अग्निपुराणम्

चीवरं भिक्षुप्रावृत्तिरादित्यो मित्र ईरितः । पुत्रः सूनुः पिता तातः पृदाकुर्य्याघ्रवृश्चिके ३५७.

'चिवर' म्हणजे भिक्षूंचं वस्त्र, 'भिक्षुप्रावृत्ति' हाही त्याचाच अर्थ आहे, 'आदित्य' म्हणजे सूर्य, 'मित्र' म्हणजे मित्र. 'पुत्र' म्हणजे मुलगा, 'सूनु' हाही तसाच, 'पिता' म्हणजे वडील, 'तात' हाही वडील, 'पृदा' म्हणजे लांडगा, 'कुर्य' म्हणजे कुत्रा, 'अघ्र' म्हणजे साप, 'वृश्चिक' म्हणजे विंचू.

कुमार उवाच तिङ्‌विभक्तिं प्रवक्ष्यामि तथादेशं समासतः । तिङस्त्रिष्वपि वर्त्तन्ते भावे कर्म्मणि कर्त्तरि ।। ३५८.

कुमार म्हणाला — मी क्रियापदांचे रूप आणि त्यांचे अर्थ थोडक्यात सांगतो. क्रियापदांची रूपे भाव, कर्म आणि कर्ता या तीन अर्थांनी येतात.

सकर्म्मकाकर्म्मकाच्च कर्त्तरि द्विपदे स्मृताः । सकर्म्मकाकर्म्मणि च तदादेशस्तथेरितः ।। ३५८.

कर्म असो वा नसू, कर्ता या अर्थाने द्विवचन रूपे ओळखली जातात. कर्म असो वा नसू, त्यानुसार अर्थ सांगितला जातो.

वर्त्तमाने लडाख्यातो विध्याद्यर्थे लिङीरितः । विध्यादौ लोडाशिषि च भूतानद्यतने च लङ् ।। ३५८.

वर्तमानकाळात 'लट्' रूप वापरतात; आज्ञा आणि इच्छा या अर्थाने 'लिङ्' वापरतात. आज्ञा आणि आशीर्वादासाठी 'लोट्' आणि 'आशिष्' वापरतात; भूतकाळ आणि अलीकडच्या भूतकाळासाठी 'लङ्' वापरतात.

भूते लुङ् लिट् परोक्षेऽथ भाविन्यद्यतने च लुट् । लिङाशिषि च शेषेऽर्थे लृड् भविष्यति लृङ्‌भवेत् ।। ३५८.

भूतकाळासाठी 'लुङ्' आणि 'लिट्' वापरतात; फार पूर्वीच्या भूतकाळासाठी, आणि भविष्यकाळ व अलीकडच्या भविष्यकाळासाठी 'लुट्' वापरतात. इच्छा आणि आशीर्वाद या उरलेल्या अर्थांसाठी 'लृट्' वापरतात; भविष्यकाळासाठी 'लृङ्' वापरतात.

लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ परे नवात्मनेपदम् । पूर्व्वं न परस्मैपदन्तिप्तसन्तीति प्रथमः पुमान् ।। ३५८.

इच्छा किंवा कृतीसाठी 'लिङ्' वापरल्यावर, 'आत्मनेपद' प्रत्यय येतात. पूर्वी 'परस्मैपद' नव्हते, पहिला पुरुष एकवचन मुख्य मानला जातो.

सिप्थस्थ मध्यमनरो मिप्वस्मस्चोत्तमः पुमान् । त आतां अन्तात्मने मुख्यः थासाथां ध्वञ्च मध्यमः ।। ३५८.

'सिप्', 'थस्', 'थ' हे मध्यमपुरुष प्रत्यय आहेत; 'मिप्', 'वस्', 'मस्' हे उत्तमपुरुष प्रत्यय आहेत. 'त', 'आताम्', 'अन्त' हे आत्मनेपदाचे मुख्य प्रत्यय आहेत; 'था', 'सा', 'थाम्', 'ध्व' हे मध्यमपुरुषाचे प्रत्यय आहेत.

उत्तम इ वहि महि भूवाद्या धातवः स्मृताः । भुविरेधिः पचिर्नन्दिर्ध्वंसिः श्रंसिः पदिस्त्वदिः ।। ३५८.

पृथ्वीपासून सुरू होणारे घटक श्रेष्ठ मानले गेले आहेत. 'भुवि' या वर्गात 'एधि', 'पचिर', 'नंदिर', 'ध्वंसी', 'श्रंसी', 'पदिस' आणि 'त्वदि' हे शब्द येतात.

शीङः क्रीड़ो जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि । दीव्यतिः स्वपितिर्नहिः सुनोतिर्वसिरेच च ।। ३५८.

'शीण', 'क्रीर', 'जुहोति', 'जहाति', 'दधाति', 'दीव्यति', 'स्वपति', 'नहि', 'सुनोति' आणि 'वसिर' हे देखील या वर्गात आहेत.

तुदिर्मृशतिर्मुञ्चतिः रुधिर्भुजिस्त्यजिस्तनिः । शवादिके विकरणे मनिश्चैव करोत्यपि ।। ३५८.

'तुदिर', 'मृशति', 'मुंचति', 'रुधि', 'भुज', 'त्यजिस', 'तनि' आणि 'शव' पासून सुरू होणारे क्रियापदे वेगवेगळ्या कृतींसाठी वापरली जातात; 'मणि' हे देखील करण्यासाठी वापरले जाते.

क्रीड़तिर्वृङो ग्रहिश्चोरिः पा नीरच्चिश्च नायकाः । भुवि स्यात् तिङ् भवति सः भवतस्तौ भवन्ति ते ।। ३५८.

'क्रीरति', 'वृणो', 'ग्रहि', 'चोरि', 'पानि', 'रचि' आणि 'नायक' हे प्रमुख आहेत. 'भुवि' या वर्गात 'तिṅ' म्हणजे 'भवति', 'सः', 'भवतस्', 'तौ', 'भवन्ति' आणि 'ते' असे रूपे येतात.

भवसि त्वं युवां भवथो यूयं भवथ चाप्यहं । भवाम्यावां भवावश्च भवामो ह्येधते कुलं ।। ३५८.

'भवसि' म्हणजे 'तू आहेस', 'युवाम् भवथः' म्हणजे 'तुम्ही दोघे आहात', 'यूयम् भवथ' म्हणजे 'तुम्ही सर्व आहात', आणि 'अहं भवामि' म्हणजे 'मी आहे'. 'आवाम् भवावः' म्हणजे 'आम्ही दोघे आहोत', 'वयम् भवामः' म्हणजे 'आम्ही सर्व आहोत', आणि अशा प्रकारे कुटुंब वाढते.

एधेते द्वे तथैधन्ते एधसे त्वं हि मेधया । एधेथे च समेधध्वे एधे ह्येधावहे धिया ।। ३५८.

'एधेते' हे दोन, तसेच 'एधन्ते'; 'एधसे' म्हणजे 'तू आहेस', 'मेदया' म्हणजे 'बुद्धीने'; 'एधथे', 'समेधध्वे', 'एधे', 'एधावहे' हेही समजून घेण्यास वापरतात.

एधामहे हरेर्भक्त्या पचतीत्यादि पूर्व्ववत् । भूयतेऽनुभूयतेऽसौ भावे कर्म्मणि वै यकि ।। ३५८.

'एधामहे' हे हरिप्रती भक्तीने, 'पचति' वगैरे पूर्वीप्रमाणे; 'भूयते', 'अनुभूयते' ही अस्तित्व किंवा कृती दर्शवतात, 'यकि' प्रत्ययाने.

वुभूषति सनीत्येवं णिचि बाचवयतीश्वरं । यङि वोभूयते वाद्यं वोभोति स्याच्च यङ्‌लुकि ।। ३५८.

'वुभूषति' हे 'णिच्' या इच्छा दर्शवणाऱ्या रूपात आहे, जसे 'बाचवयति' म्हणजे ईश्वरासाठी; 'यङ्' प्रत्ययाने 'वोभूयते', 'वाद्य', 'वोभोति' आणि 'यङ्-लुक्' रूपे येतात.

पुत्रीयति पुत्रकाम्यत्येवं पटपटायते । घटयत्यऽथ सनि णिचि बुभूषयति रूपकं ।। ३५८.

'पुत्रीयति' म्हणजे 'पुत्राची इच्छा', तसेच 'पटपटायते'; 'घटयति' हे 'णिच्' म्हणजे कारण दर्शवणारे रूप आहे, आणि 'बुभूषयति' हे इच्छा दर्शवणारे रूप आहे.

भवेद्भवेताञ्च लिङि भवेयुश्च भवेः परे । भवेतञ्च भवेतैवं भवेयञ्च भवेव च भवेम च ।। ३५८.

इच्छार्थी रूपात 'भवेत्', 'भवेताम्', आणि कर्मणि (कर्तरी) 'भवेयुः', 'भवेः', 'भवेत', 'भवेत', 'भवेयात्', 'भवेव', 'भवेम' अशी रूपे आहेत.

एधेत एधेयातामेधेरन् मनसा श्रिया । एधेथाश्च एधेयाथामेधेध्वमेधेय एधेवाहि एधेमहि ।। ३५८.

'एधेत', 'एधेयाताम्', 'एधेरन्' हे मनाने आणि समृद्धीने; 'एधेताश्', 'एधेयाथाश्', 'एधध्वम्', 'एधेय', 'एधेवा', 'एधे महि' अशी रूपे आहेत.

अस्तु तावद्भवतां लोटि भवन्तु भवताद्भव । भवतं भवत् भवानि भवाव च भवाम् च ।। ३५८.

आज्ञार्थी रूपात, 'तुमच्यासाठी तसेच असो' — 'भवन्तु', 'भवत', 'भव', 'भवताम्', 'भवत्', 'भवानि', 'भवावा', 'भवाम' ही रूपे आहेत.

एधतामेधेता मेधन्तामेधै पटावहै पचामहै । अभ्यनन्ददपचतामपचन्नपचस्तथा ।। ३५८.

'एधताम्', 'एधेत', 'मेधन्ताम्', 'एधै', 'पटावहै', 'पचामहै'; 'अभ्यनन्दत्', 'अपचताम्', 'अपचन', 'अपचस्तथा' ही रूपे आहेत.

अभवतमभवतापचमपचावापचाम च । ऐधतैधेतामैधध्वं ऐधे चैधामहीरितं ।। ३५८.

'अभवताम्', 'अभवत', 'पचम्', 'पचाव', 'पचाम'; 'ऐधत', 'ऐधेताम्', 'ऐधध्वम्', 'ऐधे', 'ऐधाम' ही रूपे आहेत.

अभूदभूतामभूवनभूश्चभूवमेव लुङ् । ऐधिष्टैधिषातां नरावैधिष्ठा ऐधिषीदृशं ।। ३५८.

अपूर्ण काळात 'अभूत्', 'अभूताम्', 'अभूवन्', 'अभूः', 'अभुवम्'; लुङ् (संपूर्ण भूतकाल) मध्ये 'ऐधिष्ट', 'ऐधिषाताम्', 'नरावैधिष्ठ', 'ऐधिषीदृशम्' अशी रूपे आहेत.

लिटि बभूव बभूवतुः बभूवुश्च बभूविथ । बभूवथुर्बभूव च बभूविव वभूविम ।। ३५८.

लिट् (पूर्ण भूतकाल) मध्ये 'बभूव', 'बभूवतुः', 'बभूवुः', 'बभूविथ', 'बभूवथुः', 'बभूव', 'बभूविव', 'बभूविम' ही रूपे आहेत.

पेचे पेचाते पेचिरे त्वमेधाञ्चकृषे तथा । एधाञ्चक्राथे पेचिध्वे पेचे पेचिमहे तथा ।। ३५८.

'पेचे', 'पेकाते', 'पेकिरे', तू 'एधांचक्रुषे' तसेच; 'एधांचक्राथे', 'पेकिध्वे', 'पेचे', 'पेकिमहे' ही रूपे आहेत.

लुटि भविता भचवितारौ भवितारो हरादयः । भवितासि भवितास्थो भवितास्मस्तथा वयं ।। ३५८.

भविष्यकाळात 'भविता', 'भवितारौ', 'भवितारः' आणि इतर; 'भवितासि', 'भवितास्थ', 'भवितास्म', तसेच 'वयम्' ही रूपे येतात.

पक्ता पक्तारौ पक्तारः पक्तासे त्वं शुभौदनं । पक्ताध्वे पक्ताहे चाहं पक्तास्महे हरेश्चरुं ।। ३५८.

तूच स्वयंपाकी आहेस, दोन स्वयंपाकी, अनेक स्वयंपाकी, आणि शुभ भात शिजवणारा देखील तूच आहेस. स्वयंपाकाच्या दिवशी, स्वयंपाकाच्या वेळी मीही स्वयंपाकी आहे. आपण सर्वजण हरिच्या नैवेद्यासाठी स्वयंपाक करतो.

लिङाशिषि सुखं भूयात् भूयास्तां हरिशङ्करौ । भूयासुस्ते च भूयास्त्वं युवां भूयास्तमीश्वरौ ।। ३५८.

यज्ञाच्या अग्नीच्या चिन्हात नेहमीच सुख असो. हरि आणि शंकर नेहमी येथे असोत. तू नेहमी येथे असो, आणि तुम्ही दोघेही, हे प्रभू, सदैव येथे असावेत.

भूयास्त यूयं भूयासमहं भूयास्म सर्व्वदा । यक्षीष्ट ह्येधिषीयास्तां यक्षीरन्नेधिषीय च ।। ३५८.

तुम्ही सर्वजण येथे असावेत, मीही येथे असावं, आपण नेहमी येथे असावं. नैवेद्य अर्पण केला जावो, तो स्थिर राहो, आणि अन्नाचं अर्पणही स्थिर राहो.

यक्षीवह्येधिषीमहि लिङि चायक्ष्यतेति लृङ् । अयक्ष्येतामयक्ष्यन्तायक्ष्येऽयक्ष्येथां युवां ।। ३५८.

नैवेद्य अर्पण केला जावो, आपण तो स्थिर करू. 'अर्पण व्हावं' असं म्हणावं; 'तो अर्पण करो', 'ते अर्पण करो', 'मी अर्पण करतो', 'तुम्ही दोघे अर्पण करा'.