अग्निपुराणम्

द्विधाख्यातोऽव्ययीभावो नामपूर्वपदो यथा । शाकस्य मात्रा शाकप्रति यथाऽव्ययपूर्व्यकः ।। ३५५.

'द्विधा' नावाचा समास 'अव्ययीभाव' आहे, ज्यात आधीचा शब्द नाम असतो. जसं 'शाकाचं माप', किंवा 'शाकाशी संबंधित', जेव्हा आधीचा शब्द अव्यय असतो.

उपकुम्भञ्चोपरथ्यं प्राधान्येन चतुर्विंधः । उत्तरपदार्थमुख्यो द्वन्द्वश्चोभयमुख्यकः ३५५.

उपकुंभ आणि उपरथ्य हे मुख्यत्वे चार प्रकारचे असतात. तिथे पुढील शब्दाचा अर्थ मुख्य असतो, आणि द्वंद्व समासात दोन्ही शब्द मुख्य असतात.

स्कन्द उवाच तद्धितं त्रिविधं वक्ष्ये सामान्यवृत्तिरीदृशी । ल व्यंसलो वत्सलः स्यादिलचि स्यात्तू फेनिलं ।। ३५६.

स्कंद म्हणतो: 'तद्धित' प्रत्यय तीन प्रकारचे आहेत, त्यांचा सर्वसाधारण वापर असा आहे—'लव्यंसल' म्हणजे मायाळू, आणि 'इलच' प्रत्ययाने 'फेनिल' म्हणजे फेसाळ.

लोमशः से पामनो ने इलचि स्यात्तु पिच्छिलं । अणि प्राज्ञ आर्च्चकः स्यात् दन्तादुरचि दन्तुरः ।। ३५६.

'लोमश' म्हणजे केसाळ, 'पामन' म्हणजे केस नसलेला; 'इलच' प्रत्ययाने 'पिच्छिल' म्हणजे चिकट. 'अणि' प्रत्ययाने 'प्राज्ञ' म्हणजे बुद्धिमान, 'आर्चक' म्हणजे पुजारी; 'दुरचि' प्रत्ययाने 'दंतुर' म्हणजे दात असलेला.

रे स्याम्मधुरं सुशिरं रे स्यात् केशर ईदृशः । हिरण्यं ये मालवो वे वलचि स्याद्रजस्वलः ।। ३५६.

'रे' प्रत्ययाने 'मधुर' म्हणजे गोड, 'सुशिर' म्हणजे पोकळ; 'रे' ने 'केशर' म्हणजे केसासारखा. 'हिरण्य' म्हणजे सोने, 'मालव' म्हणजे मालव्याचा; 'वलचि' प्रत्ययाने 'रजस्वल' म्हणजे धुळीने भरलेला.

इनो धनो करी हस्ती धनिकं टिकनोरितं । पयस्वी विनि मायावी ऊर्णायुर्युचि ईरितं ।। ३५६.

'इन' प्रत्ययाने 'धन' म्हणजे श्रीमंत, 'करी' म्हणजे हत्ती; 'धनिक' म्हणजे धनवान, 'टिकनोरित' म्हणजे खूण असलेला. 'पयस्वी' म्हणजे दूध असलेला, 'विनिमायावी' म्हणजे जादूगार; 'ऊर्णायुर' म्हणजे लोकरी असलेला, 'युचि' म्हणजे उच्चारलेला.

वाग्मी मिनि आलचि स्याद्वाचालश्चाटचीरितं । फलिनो वर्हिणः केकी वृन्दारकस्तया कनि ।। ३५६.

'वाग्मी' म्हणजे बोलका, 'मिनी' प्रत्ययाने; 'आलचि' प्रत्ययाने 'वाचाळ' म्हणजे बडबड्या, 'चाटचीरित' म्हणजे खुशामत करणारा. 'फलिन' म्हणजे फळ देणारा, 'वर्हिण' म्हणजे मोर, 'केकी' म्हणजे मोर, 'वृंदारक' म्हणजे समूहातील, 'कनि' म्हणजे लहान.

आलुचि शीतन्न सहते शीतालुः श्वालुरीदृशः । हिमालुरालुचि स्याच्च हिमं न सहते तथा ।। ३५६.

'आलुचि' प्रत्ययाने 'शीतान्न' म्हणजे थंडी सहन न करणारा, 'शीतालु' म्हणजे थंडी सहन करणारा, 'श्वालुर' म्हणजे कुत्र्यासारखा. 'हिमालुर' म्हणजे हिम सहन न करणारा, आणि तसंच.

रूपं वातादुलचि स्याद् वातुलश्चानपत्यके । वाशिष्ठः कौरवो वासः पाञ्चालः सोस्य वासकः ।। ३५६.

'रूप' आणि 'वातादुलचि' प्रत्ययाने 'वातुल' म्हणजे वाऱ्याने प्रभावित, 'वातुल' म्हणजे वाऱ्याचा, 'अनपत्यक' म्हणजे अपत्य नसलेला. 'वाशिष्ठ' म्हणजे वसिष्ठाचा वंशज, 'कौरव' म्हणजे कुरूचा वंशज, 'वास' म्हणजे निवास, 'पांचाल' म्हणजे पांचाळचा, 'वासक' म्हणजे रहिवासी.

तत्र वासो माथुरः स्याद्वेत्त्यधीते च चान्द्रकः । व्युत्‌क्रमं वेत्ति क्रमकः नरश्चक्राम कौशकः ।। ३५६.

इथे 'वास' म्हणजे मथुरेचा, 'माथुर' म्हणजे मथुरेचा माणूस; 'वेत्ति' म्हणजे जाणणारा, 'अधीते' म्हणजे शिकणारा, 'चांद्रक' म्हणजे चंद्राशी संबंधित. 'व्युत्क्रम' म्हणजे उलटपणा, 'क्रमक' म्हणजे टाकणारा; 'नर' म्हणजे माणूस, 'चक्राम' म्हणजे गेला, 'कौशक' म्हणजे कोसलाचा.

प्रियङ्गूनां भवं क्षेत्रं प्रैयङ्गवीनकं खञि । मौद्‌गीनं सौद्रवीणञ्च वैदेहश्चानपत्यके ।। ३५६.

'प्रियंगू' म्हणजे प्रियंगू या वनस्पतीशी संबंधित, 'भव' म्हणजे उत्पत्ती, 'क्षेत्र' म्हणजे शेत, 'प्रियांगवीणक' म्हणजे प्रियंगूशी संबंधित, 'खनि' म्हणजे खाणकाम करणारा. 'मौद्गीन' म्हणजे मूद्गीना वंशाचा, 'सौद्रवीण' म्हणजे सौद्राचा, 'वैदेह' म्हणजे विदेहचा, 'अनपत्यक' म्हणजे अपत्य नसलेला.

इञि दाक्षिर्दाशरथिः कचि नारायणादिकं । आश्वायनः स्याच्च फञि यचि गार्ग्यश्च वात्सकः ।। ३५६.

इञि या डाक्ष, दाशरथी आणि कधी कधी नारायण व इतर यांना दर्शवतो. फ या अक्षराने आश्वायन, तर फणी या गार्ग्याला व वात्सक या नावाने गार्ग्य दर्शवला जातो.

ढकि स्याद्वैनतेयादिश्चाटकेरस्तथैरकि । ढ्रकि गौधेरको रूपं गौवारश्चारकीरितं ।। ३५६.

ढकी या नावाने वैनतेय व इतरांना ओळखतात; चाटकेर व ऐरकी हेही त्यात येतात. ढ्रकी म्हणजे गौढेरक, आणि गौवार म्हणजे आरकीरित.

क्षत्रियो घे कुलीनः खे ण्ये कौरव्यादयः स्मृताः । यति मूर्द्धन्यमुख्यादिः सुगन्धिरिति रूपकं ।। ३५६.

क्षत्रियाला 'घे' या अक्षराने, कुलीनाला 'खे' ने, आणि 'ण्ये' ने कौरव व त्यांच्या वंशजांना दर्शवतात. 'यति' म्हणजे मुख्य संन्यासी, आणि सुगंधी हा एक प्रकार आहे.

तारकादिभ्य इतचि नभस्तारकितादयः । अनङि स्याच्च कुण्डाध्नी पुष्पधन्वसुधनवनी ।। ३५६.

तारक वगैरे पासून 'इटचि' या अक्षराने तारे व इतर आकाशातील वस्तू दर्शवतात. 'अनङि' या अक्षराने कुंड, ध्नी, पुष्पधन्वा, सुधन्वा आणि वनी यांचा अर्थ घेतला जातो.

चञ्चुपि वित्तचञ्चुः स्याद्वित्तमस्य च शब्दके । चणपि स्यात् केशचणः रूपे स्यात् पटरूपकम् ।। ३५६.

चंचुपी म्हणजे 'धनाचा चोच', आणि वित्तचंचु हा धनासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे. चणपी म्हणजे 'केसांचा चणा', आणि पटरूपक म्हणजे एक प्रकार.

ईयसौ च पटीयान् स्यात् तरप्यक्षतरादिकम् । पचतितराञ्च तरपि तमप्यटतितमामपि ।। ३५६.

ईयासौ म्हणजे 'अधिक', आणि पटीयान म्हणजे 'सर्वात जास्त'; तरप्यक्‍ष वगैरे शब्द वाढत्या प्रमाणासाठी वापरतात. पचतितरां, तरपी आणि तमप्यटतितमाम हेही तसेच वापरतात.

मृद्वीतमा कल्पपि स्यादिन्द्रकल्पोऽर्ककल्पकः । राजदेशीयो देशीये देश्ये देश्यादिरूपकम् ।। ३५६.

मृद्वीतमा आणि कल्पपी म्हणजे 'सारखा', जसे 'इंद्रासारखा' किंवा 'सूर्यासारखा'. राजदेशीय, देशीय, देश्य आणि असेच शब्द प्रदेशाशी संबंधित असतात.

पटुजातीयो जातीये जानुमात्रञ्च मात्रचि । ऊरुद्वयसो द्वयसचि ऊरुदघ्नञ्च दघ्नचि ।। ३५६.

पटुजातीय म्हणजे 'पटु जातीचा', जातीय म्हणजे 'जातिचा', जानुमात्र म्हणजे 'गुडघ्यापर्यंत', मात्रचि म्हणजे माप. ऊरुद्वयस म्हणजे 'दोन्ही मांडींचा', द्वयसचि म्हणजे 'दोनांचा', ऊरुदघ्न म्हणजे 'मांडीपर्यंत', दघ्नचि म्हणजे 'एवढ्या प्रमाणात'.

तयटि स्यात् पञ्चतयः दौवारिकष्ठकीरितं । सामान्यवृत्तिरुक्ताऽअव्याख्यश्च तद्धितः ।। ३५६.

तयटि म्हणजे 'पाच प्रकार', पंचतय म्हणजे 'पाच प्रकार', दवारिकष्ठकीरित हा एक शब्द आहे. सामान्यवृत्ती म्हणजे सर्वसाधारण वापर, आणि अव्याख्या हाही तद्धित आहे.

यस्माद्यतस्तसिलि च यत्र तत्र त्रलीरितं । अस्मिन् काले ह्यधुना स्यादिदानीञ्चैव दान्यपि ।। ३५६.

यसमाद आणि यततसिलि हे उत्पत्ती दर्शवतात; यत्र आणि तत्र हे त्रलीने दर्शवतात. अस्मिन्काळे म्हणजे 'या वेळी', अधुना म्हणजे 'आत्ता', आणि इदानीं व दान्य हेही सध्याचा काळ दर्शवतात.

सर्वस्मिन् सर्व्वदा दा स्यात्तस्मिन्काले र्हिलीरितं । तर्हि होऽस्भिन् काल इह कर्हि सस्मिंश्च कालके ।। ३५६.

सर्वस्मिन म्हणजे 'सर्वत्र', सर्वदा म्हणजे 'नेहमी', दा म्हणजे 'त्या वेळी', र्हिली म्हणजे 'त्या वेळी'. तर्‌हि म्हणजे 'मग', हो म्हणजे 'आत्ता', अभिन्काळ म्हणजे 'या वेळी', इह म्हणजे 'इथे', कर्हि म्हणजे 'कधी', सस्मिं म्हणजे 'त्या वेळी', काळके म्हणजे 'काळात'.

यथा थालि थमि कथं पूर्व्वस्यान्दिशि सञ्चयेत् । अस्ताति चैव पूर्व्वस्याः पूर्व्वादिग्रामणीयकाः ।। ३५६.

जसे थाळी आणि थमी हे 'कसे' दर्शवतात, तसे ते पूर्व दिशेसाठी वापरावे. अस्ताति आणि पूर्वस्याः हे पूर्वीचे दर्शवतात, आणि पूर्वादिग्रामणीय म्हणजे 'पूर्वीच्या प्रमुख'.

पुरस्तात् सञ्चरेद् गच्छेत् सद्यस्तुल्येऽहनीरितं । उतिपूर्व्वाब्दे च परुत् पूर्व्वतरे परार्य्यपि ।। ३५६.

पुरस्तात म्हणजे 'समोर', संचरेद म्हणजे 'जावे', गच्छेत म्हणजे 'जावे', सद्यः म्हणजे 'तात्काळ', तुल्ये म्हणजे 'समान', अहनीरित म्हणजे 'त्याच दिवशी'. उतीपूर्वाब्दे म्हणजे 'मागील वर्षी', परुत म्हणजे 'पूर्वी', पूर्वतर म्हणजे 'अजून पूर्वी', परार्य म्हणजे 'इतर'.

ऐषमोऽस्मिन् संवत्सरे रूपं समसि चेरितं । एद्यवौ परेद्यवि स्यात् परस्मिन्नहनीरितं ।। ३५६.

ऐषम म्हणजे 'या वर्षी', समसि म्हणजे 'रूप', चरित म्हणजे 'कथन'. एद्यवौ आणि परेद्यवि म्हणजे 'पुढच्या दिवशी', परस्मिन्नहनीरित म्हणजे 'दुसऱ्या दिवशी'.

अद्यास्मिन्नहनि द्ये स्यात् पूर्व्वेद्युश्च तथैद्युसि । दक्षिणस्यान्दिशि वसेत् दक्षिणाद्दक्षइणा द्युभौ ।। ३५६.

अद्यास्मिन्नहनी म्हणजे 'आज', द्ये म्हणजे 'या दिवशी', पूर्वेद्यु म्हणजे 'काल', तसेच एद्युसि म्हणजे 'अशा दिवशी'. दक्षिणस्यां दिशी म्हणजे 'दक्षिण दिशेला', वसेत म्हणजे 'राहावे', दक्षिणाद म्हणजे 'दक्षिणेकडून', दक्षिणा म्हणजे 'दक्षिण', द्युंभौ म्हणजे 'दोन्ही दिवस'.

उत्तरस्यान्दिशि वसेदुत्तरादुत्तराद्युभौ । उपरि वसैदुपरिष्टाद् भवेद्रिष्टाति ऊद्‌र्ध्वकात् ।। ३५६.

उत्तरस्यां दिशी म्हणजे 'उत्तर दिशेला', वसेद म्हणजे 'राहावे', उत्तराद म्हणजे 'उत्तर कडून', उत्तराद्युभौ म्हणजे 'उत्तर', उपरि म्हणजे 'वर', वसैदुपरिष्टात म्हणजे 'वर राहावे', भवेद म्हणजे 'असावे', ऋष्टाति म्हणजे 'वरच्या बाजूला', ऊर्ध्वकात म्हणजे 'वरून'.

उत्तरेण च पित्रोक्तं आचि च स्याच्च दक्षिणा । आहौ दक्षिणाहि वसेद् द्विप्रकारं द्विधा च धा ।। ३५६.

उत्तरेण म्हणजे 'उत्तर बाजूने', पितृकथन म्हणजे 'वडिलांनी सांगितलेले', आचि म्हणजे 'कडे', दक्षिणा म्हणजे 'दक्षिण'. आहौ म्हणजे 'दक्षिणेकडे', दक्षिणाहि म्हणजे 'दक्षिण बाजूने', वसेद म्हणजे 'राहावे', द्विप्रकार म्हणजे 'दोन प्रकार', द्विधा म्हणजे 'दोन भाग', धा म्हणजे 'ठेवावे'.

निपातास्तद्धिताः प्रोक्ताः तद्वितो भाववाचकः । पटोर्भावः पटुत्वन्त्वे पटुता तलि चेरितं ।। ३५६.

निपात आणि तद्धित हे सांगितले आहेत; तद्वित म्हणजे 'स्थिती दर्शवणारे'. पटोर्भाव म्हणजे 'पटु असणे', पटुत्व म्हणजे 'पटुत्व', पटुता म्हणजे 'पटु असणे', तली म्हणजे 'कथन'.