अग्निपुराणम्

यस्माद्यतस्तसिलि च यत्र तत्र त्रलीरितं । अस्मिन् काले ह्यधुना स्यादिदानीञ्चैव दान्यपि ।। ३५६.

यसमाद आणि यततसिलि हे उत्पत्ती दर्शवतात; यत्र आणि तत्र हे त्रलीने दर्शवतात. अस्मिन्काळे म्हणजे 'या वेळी', अधुना म्हणजे 'आत्ता', आणि इदानीं व दान्य हेही सध्याचा काळ दर्शवतात.

सर्वस्मिन् सर्व्वदा दा स्यात्तस्मिन्काले र्हिलीरितं । तर्हि होऽस्भिन् काल इह कर्हि सस्मिंश्च कालके ।। ३५६.

सर्वस्मिन म्हणजे 'सर्वत्र', सर्वदा म्हणजे 'नेहमी', दा म्हणजे 'त्या वेळी', र्हिली म्हणजे 'त्या वेळी'. तर्‌हि म्हणजे 'मग', हो म्हणजे 'आत्ता', अभिन्काळ म्हणजे 'या वेळी', इह म्हणजे 'इथे', कर्हि म्हणजे 'कधी', सस्मिं म्हणजे 'त्या वेळी', काळके म्हणजे 'काळात'.

यथा थालि थमि कथं पूर्व्वस्यान्दिशि सञ्चयेत् । अस्ताति चैव पूर्व्वस्याः पूर्व्वादिग्रामणीयकाः ।। ३५६.

जसे थाळी आणि थमी हे 'कसे' दर्शवतात, तसे ते पूर्व दिशेसाठी वापरावे. अस्ताति आणि पूर्वस्याः हे पूर्वीचे दर्शवतात, आणि पूर्वादिग्रामणीय म्हणजे 'पूर्वीच्या प्रमुख'.

पुरस्तात् सञ्चरेद् गच्छेत् सद्यस्तुल्येऽहनीरितं । उतिपूर्व्वाब्दे च परुत् पूर्व्वतरे परार्य्यपि ।। ३५६.

पुरस्तात म्हणजे 'समोर', संचरेद म्हणजे 'जावे', गच्छेत म्हणजे 'जावे', सद्यः म्हणजे 'तात्काळ', तुल्ये म्हणजे 'समान', अहनीरित म्हणजे 'त्याच दिवशी'. उतीपूर्वाब्दे म्हणजे 'मागील वर्षी', परुत म्हणजे 'पूर्वी', पूर्वतर म्हणजे 'अजून पूर्वी', परार्य म्हणजे 'इतर'.

ऐषमोऽस्मिन् संवत्सरे रूपं समसि चेरितं । एद्यवौ परेद्यवि स्यात् परस्मिन्नहनीरितं ।। ३५६.

ऐषम म्हणजे 'या वर्षी', समसि म्हणजे 'रूप', चरित म्हणजे 'कथन'. एद्यवौ आणि परेद्यवि म्हणजे 'पुढच्या दिवशी', परस्मिन्नहनीरित म्हणजे 'दुसऱ्या दिवशी'.

अद्यास्मिन्नहनि द्ये स्यात् पूर्व्वेद्युश्च तथैद्युसि । दक्षिणस्यान्दिशि वसेत् दक्षिणाद्दक्षइणा द्युभौ ।। ३५६.

अद्यास्मिन्नहनी म्हणजे 'आज', द्ये म्हणजे 'या दिवशी', पूर्वेद्यु म्हणजे 'काल', तसेच एद्युसि म्हणजे 'अशा दिवशी'. दक्षिणस्यां दिशी म्हणजे 'दक्षिण दिशेला', वसेत म्हणजे 'राहावे', दक्षिणाद म्हणजे 'दक्षिणेकडून', दक्षिणा म्हणजे 'दक्षिण', द्युंभौ म्हणजे 'दोन्ही दिवस'.

उत्तरस्यान्दिशि वसेदुत्तरादुत्तराद्युभौ । उपरि वसैदुपरिष्टाद् भवेद्रिष्टाति ऊद्‌र्ध्वकात् ।। ३५६.

उत्तरस्यां दिशी म्हणजे 'उत्तर दिशेला', वसेद म्हणजे 'राहावे', उत्तराद म्हणजे 'उत्तर कडून', उत्तराद्युभौ म्हणजे 'उत्तर', उपरि म्हणजे 'वर', वसैदुपरिष्टात म्हणजे 'वर राहावे', भवेद म्हणजे 'असावे', ऋष्टाति म्हणजे 'वरच्या बाजूला', ऊर्ध्वकात म्हणजे 'वरून'.

उत्तरेण च पित्रोक्तं आचि च स्याच्च दक्षिणा । आहौ दक्षिणाहि वसेद् द्विप्रकारं द्विधा च धा ।। ३५६.

उत्तरेण म्हणजे 'उत्तर बाजूने', पितृकथन म्हणजे 'वडिलांनी सांगितलेले', आचि म्हणजे 'कडे', दक्षिणा म्हणजे 'दक्षिण'. आहौ म्हणजे 'दक्षिणेकडे', दक्षिणाहि म्हणजे 'दक्षिण बाजूने', वसेद म्हणजे 'राहावे', द्विप्रकार म्हणजे 'दोन प्रकार', द्विधा म्हणजे 'दोन भाग', धा म्हणजे 'ठेवावे'.

निपातास्तद्धिताः प्रोक्ताः तद्वितो भाववाचकः । पटोर्भावः पटुत्वन्त्वे पटुता तलि चेरितं ।। ३५६.

निपात आणि तद्धित हे सांगितले आहेत; तद्वित म्हणजे 'स्थिती दर्शवणारे'. पटोर्भाव म्हणजे 'पटु असणे', पटुत्व म्हणजे 'पटुत्व', पटुता म्हणजे 'पटु असणे', तली म्हणजे 'कथन'.

प्रथिमा चेमनि पृथोः सौख्यं सुखात् ष्यञीरितम् । स्तेयं यति च स्येनस्य ये सख्युः सख्यमीरितं ।। ३५६.

इथे पृथूची मूर्ती आहे; आनंदातून सुख मिळते असं सांगितलं आहे. चोरी संन्याशाची असते, आणि मैत्री मित्राची असते असं म्हटलं आहे.

कपेर्भावश्च कापेयं सैन्यं पथ्यं यकीरितं । आश्वं कौमारकं चाणि रूपं चाणि च यौवनम् ३५६.

माकडाचा स्वभाव 'कापेय' म्हणतात; सैन्याला 'पथ्य' म्हणतात. घोड्याला 'कौमार', आणि रूप व तारुण्य दोन्हीला 'चाणि' असं म्हणतात.

कुमार उवाच उणादयोऽभिधास्यन्ते प्रत्यया धातुतः परे । उणि कारुश्च शिल्पी स्यात् जायुर्म्मायुश्च पित्तकं ।। ३५७.

कुमार म्हणाला — 'उण' प्रत्यय धातूपासून बनतात, ते मी सांगतो. 'उणि' म्हणजे कारागीर, 'कारु' म्हणजे शिल्पकार, 'जायु' म्हणजे आयुष्य, आणि 'मायु' म्हणजे पित्त.

गोमायुर्वायुर्वेदेषु बहुलं स्युरुणादयः । आयुः स्वादुश्च हेत्वाद्याः किंशारुर्धान्यशूककः ।। ३५७.

वेदांमध्ये 'गोमायु' आणि 'वायु' हे 'उण' प्रत्ययाचे शब्द पुष्कळ वापरले जातात. 'आयु' म्हणजे आयुष्य, 'स्वादु' म्हणजे गोड, 'हेत्वादि' म्हणजे कारणे, आणि 'किंशारु' म्हणजे धान्याची सोलई.

कृकवाकुः कुक्कुटः स्याद् गुरुर्भर्त्ता मरुस्तथा । शयुश्चाजगरो ज्ञेयः स हरायुधमुच्यते ।। ३५७.

'कृकवाकु' म्हणजे कोंबडा, 'कुक्कुट' हाही कोंबडाच आहे; 'गुरु' म्हणजे शिक्षक, 'भर्ता' म्हणजे नवरा, 'मरु' म्हणजे वाळवंट. 'शयु' म्हणजे अजगर, आणि तो शंकराचं शस्त्र धारण करणारा आहे.

स्वरुद्‌र्वज्रं त्रपुरुसि समसारं फल्गुरीरितं । गृध्रश्च क्रनि किरचि मन्दिरं तिमिरं तमः ।। ३५७.

'स्वरुद्' म्हणजे वज्र, 'वज्र' हाही वज्रच आहे; 'त्रपुरुसी' म्हणजे तांबे आणि लोखंड, 'समसार' म्हणजे एकत्र येणं, 'फाल्गुर' म्हणजे दुर्बल. 'गृध्र' म्हणजे गिधाड, 'क्रणि' म्हणजे कावळा, 'किरचि' म्हणजे कबूतर, 'मंदिर' म्हणजे घर, 'तिमिर' म्हणजे अंधार, आणि 'तम' म्हणजे काळोख.

इलचि सलिलं वारि कल्याणं भण्डिलं स्मृतं । बुवो विद्वान् क्कसौ स्याच्च शिविरं गुप्तसंस्थितिः ।। ३५७.

'इलचि' म्हणजे पाणी, 'सलिल' आणि 'वारी' हेही पाण्याचेच शब्द आहेत. 'कल्याण' म्हणजे शुभ, 'भंडिल' हाही शुभ म्हणून ओळखला जातो. 'बुवो' म्हणजे विद्वान, 'क्कसौ' हाही तसाच, आणि 'शिविर' म्हणजे गुप्त वास्तव्य.

ओतुर्विडालश्च तुनि अभिधानादुगादयः । कर्णः कामी च गृहभूर्वास्तुर्जैवातृकः स्मृतः ।। ३५७.

'ओतुर' म्हणजे मांजर, 'विडाल' हाही मांजरच आहे, 'तुनी' हा 'उगा' प्रत्ययाचा शब्द आहे. 'कर्ण' म्हणजे कान, 'कामी' म्हणजे प्रियकर, 'गृहभू' म्हणजे गृहस्थ, 'वास्तु' म्हणजे वास्तुविशारद, 'जैवात्रिक' असंही त्याला म्हणतात.

कम्बोजो भाजनम्भाण्डं सरण्डश्च चतुष्पदः । तरुरेरण्डः सङ्घातो वरूड़ः साम निर्भरं ।। ३५७.

'कंबोज' म्हणजे भांडे, 'भाजन' हाही भांड्याचाच अर्थ आहे, 'सरंड' म्हणजे चौपाया प्राणी. 'तरुर' म्हणजे एरण्ड, 'एरण्ड' हाही तसाच, 'संगाठ' म्हणजे समूह, 'वरूर' म्हणजे साम, 'निर्भर' म्हणजे भरपूर.

स्फारं प्रभूतं स्यान्नान्तप्रत्यये चीरवल्कलं । कातरो भीरुरुग्रस्तु प्रचण्डो जवसं तृणं ।। ३५७.

'स्फार' म्हणजे विपुल, 'प्रभूत' हाही तसाच; नकारार्थी अर्थाने 'चीरवल्कल' म्हणजे झाडाची सालाची वस्त्र. 'कातर' म्हणजे भित्रा, 'भीरु' म्हणजे घाबरट, 'उग्र' म्हणजे तिव्र, 'प्रचंड' म्हणजे जोरदार, 'जव' म्हणजे वेग, 'तृण' म्हणजे गवत.

जगच्चैव तु भूर्लोको कृशानुर्ज्योतिरर्क्ककः । वर्व्वरः कुटिलो धूर्त्तश्चत्वरञ्च चतुष्पथं ।। ३५७.

'जगत' म्हणजे सृष्टी, 'भूर्लोक' म्हणजे पृथ्वी, 'कृशानु' म्हणजे अग्नी, 'ज्योति' म्हणजे प्रकाश, 'अर्क' म्हणजे सूर्य. 'वर्वर' म्हणजे वाकडा, 'कुटिल' हाही तसाच, 'धूर्त' म्हणजे कपटी, 'चत्वर' म्हणजे चौक, 'चतुष्पथ' म्हणजे चौकटी रस्ता.

चीवरं भिक्षुप्रावृत्तिरादित्यो मित्र ईरितः । पुत्रः सूनुः पिता तातः पृदाकुर्य्याघ्रवृश्चिके ३५७.

'चिवर' म्हणजे भिक्षूंचं वस्त्र, 'भिक्षुप्रावृत्ति' हाही त्याचाच अर्थ आहे, 'आदित्य' म्हणजे सूर्य, 'मित्र' म्हणजे मित्र. 'पुत्र' म्हणजे मुलगा, 'सूनु' हाही तसाच, 'पिता' म्हणजे वडील, 'तात' हाही वडील, 'पृदा' म्हणजे लांडगा, 'कुर्य' म्हणजे कुत्रा, 'अघ्र' म्हणजे साप, 'वृश्चिक' म्हणजे विंचू.

कुमार उवाच तिङ्‌विभक्तिं प्रवक्ष्यामि तथादेशं समासतः । तिङस्त्रिष्वपि वर्त्तन्ते भावे कर्म्मणि कर्त्तरि ।। ३५८.

कुमार म्हणाला — मी क्रियापदांचे रूप आणि त्यांचे अर्थ थोडक्यात सांगतो. क्रियापदांची रूपे भाव, कर्म आणि कर्ता या तीन अर्थांनी येतात.

सकर्म्मकाकर्म्मकाच्च कर्त्तरि द्विपदे स्मृताः । सकर्म्मकाकर्म्मणि च तदादेशस्तथेरितः ।। ३५८.

कर्म असो वा नसू, कर्ता या अर्थाने द्विवचन रूपे ओळखली जातात. कर्म असो वा नसू, त्यानुसार अर्थ सांगितला जातो.

वर्त्तमाने लडाख्यातो विध्याद्यर्थे लिङीरितः । विध्यादौ लोडाशिषि च भूतानद्यतने च लङ् ।। ३५८.

वर्तमानकाळात 'लट्' रूप वापरतात; आज्ञा आणि इच्छा या अर्थाने 'लिङ्' वापरतात. आज्ञा आणि आशीर्वादासाठी 'लोट्' आणि 'आशिष्' वापरतात; भूतकाळ आणि अलीकडच्या भूतकाळासाठी 'लङ्' वापरतात.

भूते लुङ् लिट् परोक्षेऽथ भाविन्यद्यतने च लुट् । लिङाशिषि च शेषेऽर्थे लृड् भविष्यति लृङ्‌भवेत् ।। ३५८.

भूतकाळासाठी 'लुङ्' आणि 'लिट्' वापरतात; फार पूर्वीच्या भूतकाळासाठी, आणि भविष्यकाळ व अलीकडच्या भविष्यकाळासाठी 'लुट्' वापरतात. इच्छा आणि आशीर्वाद या उरलेल्या अर्थांसाठी 'लृट्' वापरतात; भविष्यकाळासाठी 'लृङ्' वापरतात.

लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ परे नवात्मनेपदम् । पूर्व्वं न परस्मैपदन्तिप्तसन्तीति प्रथमः पुमान् ।। ३५८.

इच्छा किंवा कृतीसाठी 'लिङ्' वापरल्यावर, 'आत्मनेपद' प्रत्यय येतात. पूर्वी 'परस्मैपद' नव्हते, पहिला पुरुष एकवचन मुख्य मानला जातो.

सिप्थस्थ मध्यमनरो मिप्वस्मस्चोत्तमः पुमान् । त आतां अन्तात्मने मुख्यः थासाथां ध्वञ्च मध्यमः ।। ३५८.

'सिप्', 'थस्', 'थ' हे मध्यमपुरुष प्रत्यय आहेत; 'मिप्', 'वस्', 'मस्' हे उत्तमपुरुष प्रत्यय आहेत. 'त', 'आताम्', 'अन्त' हे आत्मनेपदाचे मुख्य प्रत्यय आहेत; 'था', 'सा', 'थाम्', 'ध्व' हे मध्यमपुरुषाचे प्रत्यय आहेत.

उत्तम इ वहि महि भूवाद्या धातवः स्मृताः । भुविरेधिः पचिर्नन्दिर्ध्वंसिः श्रंसिः पदिस्त्वदिः ।। ३५८.

पृथ्वीपासून सुरू होणारे घटक श्रेष्ठ मानले गेले आहेत. 'भुवि' या वर्गात 'एधि', 'पचिर', 'नंदिर', 'ध्वंसी', 'श्रंसी', 'पदिस' आणि 'त्वदि' हे शब्द येतात.

शीङः क्रीड़ो जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि । दीव्यतिः स्वपितिर्नहिः सुनोतिर्वसिरेच च ।। ३५८.

'शीण', 'क्रीर', 'जुहोति', 'जहाति', 'दधाति', 'दीव्यति', 'स्वपति', 'नहि', 'सुनोति' आणि 'वसिर' हे देखील या वर्गात आहेत.