अग्निपुराणम्

कपेर्भावश्च कापेयं सैन्यं पथ्यं यकीरितं । आश्वं कौमारकं चाणि रूपं चाणि च यौवनम् ३५६.

माकडाचा स्वभाव 'कापेय' म्हणतात; सैन्याला 'पथ्य' म्हणतात. घोड्याला 'कौमार', आणि रूप व तारुण्य दोन्हीला 'चाणि' असं म्हणतात.

कुमार उवाच उणादयोऽभिधास्यन्ते प्रत्यया धातुतः परे । उणि कारुश्च शिल्पी स्यात् जायुर्म्मायुश्च पित्तकं ।। ३५७.

कुमार म्हणाला — 'उण' प्रत्यय धातूपासून बनतात, ते मी सांगतो. 'उणि' म्हणजे कारागीर, 'कारु' म्हणजे शिल्पकार, 'जायु' म्हणजे आयुष्य, आणि 'मायु' म्हणजे पित्त.

गोमायुर्वायुर्वेदेषु बहुलं स्युरुणादयः । आयुः स्वादुश्च हेत्वाद्याः किंशारुर्धान्यशूककः ।। ३५७.

वेदांमध्ये 'गोमायु' आणि 'वायु' हे 'उण' प्रत्ययाचे शब्द पुष्कळ वापरले जातात. 'आयु' म्हणजे आयुष्य, 'स्वादु' म्हणजे गोड, 'हेत्वादि' म्हणजे कारणे, आणि 'किंशारु' म्हणजे धान्याची सोलई.

कृकवाकुः कुक्कुटः स्याद् गुरुर्भर्त्ता मरुस्तथा । शयुश्चाजगरो ज्ञेयः स हरायुधमुच्यते ।। ३५७.

'कृकवाकु' म्हणजे कोंबडा, 'कुक्कुट' हाही कोंबडाच आहे; 'गुरु' म्हणजे शिक्षक, 'भर्ता' म्हणजे नवरा, 'मरु' म्हणजे वाळवंट. 'शयु' म्हणजे अजगर, आणि तो शंकराचं शस्त्र धारण करणारा आहे.

स्वरुद्‌र्वज्रं त्रपुरुसि समसारं फल्गुरीरितं । गृध्रश्च क्रनि किरचि मन्दिरं तिमिरं तमः ।। ३५७.

'स्वरुद्' म्हणजे वज्र, 'वज्र' हाही वज्रच आहे; 'त्रपुरुसी' म्हणजे तांबे आणि लोखंड, 'समसार' म्हणजे एकत्र येणं, 'फाल्गुर' म्हणजे दुर्बल. 'गृध्र' म्हणजे गिधाड, 'क्रणि' म्हणजे कावळा, 'किरचि' म्हणजे कबूतर, 'मंदिर' म्हणजे घर, 'तिमिर' म्हणजे अंधार, आणि 'तम' म्हणजे काळोख.

इलचि सलिलं वारि कल्याणं भण्डिलं स्मृतं । बुवो विद्वान् क्कसौ स्याच्च शिविरं गुप्तसंस्थितिः ।। ३५७.

'इलचि' म्हणजे पाणी, 'सलिल' आणि 'वारी' हेही पाण्याचेच शब्द आहेत. 'कल्याण' म्हणजे शुभ, 'भंडिल' हाही शुभ म्हणून ओळखला जातो. 'बुवो' म्हणजे विद्वान, 'क्कसौ' हाही तसाच, आणि 'शिविर' म्हणजे गुप्त वास्तव्य.

ओतुर्विडालश्च तुनि अभिधानादुगादयः । कर्णः कामी च गृहभूर्वास्तुर्जैवातृकः स्मृतः ।। ३५७.

'ओतुर' म्हणजे मांजर, 'विडाल' हाही मांजरच आहे, 'तुनी' हा 'उगा' प्रत्ययाचा शब्द आहे. 'कर्ण' म्हणजे कान, 'कामी' म्हणजे प्रियकर, 'गृहभू' म्हणजे गृहस्थ, 'वास्तु' म्हणजे वास्तुविशारद, 'जैवात्रिक' असंही त्याला म्हणतात.

कम्बोजो भाजनम्भाण्डं सरण्डश्च चतुष्पदः । तरुरेरण्डः सङ्घातो वरूड़ः साम निर्भरं ।। ३५७.

'कंबोज' म्हणजे भांडे, 'भाजन' हाही भांड्याचाच अर्थ आहे, 'सरंड' म्हणजे चौपाया प्राणी. 'तरुर' म्हणजे एरण्ड, 'एरण्ड' हाही तसाच, 'संगाठ' म्हणजे समूह, 'वरूर' म्हणजे साम, 'निर्भर' म्हणजे भरपूर.

स्फारं प्रभूतं स्यान्नान्तप्रत्यये चीरवल्कलं । कातरो भीरुरुग्रस्तु प्रचण्डो जवसं तृणं ।। ३५७.

'स्फार' म्हणजे विपुल, 'प्रभूत' हाही तसाच; नकारार्थी अर्थाने 'चीरवल्कल' म्हणजे झाडाची सालाची वस्त्र. 'कातर' म्हणजे भित्रा, 'भीरु' म्हणजे घाबरट, 'उग्र' म्हणजे तिव्र, 'प्रचंड' म्हणजे जोरदार, 'जव' म्हणजे वेग, 'तृण' म्हणजे गवत.

जगच्चैव तु भूर्लोको कृशानुर्ज्योतिरर्क्ककः । वर्व्वरः कुटिलो धूर्त्तश्चत्वरञ्च चतुष्पथं ।। ३५७.

'जगत' म्हणजे सृष्टी, 'भूर्लोक' म्हणजे पृथ्वी, 'कृशानु' म्हणजे अग्नी, 'ज्योति' म्हणजे प्रकाश, 'अर्क' म्हणजे सूर्य. 'वर्वर' म्हणजे वाकडा, 'कुटिल' हाही तसाच, 'धूर्त' म्हणजे कपटी, 'चत्वर' म्हणजे चौक, 'चतुष्पथ' म्हणजे चौकटी रस्ता.

चीवरं भिक्षुप्रावृत्तिरादित्यो मित्र ईरितः । पुत्रः सूनुः पिता तातः पृदाकुर्य्याघ्रवृश्चिके ३५७.

'चिवर' म्हणजे भिक्षूंचं वस्त्र, 'भिक्षुप्रावृत्ति' हाही त्याचाच अर्थ आहे, 'आदित्य' म्हणजे सूर्य, 'मित्र' म्हणजे मित्र. 'पुत्र' म्हणजे मुलगा, 'सूनु' हाही तसाच, 'पिता' म्हणजे वडील, 'तात' हाही वडील, 'पृदा' म्हणजे लांडगा, 'कुर्य' म्हणजे कुत्रा, 'अघ्र' म्हणजे साप, 'वृश्चिक' म्हणजे विंचू.

कुमार उवाच तिङ्‌विभक्तिं प्रवक्ष्यामि तथादेशं समासतः । तिङस्त्रिष्वपि वर्त्तन्ते भावे कर्म्मणि कर्त्तरि ।। ३५८.

कुमार म्हणाला — मी क्रियापदांचे रूप आणि त्यांचे अर्थ थोडक्यात सांगतो. क्रियापदांची रूपे भाव, कर्म आणि कर्ता या तीन अर्थांनी येतात.

सकर्म्मकाकर्म्मकाच्च कर्त्तरि द्विपदे स्मृताः । सकर्म्मकाकर्म्मणि च तदादेशस्तथेरितः ।। ३५८.

कर्म असो वा नसू, कर्ता या अर्थाने द्विवचन रूपे ओळखली जातात. कर्म असो वा नसू, त्यानुसार अर्थ सांगितला जातो.

वर्त्तमाने लडाख्यातो विध्याद्यर्थे लिङीरितः । विध्यादौ लोडाशिषि च भूतानद्यतने च लङ् ।। ३५८.

वर्तमानकाळात 'लट्' रूप वापरतात; आज्ञा आणि इच्छा या अर्थाने 'लिङ्' वापरतात. आज्ञा आणि आशीर्वादासाठी 'लोट्' आणि 'आशिष्' वापरतात; भूतकाळ आणि अलीकडच्या भूतकाळासाठी 'लङ्' वापरतात.

भूते लुङ् लिट् परोक्षेऽथ भाविन्यद्यतने च लुट् । लिङाशिषि च शेषेऽर्थे लृड् भविष्यति लृङ्‌भवेत् ।। ३५८.

भूतकाळासाठी 'लुङ्' आणि 'लिट्' वापरतात; फार पूर्वीच्या भूतकाळासाठी, आणि भविष्यकाळ व अलीकडच्या भविष्यकाळासाठी 'लुट्' वापरतात. इच्छा आणि आशीर्वाद या उरलेल्या अर्थांसाठी 'लृट्' वापरतात; भविष्यकाळासाठी 'लृङ्' वापरतात.

लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ परे नवात्मनेपदम् । पूर्व्वं न परस्मैपदन्तिप्तसन्तीति प्रथमः पुमान् ।। ३५८.

इच्छा किंवा कृतीसाठी 'लिङ्' वापरल्यावर, 'आत्मनेपद' प्रत्यय येतात. पूर्वी 'परस्मैपद' नव्हते, पहिला पुरुष एकवचन मुख्य मानला जातो.

सिप्थस्थ मध्यमनरो मिप्वस्मस्चोत्तमः पुमान् । त आतां अन्तात्मने मुख्यः थासाथां ध्वञ्च मध्यमः ।। ३५८.

'सिप्', 'थस्', 'थ' हे मध्यमपुरुष प्रत्यय आहेत; 'मिप्', 'वस्', 'मस्' हे उत्तमपुरुष प्रत्यय आहेत. 'त', 'आताम्', 'अन्त' हे आत्मनेपदाचे मुख्य प्रत्यय आहेत; 'था', 'सा', 'थाम्', 'ध्व' हे मध्यमपुरुषाचे प्रत्यय आहेत.

उत्तम इ वहि महि भूवाद्या धातवः स्मृताः । भुविरेधिः पचिर्नन्दिर्ध्वंसिः श्रंसिः पदिस्त्वदिः ।। ३५८.

पृथ्वीपासून सुरू होणारे घटक श्रेष्ठ मानले गेले आहेत. 'भुवि' या वर्गात 'एधि', 'पचिर', 'नंदिर', 'ध्वंसी', 'श्रंसी', 'पदिस' आणि 'त्वदि' हे शब्द येतात.

शीङः क्रीड़ो जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि । दीव्यतिः स्वपितिर्नहिः सुनोतिर्वसिरेच च ।। ३५८.

'शीण', 'क्रीर', 'जुहोति', 'जहाति', 'दधाति', 'दीव्यति', 'स्वपति', 'नहि', 'सुनोति' आणि 'वसिर' हे देखील या वर्गात आहेत.

तुदिर्मृशतिर्मुञ्चतिः रुधिर्भुजिस्त्यजिस्तनिः । शवादिके विकरणे मनिश्चैव करोत्यपि ।। ३५८.

'तुदिर', 'मृशति', 'मुंचति', 'रुधि', 'भुज', 'त्यजिस', 'तनि' आणि 'शव' पासून सुरू होणारे क्रियापदे वेगवेगळ्या कृतींसाठी वापरली जातात; 'मणि' हे देखील करण्यासाठी वापरले जाते.

क्रीड़तिर्वृङो ग्रहिश्चोरिः पा नीरच्चिश्च नायकाः । भुवि स्यात् तिङ् भवति सः भवतस्तौ भवन्ति ते ।। ३५८.

'क्रीरति', 'वृणो', 'ग्रहि', 'चोरि', 'पानि', 'रचि' आणि 'नायक' हे प्रमुख आहेत. 'भुवि' या वर्गात 'तिṅ' म्हणजे 'भवति', 'सः', 'भवतस्', 'तौ', 'भवन्ति' आणि 'ते' असे रूपे येतात.

भवसि त्वं युवां भवथो यूयं भवथ चाप्यहं । भवाम्यावां भवावश्च भवामो ह्येधते कुलं ।। ३५८.

'भवसि' म्हणजे 'तू आहेस', 'युवाम् भवथः' म्हणजे 'तुम्ही दोघे आहात', 'यूयम् भवथ' म्हणजे 'तुम्ही सर्व आहात', आणि 'अहं भवामि' म्हणजे 'मी आहे'. 'आवाम् भवावः' म्हणजे 'आम्ही दोघे आहोत', 'वयम् भवामः' म्हणजे 'आम्ही सर्व आहोत', आणि अशा प्रकारे कुटुंब वाढते.

एधेते द्वे तथैधन्ते एधसे त्वं हि मेधया । एधेथे च समेधध्वे एधे ह्येधावहे धिया ।। ३५८.

'एधेते' हे दोन, तसेच 'एधन्ते'; 'एधसे' म्हणजे 'तू आहेस', 'मेदया' म्हणजे 'बुद्धीने'; 'एधथे', 'समेधध्वे', 'एधे', 'एधावहे' हेही समजून घेण्यास वापरतात.

एधामहे हरेर्भक्त्या पचतीत्यादि पूर्व्ववत् । भूयतेऽनुभूयतेऽसौ भावे कर्म्मणि वै यकि ।। ३५८.

'एधामहे' हे हरिप्रती भक्तीने, 'पचति' वगैरे पूर्वीप्रमाणे; 'भूयते', 'अनुभूयते' ही अस्तित्व किंवा कृती दर्शवतात, 'यकि' प्रत्ययाने.

वुभूषति सनीत्येवं णिचि बाचवयतीश्वरं । यङि वोभूयते वाद्यं वोभोति स्याच्च यङ्‌लुकि ।। ३५८.

'वुभूषति' हे 'णिच्' या इच्छा दर्शवणाऱ्या रूपात आहे, जसे 'बाचवयति' म्हणजे ईश्वरासाठी; 'यङ्' प्रत्ययाने 'वोभूयते', 'वाद्य', 'वोभोति' आणि 'यङ्-लुक्' रूपे येतात.

पुत्रीयति पुत्रकाम्यत्येवं पटपटायते । घटयत्यऽथ सनि णिचि बुभूषयति रूपकं ।। ३५८.

'पुत्रीयति' म्हणजे 'पुत्राची इच्छा', तसेच 'पटपटायते'; 'घटयति' हे 'णिच्' म्हणजे कारण दर्शवणारे रूप आहे, आणि 'बुभूषयति' हे इच्छा दर्शवणारे रूप आहे.

भवेद्भवेताञ्च लिङि भवेयुश्च भवेः परे । भवेतञ्च भवेतैवं भवेयञ्च भवेव च भवेम च ।। ३५८.

इच्छार्थी रूपात 'भवेत्', 'भवेताम्', आणि कर्मणि (कर्तरी) 'भवेयुः', 'भवेः', 'भवेत', 'भवेत', 'भवेयात्', 'भवेव', 'भवेम' अशी रूपे आहेत.

एधेत एधेयातामेधेरन् मनसा श्रिया । एधेथाश्च एधेयाथामेधेध्वमेधेय एधेवाहि एधेमहि ।। ३५८.

'एधेत', 'एधेयाताम्', 'एधेरन्' हे मनाने आणि समृद्धीने; 'एधेताश्', 'एधेयाथाश्', 'एधध्वम्', 'एधेय', 'एधेवा', 'एधे महि' अशी रूपे आहेत.

अस्तु तावद्भवतां लोटि भवन्तु भवताद्भव । भवतं भवत् भवानि भवाव च भवाम् च ।। ३५८.

आज्ञार्थी रूपात, 'तुमच्यासाठी तसेच असो' — 'भवन्तु', 'भवत', 'भव', 'भवताम्', 'भवत्', 'भवानि', 'भवावा', 'भवाम' ही रूपे आहेत.