अग्निपुराणम्

चतुर्द्धा चाधिकरणं व्यापकन्दध्नि वै घृतम् । तिलेषु तैलं देवार्थमौपश्लेषिकमुच्यते ।। ३५४.

अधिकारण चार प्रकारचं आहे—संपूर्ण भांड्यात आणि अग्नीत तूप असतं; तिळातलं तेल, देवासाठी, 'औपश्लेषिक' म्हणतात.

गृहे तिष्ठेत् कपिर्वृक्षे स्मृतं वैषयिकं यथा । जले मत्स्यो वने सिंहः स्मृतं सामीप्यकं यथा ।। ३५४.

माकड घरात राहतं, त्याला 'वैषयिक' म्हणतात; मासा पाण्यात, सिंह जंगलात असतो, त्याला 'सामीप्य' म्हणतात.

गङ्गायां घोषो वसति औपचारिकमीदृशं । तृतीया वाथ वा षष्ठी स्मृताऽनभिहिते तथा ।। ३५४.

गंगेवर वसलेलं गाव 'औपचारिक' असं म्हणतात; जिथे स्पष्ट सांगितलेलं नाही, तिथे तिसरी किंवा सहावी विभक्ती वापरतात.

विष्णुः सम्पूज्यते लोकैर्गन्तव्यन्तेन तस्य वा । प्रथमाऽभिहितकर्त्तृ कर्म्मणोः प्रणमेद्धरिम् ।। ३५४.

विष्णूचं लोकांनी पूजन केलं जातं, इच्छित किंवा त्या अर्थाने; कर्ता सांगितला असेल तर पहिली विभक्ती, आणि कर्मासाठी हरिला वंदन करावं.

हेतौ तृतीया चान्नेन वसेद् वृक्षाय वै जलं । चतुर्थी तादर्थ्येऽभिहिता पञ्चमी पर्य्युपाङ्मुखैः ।। ३५४.

कारणाच्या अर्थाने तिसरी विभक्ती वापरतात—'अन्नाने'; 'झाडासाठी पाणी'; चौथी विभक्ती हेतूसाठी, सांगितली असेल तेव्हा; पाचवी, समोरच्या दिशेला दर्शवते.

योगे वृष्टः परि ग्रामाद्देवोऽयं बलवत् पुरा । पूर्व्वो ग्रामादृते विष्णोर्न मुक्तिरितरो हरेः ।। ३५४.

पूर्वीपासून बलवान असलेला हा देव, जेव्हा गावाबाहेर एकत्र येतो, तेव्हा त्याची पूजा केली जाते; पण विष्णूचा गाव सोडून, हरीशिवाय दुसरी कुठलीही मुक्ती मिळत नाही.

पृथग्विनाद्यैस्तृतीया पञ्चमी च तथा भवेत् । पृथग्ग्रामाद्विहारेण विना श्रिश्च श्रीया श्रइयः ।। ३५४.

वेगळ्या कर्त्रीने तिसरी आणि पाचवी विभक्ती सुद्धा येते; वेगळा गाव किंवा वेगळे वावरणे नसल्यास, लक्ष्मी किंवा श्रेष्ठता मिळत नाही.

कर्म्मप्रवचनीयाख्यैर्द्वितीया योगतो भवेत् । अन्वर्ज्जुनञ्च योद्धारो ह्यभितो ग्राममीरितं ।। ३५४.

कर्म किंवा वाचनासाठी सांगितलेल्या शब्दांनी दुसरी विभक्ती योगाने येते; अर्जुनासह योद्धे गावाभोवती उभे राहतात, असे म्हटले आहे.

नमः स्वाहास्वधास्वस्तिवषडाद्यैश्चतुर्थ्यपि । नमो देवाय ते स्वस्ति तुमर्थाद्भाववाचिनः ।। ३५४.

नमः, स्वाहा, स्वधा, स्वस्ति आणि वषट या शब्दांनी चौथी विभक्ती सुद्धा होते; 'देवाला नमस्कार, तुला कल्याण लाभो' — हे सर्व हेतू आणि अर्थ दर्शवतात.

पाकाय पक्तये याति तृतीया सहयोगके । हेत्वर्थे कुत्सितेऽङ्गे सा तृतीया च विशेषणे ।। ३५४.

शिजवण्यासाठी किंवा शिजवण्याच्या कृतीसाठी तिसरी विभक्ती सोबत वापरतात; कारणासाठी, तुच्छ अवयवासाठी आणि विशेषणासाठी सुद्धा तिसरी विभक्ती लागू होते.

पिताऽगात्सह पुत्रेण काणोऽक्ष्णा गदया हरिः । अर्थेन निवसेकद्‌भृत्यः काले भावे च सप्तमी ।। ३५४.

वडील मुलासोबत गेले; एका डोळ्याने काणा, गदेसह हरि; अर्थासाठी, वास्तव्याकरता, नोकरासाठी, काळासाठी आणि अवस्थेसाठी सप्तमी विभक्ती वापरतात.

विष्णौ नते भवेन्मुक्तिर्वसन्ते स गतो हरिम् । नृणां स्वामी नृषु स्वामी नृणामीशः सताम्पतिः ।। ३५४.

विष्णूला वंदन केल्यावर मुक्ती मिळते; वसंत ऋतूत तो हरीकडे गेला; माणसांचा स्वामी, माणसांत स्वामी, माणसांचा राजा, सज्जनांचा अधिपती.

नृणां साक्षी नृषु साक्षी गोषु नाथो गवाम्पतिः । गोषु सूतो गवां सूतो राज्ञां दायादकोऽस्विह ।। ३५४.

माणसांचा साक्षी, माणसांत साक्षी; गायींचा नाथ, गायींचा स्वामी; गायींत सारथी, गायींचा सारथी; राजांचा वारसदार येथे आहे.

अन्नस्य१ हेतोर्वसति षष्ठी स्मृत्यर्थकर्मणि । मातुः स्मरति गोप्तारं नित्यं स्यात् कर्तृकर्मणोः ३५४.

अन्नासाठी तो राहतो; स्मरण आणि कर्माच्या अर्थासाठी षष्ठी विभक्ती वापरतात; तो नेहमी आईच्या रक्षकाला आठवतो; कर्ता आणि कर्मासाठी ती वापरली जाते.

स्कन्ध उवाच षोढ़ा समासं वक्ष्यामि अष्टाविंशातिधा पुनः । नित्यानित्यविभागेन लुगलोपेन च द्विधा ।। ३५५.

स्कंद म्हणाले: मी आता षोडश समास सांगतो, पुन्हा अठ्ठावीस प्रकारांनी, नित्य आणि अनित्य यांचा भेद करून, आणि शब्दगाळ करून दोन प्रकारांनी.

कुम्भकारश्च नित्यः स्याद्धेमकारादिकस्तथा । राज्ञः पुमान्‌राजपुमान् नित्योऽयञ्च समासकः ।। ३५५.

कुंभार नित्य मानला जातो, तसेच सोनार वगैरे; राजाचा पुरुष, राजपुरुष, हा समास सुद्धा नित्य आहे.

कष्टश्रितो लुक्‌समासः कण्ठेकालादिकस्त्वलुक् । स्यादष्टधा तत्‌पुरुषः प्रथमाद्यसुपा सह ।। ३५५.

शब्दगाळ असलेला समास 'लुक् समास' म्हणतात, जसे 'कष्टाश्रित'; गळ्यात, काळात वगैरे 'वलुक्' असतो; अशा प्रकारे तत्त्वपुरुष समास आठ प्रकारचा आहे, प्रथम विभक्ती आणि 'अस्' प्रत्ययासह.

प्रथमातत्‌पुरुषोऽयं पूर्व्वं कायस्य विग्रहे । पूर्वकायोऽपरकायो ह्यधरोत्तरकायकः ।। ३५५.

हा प्रथम तत्त्वपुरुष समास आहे, शरीराच्या विग्रहात पहिला; पूर्वीचा देह, नंतरचा देह, खालील आणि वरचा देह.

अर्द्धं कणाया अर्द्धकणा भिक्षातुर्य्यमथेदृशम् । आपन्नजीविकस्तद्वत् द्वितीया चाधराश्रितः ।। ३५५.

कणाचा अर्धा म्हणजे 'अर्धकण'; भिक्षेसाठी भिक्षुक, तसेच उपजीविका मिळवणारा; दुसरी विभक्ती अधःस्थितावर अवलंबून असते.

वर्षम्भोग्यो वर्षभोग्यो धान्यार्थश्च तृतीयया । चतुर्थो स्याद्विषणुबलिर्वृकभीतिश्च पञ्चमी ।। ३५५.

वर्षाचा उपभोग घेणारा 'वर्षभोग्य' किंवा 'वर्षभोग्य'; धान्यासाठी तिसरी विभक्ती; चौथी 'विषणुबली' साठी, आणि पाचवी 'लांडग्याची भीती' साठी.

राज्ञः पुमान् राजपुमान् षष्ठी वृक्षफलं तथा । सप्तमी चाक्षशौण्डोऽयमहितो नञ्‌समासकः ।। ३५५.

राजाचा पुरुष, राजपुरुष, षष्ठी विभक्ती; झाडाचे फळ सुद्धा; सप्तमी 'आक्षशौंड' आहे, आणि 'अमहित' हा नकारार्थी समास आहे.

कर्मधारयः सप्तधा नीलोत्पलमुखाः स्मृताः । विशेषणपूर्व्वपदो विशेष्योत्तरतस्तथा ।। ३५५.

कर्मधारय समास सात प्रकारचा आहे, जसे 'नील कमळमुख'; विशेषण आधी येते, विशेष्य नंतर येते.

वैयाकरणखसूचिः शीतोष्णं द्विपदं शुभम् । उपमानपूर्वपदः शङ्खपाण्डर इत्यपि ।। ३५५.

व्याकरणकाराचा नखसूत्र, 'थंड-उष्ण', 'दोन पायांचे', 'शुभ'; उपमेय आधी येतो, जसे 'शंखासारखा पांढरा'.

उपमानोत्तरपदः पुरुषव्याघ्र इत्यपि । सम्भावनापूर्वपदो गुणवृद्धिरितीदृशम् ।। ३५५.

उपमा वापरली असता, दुसऱ्या शब्दाला 'पुरुषांमधला वाघ' असं म्हणतात. तसंच, एखाद्या गुणाचा अंदाज लावायचा असेल, तर त्याला 'गुणवृद्धी' असं म्हणतात.

गुण इति वृद्धिर्वाच्या सुहृदेव सुबन्धुकः । सवधारणपूर्वपदो बहुव्रीहिश्च सप्तधा ।। ३५५.

'गुणवृद्धी' म्हणजे जसं 'मित्र' किंवा 'घनिष्ट सोबती' असं म्हणणं. जर आधीचा शब्द ठराविकपणे वापरला असेल, तर त्या प्रकारच्या समासाला 'बहुव्रीही' म्हणतात आणि तो सात प्रकारचा असतो.

द्विपदश्च बहुव्रीहिरारूढ़भवनो नरः । अर्च्चिताशेषपूर्व्वोऽयं बह्वङ्‌घ्रिः परिकीर्त्तितः ।। ३५५.

'बहुव्रीही' समास दोन पाय असलेला असू शकतो, जसं 'घरावर चढलेला माणूस'. 'सर्वांनी सन्मानित' असा पूर्वपद असला, तर त्याला 'अनेक अंग असलेला' असं म्हणतात.

एते विप्राश्चोपदशाः सङ्‌ख्योत्तरपदस्त्वयम् । सङ्‌ख्योभयपदो यद्वद्‌द्वित्रा द्व्येकत्रयो नरः ।। ३५५.

हे सर्व उपपद समास आहेत, हे ब्राह्मणांनो. 'संख्या' पुढील पद असलेला समास म्हणजे, जसं 'दोन', 'तीन' किंवा 'एक' माणूस असं म्हणणं.

सहपूर्षपदोऽयं स्यात् समूलोद्‌धृतकस्तरुः । व्यतिहारलक्षणार्थः केशाकेशि नखानखि ।। ३५५.

'एकत्र' असा पूर्वपद असलेला समास म्हणजे, जसं 'मुळांसकट उपटलेलं झाड'. उलट अर्थ दर्शवणारे शब्द म्हणजे 'केस-केस', 'नख-नख' असे.

दिग्लक्ष्या स्याद्दक्षिणपूर्व्वा द्विगुराभाषितो द्विधा । एकवद्भावि द्विश्रृङ्गं पञ्चमूली त्वनेकधा ।। ३५५.

दिशा दर्शवणारा समास म्हणजे 'पूर्व-दक्षिण'. दोनदा उच्चारलेला समास म्हणजे 'दोन शिंग असलेला', 'पाच मुळं असलेला', किंवा 'अनेक' असं म्हणणं.