अग्निपुराणम्

प्रियङ्गूनां भवं क्षेत्रं प्रैयङ्गवीनकं खञि । मौद्‌गीनं सौद्रवीणञ्च वैदेहश्चानपत्यके ।। ३५६.

'प्रियंगू' म्हणजे प्रियंगू या वनस्पतीशी संबंधित, 'भव' म्हणजे उत्पत्ती, 'क्षेत्र' म्हणजे शेत, 'प्रियांगवीणक' म्हणजे प्रियंगूशी संबंधित, 'खनि' म्हणजे खाणकाम करणारा. 'मौद्गीन' म्हणजे मूद्गीना वंशाचा, 'सौद्रवीण' म्हणजे सौद्राचा, 'वैदेह' म्हणजे विदेहचा, 'अनपत्यक' म्हणजे अपत्य नसलेला.

इञि दाक्षिर्दाशरथिः कचि नारायणादिकं । आश्वायनः स्याच्च फञि यचि गार्ग्यश्च वात्सकः ।। ३५६.

इञि या डाक्ष, दाशरथी आणि कधी कधी नारायण व इतर यांना दर्शवतो. फ या अक्षराने आश्वायन, तर फणी या गार्ग्याला व वात्सक या नावाने गार्ग्य दर्शवला जातो.

ढकि स्याद्वैनतेयादिश्चाटकेरस्तथैरकि । ढ्रकि गौधेरको रूपं गौवारश्चारकीरितं ।। ३५६.

ढकी या नावाने वैनतेय व इतरांना ओळखतात; चाटकेर व ऐरकी हेही त्यात येतात. ढ्रकी म्हणजे गौढेरक, आणि गौवार म्हणजे आरकीरित.

क्षत्रियो घे कुलीनः खे ण्ये कौरव्यादयः स्मृताः । यति मूर्द्धन्यमुख्यादिः सुगन्धिरिति रूपकं ।। ३५६.

क्षत्रियाला 'घे' या अक्षराने, कुलीनाला 'खे' ने, आणि 'ण्ये' ने कौरव व त्यांच्या वंशजांना दर्शवतात. 'यति' म्हणजे मुख्य संन्यासी, आणि सुगंधी हा एक प्रकार आहे.

तारकादिभ्य इतचि नभस्तारकितादयः । अनङि स्याच्च कुण्डाध्नी पुष्पधन्वसुधनवनी ।। ३५६.

तारक वगैरे पासून 'इटचि' या अक्षराने तारे व इतर आकाशातील वस्तू दर्शवतात. 'अनङि' या अक्षराने कुंड, ध्नी, पुष्पधन्वा, सुधन्वा आणि वनी यांचा अर्थ घेतला जातो.

चञ्चुपि वित्तचञ्चुः स्याद्वित्तमस्य च शब्दके । चणपि स्यात् केशचणः रूपे स्यात् पटरूपकम् ।। ३५६.

चंचुपी म्हणजे 'धनाचा चोच', आणि वित्तचंचु हा धनासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे. चणपी म्हणजे 'केसांचा चणा', आणि पटरूपक म्हणजे एक प्रकार.

ईयसौ च पटीयान् स्यात् तरप्यक्षतरादिकम् । पचतितराञ्च तरपि तमप्यटतितमामपि ।। ३५६.

ईयासौ म्हणजे 'अधिक', आणि पटीयान म्हणजे 'सर्वात जास्त'; तरप्यक्‍ष वगैरे शब्द वाढत्या प्रमाणासाठी वापरतात. पचतितरां, तरपी आणि तमप्यटतितमाम हेही तसेच वापरतात.

मृद्वीतमा कल्पपि स्यादिन्द्रकल्पोऽर्ककल्पकः । राजदेशीयो देशीये देश्ये देश्यादिरूपकम् ।। ३५६.

मृद्वीतमा आणि कल्पपी म्हणजे 'सारखा', जसे 'इंद्रासारखा' किंवा 'सूर्यासारखा'. राजदेशीय, देशीय, देश्य आणि असेच शब्द प्रदेशाशी संबंधित असतात.

पटुजातीयो जातीये जानुमात्रञ्च मात्रचि । ऊरुद्वयसो द्वयसचि ऊरुदघ्नञ्च दघ्नचि ।। ३५६.

पटुजातीय म्हणजे 'पटु जातीचा', जातीय म्हणजे 'जातिचा', जानुमात्र म्हणजे 'गुडघ्यापर्यंत', मात्रचि म्हणजे माप. ऊरुद्वयस म्हणजे 'दोन्ही मांडींचा', द्वयसचि म्हणजे 'दोनांचा', ऊरुदघ्न म्हणजे 'मांडीपर्यंत', दघ्नचि म्हणजे 'एवढ्या प्रमाणात'.

तयटि स्यात् पञ्चतयः दौवारिकष्ठकीरितं । सामान्यवृत्तिरुक्ताऽअव्याख्यश्च तद्धितः ।। ३५६.

तयटि म्हणजे 'पाच प्रकार', पंचतय म्हणजे 'पाच प्रकार', दवारिकष्ठकीरित हा एक शब्द आहे. सामान्यवृत्ती म्हणजे सर्वसाधारण वापर, आणि अव्याख्या हाही तद्धित आहे.

यस्माद्यतस्तसिलि च यत्र तत्र त्रलीरितं । अस्मिन् काले ह्यधुना स्यादिदानीञ्चैव दान्यपि ।। ३५६.

यसमाद आणि यततसिलि हे उत्पत्ती दर्शवतात; यत्र आणि तत्र हे त्रलीने दर्शवतात. अस्मिन्काळे म्हणजे 'या वेळी', अधुना म्हणजे 'आत्ता', आणि इदानीं व दान्य हेही सध्याचा काळ दर्शवतात.

सर्वस्मिन् सर्व्वदा दा स्यात्तस्मिन्काले र्हिलीरितं । तर्हि होऽस्भिन् काल इह कर्हि सस्मिंश्च कालके ।। ३५६.

सर्वस्मिन म्हणजे 'सर्वत्र', सर्वदा म्हणजे 'नेहमी', दा म्हणजे 'त्या वेळी', र्हिली म्हणजे 'त्या वेळी'. तर्‌हि म्हणजे 'मग', हो म्हणजे 'आत्ता', अभिन्काळ म्हणजे 'या वेळी', इह म्हणजे 'इथे', कर्हि म्हणजे 'कधी', सस्मिं म्हणजे 'त्या वेळी', काळके म्हणजे 'काळात'.

यथा थालि थमि कथं पूर्व्वस्यान्दिशि सञ्चयेत् । अस्ताति चैव पूर्व्वस्याः पूर्व्वादिग्रामणीयकाः ।। ३५६.

जसे थाळी आणि थमी हे 'कसे' दर्शवतात, तसे ते पूर्व दिशेसाठी वापरावे. अस्ताति आणि पूर्वस्याः हे पूर्वीचे दर्शवतात, आणि पूर्वादिग्रामणीय म्हणजे 'पूर्वीच्या प्रमुख'.

पुरस्तात् सञ्चरेद् गच्छेत् सद्यस्तुल्येऽहनीरितं । उतिपूर्व्वाब्दे च परुत् पूर्व्वतरे परार्य्यपि ।। ३५६.

पुरस्तात म्हणजे 'समोर', संचरेद म्हणजे 'जावे', गच्छेत म्हणजे 'जावे', सद्यः म्हणजे 'तात्काळ', तुल्ये म्हणजे 'समान', अहनीरित म्हणजे 'त्याच दिवशी'. उतीपूर्वाब्दे म्हणजे 'मागील वर्षी', परुत म्हणजे 'पूर्वी', पूर्वतर म्हणजे 'अजून पूर्वी', परार्य म्हणजे 'इतर'.

ऐषमोऽस्मिन् संवत्सरे रूपं समसि चेरितं । एद्यवौ परेद्यवि स्यात् परस्मिन्नहनीरितं ।। ३५६.

ऐषम म्हणजे 'या वर्षी', समसि म्हणजे 'रूप', चरित म्हणजे 'कथन'. एद्यवौ आणि परेद्यवि म्हणजे 'पुढच्या दिवशी', परस्मिन्नहनीरित म्हणजे 'दुसऱ्या दिवशी'.

अद्यास्मिन्नहनि द्ये स्यात् पूर्व्वेद्युश्च तथैद्युसि । दक्षिणस्यान्दिशि वसेत् दक्षिणाद्दक्षइणा द्युभौ ।। ३५६.

अद्यास्मिन्नहनी म्हणजे 'आज', द्ये म्हणजे 'या दिवशी', पूर्वेद्यु म्हणजे 'काल', तसेच एद्युसि म्हणजे 'अशा दिवशी'. दक्षिणस्यां दिशी म्हणजे 'दक्षिण दिशेला', वसेत म्हणजे 'राहावे', दक्षिणाद म्हणजे 'दक्षिणेकडून', दक्षिणा म्हणजे 'दक्षिण', द्युंभौ म्हणजे 'दोन्ही दिवस'.

उत्तरस्यान्दिशि वसेदुत्तरादुत्तराद्युभौ । उपरि वसैदुपरिष्टाद् भवेद्रिष्टाति ऊद्‌र्ध्वकात् ।। ३५६.

उत्तरस्यां दिशी म्हणजे 'उत्तर दिशेला', वसेद म्हणजे 'राहावे', उत्तराद म्हणजे 'उत्तर कडून', उत्तराद्युभौ म्हणजे 'उत्तर', उपरि म्हणजे 'वर', वसैदुपरिष्टात म्हणजे 'वर राहावे', भवेद म्हणजे 'असावे', ऋष्टाति म्हणजे 'वरच्या बाजूला', ऊर्ध्वकात म्हणजे 'वरून'.

उत्तरेण च पित्रोक्तं आचि च स्याच्च दक्षिणा । आहौ दक्षिणाहि वसेद् द्विप्रकारं द्विधा च धा ।। ३५६.

उत्तरेण म्हणजे 'उत्तर बाजूने', पितृकथन म्हणजे 'वडिलांनी सांगितलेले', आचि म्हणजे 'कडे', दक्षिणा म्हणजे 'दक्षिण'. आहौ म्हणजे 'दक्षिणेकडे', दक्षिणाहि म्हणजे 'दक्षिण बाजूने', वसेद म्हणजे 'राहावे', द्विप्रकार म्हणजे 'दोन प्रकार', द्विधा म्हणजे 'दोन भाग', धा म्हणजे 'ठेवावे'.

निपातास्तद्धिताः प्रोक्ताः तद्वितो भाववाचकः । पटोर्भावः पटुत्वन्त्वे पटुता तलि चेरितं ।। ३५६.

निपात आणि तद्धित हे सांगितले आहेत; तद्वित म्हणजे 'स्थिती दर्शवणारे'. पटोर्भाव म्हणजे 'पटु असणे', पटुत्व म्हणजे 'पटुत्व', पटुता म्हणजे 'पटु असणे', तली म्हणजे 'कथन'.

प्रथिमा चेमनि पृथोः सौख्यं सुखात् ष्यञीरितम् । स्तेयं यति च स्येनस्य ये सख्युः सख्यमीरितं ।। ३५६.

इथे पृथूची मूर्ती आहे; आनंदातून सुख मिळते असं सांगितलं आहे. चोरी संन्याशाची असते, आणि मैत्री मित्राची असते असं म्हटलं आहे.

कपेर्भावश्च कापेयं सैन्यं पथ्यं यकीरितं । आश्वं कौमारकं चाणि रूपं चाणि च यौवनम् ३५६.

माकडाचा स्वभाव 'कापेय' म्हणतात; सैन्याला 'पथ्य' म्हणतात. घोड्याला 'कौमार', आणि रूप व तारुण्य दोन्हीला 'चाणि' असं म्हणतात.

कुमार उवाच उणादयोऽभिधास्यन्ते प्रत्यया धातुतः परे । उणि कारुश्च शिल्पी स्यात् जायुर्म्मायुश्च पित्तकं ।। ३५७.

कुमार म्हणाला — 'उण' प्रत्यय धातूपासून बनतात, ते मी सांगतो. 'उणि' म्हणजे कारागीर, 'कारु' म्हणजे शिल्पकार, 'जायु' म्हणजे आयुष्य, आणि 'मायु' म्हणजे पित्त.

गोमायुर्वायुर्वेदेषु बहुलं स्युरुणादयः । आयुः स्वादुश्च हेत्वाद्याः किंशारुर्धान्यशूककः ।। ३५७.

वेदांमध्ये 'गोमायु' आणि 'वायु' हे 'उण' प्रत्ययाचे शब्द पुष्कळ वापरले जातात. 'आयु' म्हणजे आयुष्य, 'स्वादु' म्हणजे गोड, 'हेत्वादि' म्हणजे कारणे, आणि 'किंशारु' म्हणजे धान्याची सोलई.

कृकवाकुः कुक्कुटः स्याद् गुरुर्भर्त्ता मरुस्तथा । शयुश्चाजगरो ज्ञेयः स हरायुधमुच्यते ।। ३५७.

'कृकवाकु' म्हणजे कोंबडा, 'कुक्कुट' हाही कोंबडाच आहे; 'गुरु' म्हणजे शिक्षक, 'भर्ता' म्हणजे नवरा, 'मरु' म्हणजे वाळवंट. 'शयु' म्हणजे अजगर, आणि तो शंकराचं शस्त्र धारण करणारा आहे.

स्वरुद्‌र्वज्रं त्रपुरुसि समसारं फल्गुरीरितं । गृध्रश्च क्रनि किरचि मन्दिरं तिमिरं तमः ।। ३५७.

'स्वरुद्' म्हणजे वज्र, 'वज्र' हाही वज्रच आहे; 'त्रपुरुसी' म्हणजे तांबे आणि लोखंड, 'समसार' म्हणजे एकत्र येणं, 'फाल्गुर' म्हणजे दुर्बल. 'गृध्र' म्हणजे गिधाड, 'क्रणि' म्हणजे कावळा, 'किरचि' म्हणजे कबूतर, 'मंदिर' म्हणजे घर, 'तिमिर' म्हणजे अंधार, आणि 'तम' म्हणजे काळोख.

इलचि सलिलं वारि कल्याणं भण्डिलं स्मृतं । बुवो विद्वान् क्कसौ स्याच्च शिविरं गुप्तसंस्थितिः ।। ३५७.

'इलचि' म्हणजे पाणी, 'सलिल' आणि 'वारी' हेही पाण्याचेच शब्द आहेत. 'कल्याण' म्हणजे शुभ, 'भंडिल' हाही शुभ म्हणून ओळखला जातो. 'बुवो' म्हणजे विद्वान, 'क्कसौ' हाही तसाच, आणि 'शिविर' म्हणजे गुप्त वास्तव्य.

ओतुर्विडालश्च तुनि अभिधानादुगादयः । कर्णः कामी च गृहभूर्वास्तुर्जैवातृकः स्मृतः ।। ३५७.

'ओतुर' म्हणजे मांजर, 'विडाल' हाही मांजरच आहे, 'तुनी' हा 'उगा' प्रत्ययाचा शब्द आहे. 'कर्ण' म्हणजे कान, 'कामी' म्हणजे प्रियकर, 'गृहभू' म्हणजे गृहस्थ, 'वास्तु' म्हणजे वास्तुविशारद, 'जैवात्रिक' असंही त्याला म्हणतात.

कम्बोजो भाजनम्भाण्डं सरण्डश्च चतुष्पदः । तरुरेरण्डः सङ्घातो वरूड़ः साम निर्भरं ।। ३५७.

'कंबोज' म्हणजे भांडे, 'भाजन' हाही भांड्याचाच अर्थ आहे, 'सरंड' म्हणजे चौपाया प्राणी. 'तरुर' म्हणजे एरण्ड, 'एरण्ड' हाही तसाच, 'संगाठ' म्हणजे समूह, 'वरूर' म्हणजे साम, 'निर्भर' म्हणजे भरपूर.

स्फारं प्रभूतं स्यान्नान्तप्रत्यये चीरवल्कलं । कातरो भीरुरुग्रस्तु प्रचण्डो जवसं तृणं ।। ३५७.

'स्फार' म्हणजे विपुल, 'प्रभूत' हाही तसाच; नकारार्थी अर्थाने 'चीरवल्कल' म्हणजे झाडाची सालाची वस्त्र. 'कातर' म्हणजे भित्रा, 'भीरु' म्हणजे घाबरट, 'उग्र' म्हणजे तिव्र, 'प्रचंड' म्हणजे जोरदार, 'जव' म्हणजे वेग, 'तृण' म्हणजे गवत.