अग्निपुराणम्

पिताऽगात्सह पुत्रेण काणोऽक्ष्णा गदया हरिः । अर्थेन निवसेकद्‌भृत्यः काले भावे च सप्तमी ।। ३५४.

वडील मुलासोबत गेले; एका डोळ्याने काणा, गदेसह हरि; अर्थासाठी, वास्तव्याकरता, नोकरासाठी, काळासाठी आणि अवस्थेसाठी सप्तमी विभक्ती वापरतात.

विष्णौ नते भवेन्मुक्तिर्वसन्ते स गतो हरिम् । नृणां स्वामी नृषु स्वामी नृणामीशः सताम्पतिः ।। ३५४.

विष्णूला वंदन केल्यावर मुक्ती मिळते; वसंत ऋतूत तो हरीकडे गेला; माणसांचा स्वामी, माणसांत स्वामी, माणसांचा राजा, सज्जनांचा अधिपती.

नृणां साक्षी नृषु साक्षी गोषु नाथो गवाम्पतिः । गोषु सूतो गवां सूतो राज्ञां दायादकोऽस्विह ।। ३५४.

माणसांचा साक्षी, माणसांत साक्षी; गायींचा नाथ, गायींचा स्वामी; गायींत सारथी, गायींचा सारथी; राजांचा वारसदार येथे आहे.

अन्नस्य१ हेतोर्वसति षष्ठी स्मृत्यर्थकर्मणि । मातुः स्मरति गोप्तारं नित्यं स्यात् कर्तृकर्मणोः ३५४.

अन्नासाठी तो राहतो; स्मरण आणि कर्माच्या अर्थासाठी षष्ठी विभक्ती वापरतात; तो नेहमी आईच्या रक्षकाला आठवतो; कर्ता आणि कर्मासाठी ती वापरली जाते.

स्कन्ध उवाच षोढ़ा समासं वक्ष्यामि अष्टाविंशातिधा पुनः । नित्यानित्यविभागेन लुगलोपेन च द्विधा ।। ३५५.

स्कंद म्हणाले: मी आता षोडश समास सांगतो, पुन्हा अठ्ठावीस प्रकारांनी, नित्य आणि अनित्य यांचा भेद करून, आणि शब्दगाळ करून दोन प्रकारांनी.

कुम्भकारश्च नित्यः स्याद्धेमकारादिकस्तथा । राज्ञः पुमान्‌राजपुमान् नित्योऽयञ्च समासकः ।। ३५५.

कुंभार नित्य मानला जातो, तसेच सोनार वगैरे; राजाचा पुरुष, राजपुरुष, हा समास सुद्धा नित्य आहे.

कष्टश्रितो लुक्‌समासः कण्ठेकालादिकस्त्वलुक् । स्यादष्टधा तत्‌पुरुषः प्रथमाद्यसुपा सह ।। ३५५.

शब्दगाळ असलेला समास 'लुक् समास' म्हणतात, जसे 'कष्टाश्रित'; गळ्यात, काळात वगैरे 'वलुक्' असतो; अशा प्रकारे तत्त्वपुरुष समास आठ प्रकारचा आहे, प्रथम विभक्ती आणि 'अस्' प्रत्ययासह.

प्रथमातत्‌पुरुषोऽयं पूर्व्वं कायस्य विग्रहे । पूर्वकायोऽपरकायो ह्यधरोत्तरकायकः ।। ३५५.

हा प्रथम तत्त्वपुरुष समास आहे, शरीराच्या विग्रहात पहिला; पूर्वीचा देह, नंतरचा देह, खालील आणि वरचा देह.

अर्द्धं कणाया अर्द्धकणा भिक्षातुर्य्यमथेदृशम् । आपन्नजीविकस्तद्वत् द्वितीया चाधराश्रितः ।। ३५५.

कणाचा अर्धा म्हणजे 'अर्धकण'; भिक्षेसाठी भिक्षुक, तसेच उपजीविका मिळवणारा; दुसरी विभक्ती अधःस्थितावर अवलंबून असते.

वर्षम्भोग्यो वर्षभोग्यो धान्यार्थश्च तृतीयया । चतुर्थो स्याद्विषणुबलिर्वृकभीतिश्च पञ्चमी ।। ३५५.

वर्षाचा उपभोग घेणारा 'वर्षभोग्य' किंवा 'वर्षभोग्य'; धान्यासाठी तिसरी विभक्ती; चौथी 'विषणुबली' साठी, आणि पाचवी 'लांडग्याची भीती' साठी.

राज्ञः पुमान् राजपुमान् षष्ठी वृक्षफलं तथा । सप्तमी चाक्षशौण्डोऽयमहितो नञ्‌समासकः ।। ३५५.

राजाचा पुरुष, राजपुरुष, षष्ठी विभक्ती; झाडाचे फळ सुद्धा; सप्तमी 'आक्षशौंड' आहे, आणि 'अमहित' हा नकारार्थी समास आहे.

कर्मधारयः सप्तधा नीलोत्पलमुखाः स्मृताः । विशेषणपूर्व्वपदो विशेष्योत्तरतस्तथा ।। ३५५.

कर्मधारय समास सात प्रकारचा आहे, जसे 'नील कमळमुख'; विशेषण आधी येते, विशेष्य नंतर येते.

वैयाकरणखसूचिः शीतोष्णं द्विपदं शुभम् । उपमानपूर्वपदः शङ्खपाण्डर इत्यपि ।। ३५५.

व्याकरणकाराचा नखसूत्र, 'थंड-उष्ण', 'दोन पायांचे', 'शुभ'; उपमेय आधी येतो, जसे 'शंखासारखा पांढरा'.

उपमानोत्तरपदः पुरुषव्याघ्र इत्यपि । सम्भावनापूर्वपदो गुणवृद्धिरितीदृशम् ।। ३५५.

उपमा वापरली असता, दुसऱ्या शब्दाला 'पुरुषांमधला वाघ' असं म्हणतात. तसंच, एखाद्या गुणाचा अंदाज लावायचा असेल, तर त्याला 'गुणवृद्धी' असं म्हणतात.

गुण इति वृद्धिर्वाच्या सुहृदेव सुबन्धुकः । सवधारणपूर्वपदो बहुव्रीहिश्च सप्तधा ।। ३५५.

'गुणवृद्धी' म्हणजे जसं 'मित्र' किंवा 'घनिष्ट सोबती' असं म्हणणं. जर आधीचा शब्द ठराविकपणे वापरला असेल, तर त्या प्रकारच्या समासाला 'बहुव्रीही' म्हणतात आणि तो सात प्रकारचा असतो.

द्विपदश्च बहुव्रीहिरारूढ़भवनो नरः । अर्च्चिताशेषपूर्व्वोऽयं बह्वङ्‌घ्रिः परिकीर्त्तितः ।। ३५५.

'बहुव्रीही' समास दोन पाय असलेला असू शकतो, जसं 'घरावर चढलेला माणूस'. 'सर्वांनी सन्मानित' असा पूर्वपद असला, तर त्याला 'अनेक अंग असलेला' असं म्हणतात.

एते विप्राश्चोपदशाः सङ्‌ख्योत्तरपदस्त्वयम् । सङ्‌ख्योभयपदो यद्वद्‌द्वित्रा द्व्येकत्रयो नरः ।। ३५५.

हे सर्व उपपद समास आहेत, हे ब्राह्मणांनो. 'संख्या' पुढील पद असलेला समास म्हणजे, जसं 'दोन', 'तीन' किंवा 'एक' माणूस असं म्हणणं.

सहपूर्षपदोऽयं स्यात् समूलोद्‌धृतकस्तरुः । व्यतिहारलक्षणार्थः केशाकेशि नखानखि ।। ३५५.

'एकत्र' असा पूर्वपद असलेला समास म्हणजे, जसं 'मुळांसकट उपटलेलं झाड'. उलट अर्थ दर्शवणारे शब्द म्हणजे 'केस-केस', 'नख-नख' असे.

दिग्लक्ष्या स्याद्दक्षिणपूर्व्वा द्विगुराभाषितो द्विधा । एकवद्भावि द्विश्रृङ्गं पञ्चमूली त्वनेकधा ।। ३५५.

दिशा दर्शवणारा समास म्हणजे 'पूर्व-दक्षिण'. दोनदा उच्चारलेला समास म्हणजे 'दोन शिंग असलेला', 'पाच मुळं असलेला', किंवा 'अनेक' असं म्हणणं.

द्वन्द्वः समासो द्विविखधो हीतरेतरयोगकः । रुद्रविष्णू समाहारो भेरीपटहमीदृशम् ।। ३५५.

'द्वंद्व' समास म्हणजे दोन गोष्टींचा एकत्रित समास, जसं 'रुद्र-विष्णू' किंवा 'ढोल-ताशा' यांचा संयोग.

द्विधाख्यातोऽव्ययीभावो नामपूर्वपदो यथा । शाकस्य मात्रा शाकप्रति यथाऽव्ययपूर्व्यकः ।। ३५५.

'द्विधा' नावाचा समास 'अव्ययीभाव' आहे, ज्यात आधीचा शब्द नाम असतो. जसं 'शाकाचं माप', किंवा 'शाकाशी संबंधित', जेव्हा आधीचा शब्द अव्यय असतो.

उपकुम्भञ्चोपरथ्यं प्राधान्येन चतुर्विंधः । उत्तरपदार्थमुख्यो द्वन्द्वश्चोभयमुख्यकः ३५५.

उपकुंभ आणि उपरथ्य हे मुख्यत्वे चार प्रकारचे असतात. तिथे पुढील शब्दाचा अर्थ मुख्य असतो, आणि द्वंद्व समासात दोन्ही शब्द मुख्य असतात.

स्कन्द उवाच तद्धितं त्रिविधं वक्ष्ये सामान्यवृत्तिरीदृशी । ल व्यंसलो वत्सलः स्यादिलचि स्यात्तू फेनिलं ।। ३५६.

स्कंद म्हणतो: 'तद्धित' प्रत्यय तीन प्रकारचे आहेत, त्यांचा सर्वसाधारण वापर असा आहे—'लव्यंसल' म्हणजे मायाळू, आणि 'इलच' प्रत्ययाने 'फेनिल' म्हणजे फेसाळ.

लोमशः से पामनो ने इलचि स्यात्तु पिच्छिलं । अणि प्राज्ञ आर्च्चकः स्यात् दन्तादुरचि दन्तुरः ।। ३५६.

'लोमश' म्हणजे केसाळ, 'पामन' म्हणजे केस नसलेला; 'इलच' प्रत्ययाने 'पिच्छिल' म्हणजे चिकट. 'अणि' प्रत्ययाने 'प्राज्ञ' म्हणजे बुद्धिमान, 'आर्चक' म्हणजे पुजारी; 'दुरचि' प्रत्ययाने 'दंतुर' म्हणजे दात असलेला.

रे स्याम्मधुरं सुशिरं रे स्यात् केशर ईदृशः । हिरण्यं ये मालवो वे वलचि स्याद्रजस्वलः ।। ३५६.

'रे' प्रत्ययाने 'मधुर' म्हणजे गोड, 'सुशिर' म्हणजे पोकळ; 'रे' ने 'केशर' म्हणजे केसासारखा. 'हिरण्य' म्हणजे सोने, 'मालव' म्हणजे मालव्याचा; 'वलचि' प्रत्ययाने 'रजस्वल' म्हणजे धुळीने भरलेला.

इनो धनो करी हस्ती धनिकं टिकनोरितं । पयस्वी विनि मायावी ऊर्णायुर्युचि ईरितं ।। ३५६.

'इन' प्रत्ययाने 'धन' म्हणजे श्रीमंत, 'करी' म्हणजे हत्ती; 'धनिक' म्हणजे धनवान, 'टिकनोरित' म्हणजे खूण असलेला. 'पयस्वी' म्हणजे दूध असलेला, 'विनिमायावी' म्हणजे जादूगार; 'ऊर्णायुर' म्हणजे लोकरी असलेला, 'युचि' म्हणजे उच्चारलेला.

वाग्मी मिनि आलचि स्याद्वाचालश्चाटचीरितं । फलिनो वर्हिणः केकी वृन्दारकस्तया कनि ।। ३५६.

'वाग्मी' म्हणजे बोलका, 'मिनी' प्रत्ययाने; 'आलचि' प्रत्ययाने 'वाचाळ' म्हणजे बडबड्या, 'चाटचीरित' म्हणजे खुशामत करणारा. 'फलिन' म्हणजे फळ देणारा, 'वर्हिण' म्हणजे मोर, 'केकी' म्हणजे मोर, 'वृंदारक' म्हणजे समूहातील, 'कनि' म्हणजे लहान.

आलुचि शीतन्न सहते शीतालुः श्वालुरीदृशः । हिमालुरालुचि स्याच्च हिमं न सहते तथा ।। ३५६.

'आलुचि' प्रत्ययाने 'शीतान्न' म्हणजे थंडी सहन न करणारा, 'शीतालु' म्हणजे थंडी सहन करणारा, 'श्वालुर' म्हणजे कुत्र्यासारखा. 'हिमालुर' म्हणजे हिम सहन न करणारा, आणि तसंच.

रूपं वातादुलचि स्याद् वातुलश्चानपत्यके । वाशिष्ठः कौरवो वासः पाञ्चालः सोस्य वासकः ।। ३५६.

'रूप' आणि 'वातादुलचि' प्रत्ययाने 'वातुल' म्हणजे वाऱ्याने प्रभावित, 'वातुल' म्हणजे वाऱ्याचा, 'अनपत्यक' म्हणजे अपत्य नसलेला. 'वाशिष्ठ' म्हणजे वसिष्ठाचा वंशज, 'कौरव' म्हणजे कुरूचा वंशज, 'वास' म्हणजे निवास, 'पांचाल' म्हणजे पांचाळचा, 'वासक' म्हणजे रहिवासी.