अग्निपुराणम्

राज्ञः पुमान् राजपुमान् षष्ठी वृक्षफलं तथा । सप्तमी चाक्षशौण्डोऽयमहितो नञ्‌समासकः ।। ३५५.

राजाचा पुरुष, राजपुरुष, षष्ठी विभक्ती; झाडाचे फळ सुद्धा; सप्तमी 'आक्षशौंड' आहे, आणि 'अमहित' हा नकारार्थी समास आहे.

कर्मधारयः सप्तधा नीलोत्पलमुखाः स्मृताः । विशेषणपूर्व्वपदो विशेष्योत्तरतस्तथा ।। ३५५.

कर्मधारय समास सात प्रकारचा आहे, जसे 'नील कमळमुख'; विशेषण आधी येते, विशेष्य नंतर येते.

वैयाकरणखसूचिः शीतोष्णं द्विपदं शुभम् । उपमानपूर्वपदः शङ्खपाण्डर इत्यपि ।। ३५५.

व्याकरणकाराचा नखसूत्र, 'थंड-उष्ण', 'दोन पायांचे', 'शुभ'; उपमेय आधी येतो, जसे 'शंखासारखा पांढरा'.

उपमानोत्तरपदः पुरुषव्याघ्र इत्यपि । सम्भावनापूर्वपदो गुणवृद्धिरितीदृशम् ।। ३५५.

उपमा वापरली असता, दुसऱ्या शब्दाला 'पुरुषांमधला वाघ' असं म्हणतात. तसंच, एखाद्या गुणाचा अंदाज लावायचा असेल, तर त्याला 'गुणवृद्धी' असं म्हणतात.

गुण इति वृद्धिर्वाच्या सुहृदेव सुबन्धुकः । सवधारणपूर्वपदो बहुव्रीहिश्च सप्तधा ।। ३५५.

'गुणवृद्धी' म्हणजे जसं 'मित्र' किंवा 'घनिष्ट सोबती' असं म्हणणं. जर आधीचा शब्द ठराविकपणे वापरला असेल, तर त्या प्रकारच्या समासाला 'बहुव्रीही' म्हणतात आणि तो सात प्रकारचा असतो.

द्विपदश्च बहुव्रीहिरारूढ़भवनो नरः । अर्च्चिताशेषपूर्व्वोऽयं बह्वङ्‌घ्रिः परिकीर्त्तितः ।। ३५५.

'बहुव्रीही' समास दोन पाय असलेला असू शकतो, जसं 'घरावर चढलेला माणूस'. 'सर्वांनी सन्मानित' असा पूर्वपद असला, तर त्याला 'अनेक अंग असलेला' असं म्हणतात.

एते विप्राश्चोपदशाः सङ्‌ख्योत्तरपदस्त्वयम् । सङ्‌ख्योभयपदो यद्वद्‌द्वित्रा द्व्येकत्रयो नरः ।। ३५५.

हे सर्व उपपद समास आहेत, हे ब्राह्मणांनो. 'संख्या' पुढील पद असलेला समास म्हणजे, जसं 'दोन', 'तीन' किंवा 'एक' माणूस असं म्हणणं.

सहपूर्षपदोऽयं स्यात् समूलोद्‌धृतकस्तरुः । व्यतिहारलक्षणार्थः केशाकेशि नखानखि ।। ३५५.

'एकत्र' असा पूर्वपद असलेला समास म्हणजे, जसं 'मुळांसकट उपटलेलं झाड'. उलट अर्थ दर्शवणारे शब्द म्हणजे 'केस-केस', 'नख-नख' असे.

दिग्लक्ष्या स्याद्दक्षिणपूर्व्वा द्विगुराभाषितो द्विधा । एकवद्भावि द्विश्रृङ्गं पञ्चमूली त्वनेकधा ।। ३५५.

दिशा दर्शवणारा समास म्हणजे 'पूर्व-दक्षिण'. दोनदा उच्चारलेला समास म्हणजे 'दोन शिंग असलेला', 'पाच मुळं असलेला', किंवा 'अनेक' असं म्हणणं.

द्वन्द्वः समासो द्विविखधो हीतरेतरयोगकः । रुद्रविष्णू समाहारो भेरीपटहमीदृशम् ।। ३५५.

'द्वंद्व' समास म्हणजे दोन गोष्टींचा एकत्रित समास, जसं 'रुद्र-विष्णू' किंवा 'ढोल-ताशा' यांचा संयोग.

द्विधाख्यातोऽव्ययीभावो नामपूर्वपदो यथा । शाकस्य मात्रा शाकप्रति यथाऽव्ययपूर्व्यकः ।। ३५५.

'द्विधा' नावाचा समास 'अव्ययीभाव' आहे, ज्यात आधीचा शब्द नाम असतो. जसं 'शाकाचं माप', किंवा 'शाकाशी संबंधित', जेव्हा आधीचा शब्द अव्यय असतो.

उपकुम्भञ्चोपरथ्यं प्राधान्येन चतुर्विंधः । उत्तरपदार्थमुख्यो द्वन्द्वश्चोभयमुख्यकः ३५५.

उपकुंभ आणि उपरथ्य हे मुख्यत्वे चार प्रकारचे असतात. तिथे पुढील शब्दाचा अर्थ मुख्य असतो, आणि द्वंद्व समासात दोन्ही शब्द मुख्य असतात.

स्कन्द उवाच तद्धितं त्रिविधं वक्ष्ये सामान्यवृत्तिरीदृशी । ल व्यंसलो वत्सलः स्यादिलचि स्यात्तू फेनिलं ।। ३५६.

स्कंद म्हणतो: 'तद्धित' प्रत्यय तीन प्रकारचे आहेत, त्यांचा सर्वसाधारण वापर असा आहे—'लव्यंसल' म्हणजे मायाळू, आणि 'इलच' प्रत्ययाने 'फेनिल' म्हणजे फेसाळ.

लोमशः से पामनो ने इलचि स्यात्तु पिच्छिलं । अणि प्राज्ञ आर्च्चकः स्यात् दन्तादुरचि दन्तुरः ।। ३५६.

'लोमश' म्हणजे केसाळ, 'पामन' म्हणजे केस नसलेला; 'इलच' प्रत्ययाने 'पिच्छिल' म्हणजे चिकट. 'अणि' प्रत्ययाने 'प्राज्ञ' म्हणजे बुद्धिमान, 'आर्चक' म्हणजे पुजारी; 'दुरचि' प्रत्ययाने 'दंतुर' म्हणजे दात असलेला.

रे स्याम्मधुरं सुशिरं रे स्यात् केशर ईदृशः । हिरण्यं ये मालवो वे वलचि स्याद्रजस्वलः ।। ३५६.

'रे' प्रत्ययाने 'मधुर' म्हणजे गोड, 'सुशिर' म्हणजे पोकळ; 'रे' ने 'केशर' म्हणजे केसासारखा. 'हिरण्य' म्हणजे सोने, 'मालव' म्हणजे मालव्याचा; 'वलचि' प्रत्ययाने 'रजस्वल' म्हणजे धुळीने भरलेला.

इनो धनो करी हस्ती धनिकं टिकनोरितं । पयस्वी विनि मायावी ऊर्णायुर्युचि ईरितं ।। ३५६.

'इन' प्रत्ययाने 'धन' म्हणजे श्रीमंत, 'करी' म्हणजे हत्ती; 'धनिक' म्हणजे धनवान, 'टिकनोरित' म्हणजे खूण असलेला. 'पयस्वी' म्हणजे दूध असलेला, 'विनिमायावी' म्हणजे जादूगार; 'ऊर्णायुर' म्हणजे लोकरी असलेला, 'युचि' म्हणजे उच्चारलेला.

वाग्मी मिनि आलचि स्याद्वाचालश्चाटचीरितं । फलिनो वर्हिणः केकी वृन्दारकस्तया कनि ।। ३५६.

'वाग्मी' म्हणजे बोलका, 'मिनी' प्रत्ययाने; 'आलचि' प्रत्ययाने 'वाचाळ' म्हणजे बडबड्या, 'चाटचीरित' म्हणजे खुशामत करणारा. 'फलिन' म्हणजे फळ देणारा, 'वर्हिण' म्हणजे मोर, 'केकी' म्हणजे मोर, 'वृंदारक' म्हणजे समूहातील, 'कनि' म्हणजे लहान.

आलुचि शीतन्न सहते शीतालुः श्वालुरीदृशः । हिमालुरालुचि स्याच्च हिमं न सहते तथा ।। ३५६.

'आलुचि' प्रत्ययाने 'शीतान्न' म्हणजे थंडी सहन न करणारा, 'शीतालु' म्हणजे थंडी सहन करणारा, 'श्वालुर' म्हणजे कुत्र्यासारखा. 'हिमालुर' म्हणजे हिम सहन न करणारा, आणि तसंच.

रूपं वातादुलचि स्याद् वातुलश्चानपत्यके । वाशिष्ठः कौरवो वासः पाञ्चालः सोस्य वासकः ।। ३५६.

'रूप' आणि 'वातादुलचि' प्रत्ययाने 'वातुल' म्हणजे वाऱ्याने प्रभावित, 'वातुल' म्हणजे वाऱ्याचा, 'अनपत्यक' म्हणजे अपत्य नसलेला. 'वाशिष्ठ' म्हणजे वसिष्ठाचा वंशज, 'कौरव' म्हणजे कुरूचा वंशज, 'वास' म्हणजे निवास, 'पांचाल' म्हणजे पांचाळचा, 'वासक' म्हणजे रहिवासी.

तत्र वासो माथुरः स्याद्वेत्त्यधीते च चान्द्रकः । व्युत्‌क्रमं वेत्ति क्रमकः नरश्चक्राम कौशकः ।। ३५६.

इथे 'वास' म्हणजे मथुरेचा, 'माथुर' म्हणजे मथुरेचा माणूस; 'वेत्ति' म्हणजे जाणणारा, 'अधीते' म्हणजे शिकणारा, 'चांद्रक' म्हणजे चंद्राशी संबंधित. 'व्युत्क्रम' म्हणजे उलटपणा, 'क्रमक' म्हणजे टाकणारा; 'नर' म्हणजे माणूस, 'चक्राम' म्हणजे गेला, 'कौशक' म्हणजे कोसलाचा.

प्रियङ्गूनां भवं क्षेत्रं प्रैयङ्गवीनकं खञि । मौद्‌गीनं सौद्रवीणञ्च वैदेहश्चानपत्यके ।। ३५६.

'प्रियंगू' म्हणजे प्रियंगू या वनस्पतीशी संबंधित, 'भव' म्हणजे उत्पत्ती, 'क्षेत्र' म्हणजे शेत, 'प्रियांगवीणक' म्हणजे प्रियंगूशी संबंधित, 'खनि' म्हणजे खाणकाम करणारा. 'मौद्गीन' म्हणजे मूद्गीना वंशाचा, 'सौद्रवीण' म्हणजे सौद्राचा, 'वैदेह' म्हणजे विदेहचा, 'अनपत्यक' म्हणजे अपत्य नसलेला.

इञि दाक्षिर्दाशरथिः कचि नारायणादिकं । आश्वायनः स्याच्च फञि यचि गार्ग्यश्च वात्सकः ।। ३५६.

इञि या डाक्ष, दाशरथी आणि कधी कधी नारायण व इतर यांना दर्शवतो. फ या अक्षराने आश्वायन, तर फणी या गार्ग्याला व वात्सक या नावाने गार्ग्य दर्शवला जातो.

ढकि स्याद्वैनतेयादिश्चाटकेरस्तथैरकि । ढ्रकि गौधेरको रूपं गौवारश्चारकीरितं ।। ३५६.

ढकी या नावाने वैनतेय व इतरांना ओळखतात; चाटकेर व ऐरकी हेही त्यात येतात. ढ्रकी म्हणजे गौढेरक, आणि गौवार म्हणजे आरकीरित.

क्षत्रियो घे कुलीनः खे ण्ये कौरव्यादयः स्मृताः । यति मूर्द्धन्यमुख्यादिः सुगन्धिरिति रूपकं ।। ३५६.

क्षत्रियाला 'घे' या अक्षराने, कुलीनाला 'खे' ने, आणि 'ण्ये' ने कौरव व त्यांच्या वंशजांना दर्शवतात. 'यति' म्हणजे मुख्य संन्यासी, आणि सुगंधी हा एक प्रकार आहे.

तारकादिभ्य इतचि नभस्तारकितादयः । अनङि स्याच्च कुण्डाध्नी पुष्पधन्वसुधनवनी ।। ३५६.

तारक वगैरे पासून 'इटचि' या अक्षराने तारे व इतर आकाशातील वस्तू दर्शवतात. 'अनङि' या अक्षराने कुंड, ध्नी, पुष्पधन्वा, सुधन्वा आणि वनी यांचा अर्थ घेतला जातो.

चञ्चुपि वित्तचञ्चुः स्याद्वित्तमस्य च शब्दके । चणपि स्यात् केशचणः रूपे स्यात् पटरूपकम् ।। ३५६.

चंचुपी म्हणजे 'धनाचा चोच', आणि वित्तचंचु हा धनासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे. चणपी म्हणजे 'केसांचा चणा', आणि पटरूपक म्हणजे एक प्रकार.

ईयसौ च पटीयान् स्यात् तरप्यक्षतरादिकम् । पचतितराञ्च तरपि तमप्यटतितमामपि ।। ३५६.

ईयासौ म्हणजे 'अधिक', आणि पटीयान म्हणजे 'सर्वात जास्त'; तरप्यक्‍ष वगैरे शब्द वाढत्या प्रमाणासाठी वापरतात. पचतितरां, तरपी आणि तमप्यटतितमाम हेही तसेच वापरतात.

मृद्वीतमा कल्पपि स्यादिन्द्रकल्पोऽर्ककल्पकः । राजदेशीयो देशीये देश्ये देश्यादिरूपकम् ।। ३५६.

मृद्वीतमा आणि कल्पपी म्हणजे 'सारखा', जसे 'इंद्रासारखा' किंवा 'सूर्यासारखा'. राजदेशीय, देशीय, देश्य आणि असेच शब्द प्रदेशाशी संबंधित असतात.

पटुजातीयो जातीये जानुमात्रञ्च मात्रचि । ऊरुद्वयसो द्वयसचि ऊरुदघ्नञ्च दघ्नचि ।। ३५६.

पटुजातीय म्हणजे 'पटु जातीचा', जातीय म्हणजे 'जातिचा', जानुमात्र म्हणजे 'गुडघ्यापर्यंत', मात्रचि म्हणजे माप. ऊरुद्वयस म्हणजे 'दोन्ही मांडींचा', द्वयसचि म्हणजे 'दोनांचा', ऊरुदघ्न म्हणजे 'मांडीपर्यंत', दघ्नचि म्हणजे 'एवढ्या प्रमाणात'.