ययाने 'स्वयंभू' वगैरे शब्द बनतात; भूतकाळात 'लिट्' आणि 'क्कन्' इत्यादी. 'बभूविवान', 'पेचिवान', 'पेचान', आणि 'श्रद्धधानक' हे शब्द येतात.

अणि स्युः कुम्भकाराद्या भूतेप्युणादयः स्मृताः । वायुः पायुश्च कारुः स्याद्वहुलं छन्दसीरितं ।। ३५९.

'अण्' ने 'कुंभकार' आणि असेच शब्द बनतात; भूतकाळात 'उण्' आणि इतर प्रत्यय वापरले जातात. 'वायू', 'पायू', 'कारू' असे शब्द येतात, आणि असे अनेक शब्द वेदांत आढळतात.