अग्निपुराणम्

स्वतन्त्रः कर्त्ता विद्यान्तं कृतिनः समुपासते । हेतुकर्त्तालम्भयते हितं वै कर्म्मकर्त्तरि ।। ३५४.

स्वतंत्र करणारा कर्ता ज्ञानी लोकांकडून ज्ञान मिळेपर्यंत मानला जातो; कारण करणारा आधार घेतो; आणि हितकारक कर्त्यासाठीच कर्म असतं.

स्वयं भिद्येत् प्राकृतधीः स्वयञ्च छिद्यते तरुः । सर्त्ताऽभिहित उत्तमः कर्त्ताऽनभिहितोऽधमः ।। ३५४.

सामान्य बुद्धी असलेला माणूस स्वतःच तुटतो, आणि झाडही तसंच स्वतःच कापलं जातं; ज्या कर्त्याचा उल्लेख केला जातो तो श्रेष्ठ, आणि ज्याचा उल्लेख नाही तो कनिष्ठ.

कर्त्ताऽनभिहितो धर्म्मः शिष्ये व्याख्यायते यथा । कर्त्ता पञ्चविधः प्रोक्तः कर्म्म सप्तविधं श्रुणु ।। ३५४.

ज्याचा उल्लेख नाही असा कर्ता धर्माच्या बाबतीत शिष्याला समजावून सांगितला जातो; कर्ता पाच प्रकारचा सांगितला आहे, आणि कर्म सात प्रकारचं आहे—ऐक.

ईप्सितं कर्म्म च यथा श्रद्दधाति द्दरि यतिः । अनीप्सितं कर्म्म यथा अहिं लङ्घयते भृशं ।। ३५४.

जसा एक संन्यासी श्रद्धेने इच्छित कर्म करतो, तसाच सर्पही नको असलेलं कर्म जोराने ओलांडून जातो.

नैवेप्सितं नानीप्सितं दुग्धं सम्भक्षयन्रजः । भक्ष्येदप्यकथितं गोपालो दोग्धि गां पयः ।। ३५४.

ना इच्छित, ना अनिच्छित—जसं एखादा माणूस धुळीमिश्रित दही खातो; तसंच, गोठा न सांगता गवळा गायीचं दूध काढतो.

कर्त्तृ कर्माऽथ गमयेच्छिष्यं ग्रामं गुरुर्यथा । कर्म्म चाभिहितं पूजा क्रियते वै श्रिये हरेः ।। ३५४.

कर्त्याने आणि कर्माने मिळून शिष्याला गावाकडे नेतात, जसं गुरु नेतो; आणि सांगितलेलं कर्म म्हणजे पूजाच, जी हरिच्या कीर्तीकरता केली जाते.

कर्म्मानभिहितं स्तोत्रं हरेः कुर्य्यात्तु सर्व्वदं । करणं द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।। ३५४.

जे कर्म सांगितलेलं नाही, ते म्हणजे हरिचं स्तोत्र, जे नेहमी करावं; करणं दोन प्रकारचं आहे—बाह्य आणि अंतर्गत.

चक्षुषा रूपं गृह्णाति वाह्यं दात्रेण तल्लुनेत् । सम्प्रदानं त्रिधा प्रोक्तं प्रेरकं ब्राह्मणाय गां ।। ३५४.

डोळ्यांनी रूप घेतलं जातं, जे बाह्य आहे; हाताने ते कापलं जातं; समर्पण तीन प्रकारचं आहे—प्रेरणारा, ब्राह्मणाला गाय देणारा.

नरो ददाति नृपतये दासन्तदनुमन्तृकं । अनिराकर्त्तृकं भर्त्रे दद्यात् पुष्पाणि सज्जनः ।। ३५४.

माणूस राजाला, दास म्हणून, संमती देणाऱ्याच्या उपस्थितीत देतो; मालकाला, जो नकार देत नाही, त्याला सज्जन फुलं देतात.

अपादानं द्विधा प्रोक्तं चलमश्वात्तु धावतः । पतितश्चाचलं ग्रामादागच्छति स वैष्णवः ।। ३५४.

अपादान दोन प्रकारचं सांगितलं आहे—चालणारं, म्हणजे धावत असलेल्या घोड्यावरून; आणि स्थिर, म्हणजे पडलेला माणूस गावातून येतो, त्याला वैष्णव म्हणतात.

चतुर्द्धा चाधिकरणं व्यापकन्दध्नि वै घृतम् । तिलेषु तैलं देवार्थमौपश्लेषिकमुच्यते ।। ३५४.

अधिकारण चार प्रकारचं आहे—संपूर्ण भांड्यात आणि अग्नीत तूप असतं; तिळातलं तेल, देवासाठी, 'औपश्लेषिक' म्हणतात.

गृहे तिष्ठेत् कपिर्वृक्षे स्मृतं वैषयिकं यथा । जले मत्स्यो वने सिंहः स्मृतं सामीप्यकं यथा ।। ३५४.

माकड घरात राहतं, त्याला 'वैषयिक' म्हणतात; मासा पाण्यात, सिंह जंगलात असतो, त्याला 'सामीप्य' म्हणतात.

गङ्गायां घोषो वसति औपचारिकमीदृशं । तृतीया वाथ वा षष्ठी स्मृताऽनभिहिते तथा ।। ३५४.

गंगेवर वसलेलं गाव 'औपचारिक' असं म्हणतात; जिथे स्पष्ट सांगितलेलं नाही, तिथे तिसरी किंवा सहावी विभक्ती वापरतात.

विष्णुः सम्पूज्यते लोकैर्गन्तव्यन्तेन तस्य वा । प्रथमाऽभिहितकर्त्तृ कर्म्मणोः प्रणमेद्धरिम् ।। ३५४.

विष्णूचं लोकांनी पूजन केलं जातं, इच्छित किंवा त्या अर्थाने; कर्ता सांगितला असेल तर पहिली विभक्ती, आणि कर्मासाठी हरिला वंदन करावं.

हेतौ तृतीया चान्नेन वसेद् वृक्षाय वै जलं । चतुर्थी तादर्थ्येऽभिहिता पञ्चमी पर्य्युपाङ्मुखैः ।। ३५४.

कारणाच्या अर्थाने तिसरी विभक्ती वापरतात—'अन्नाने'; 'झाडासाठी पाणी'; चौथी विभक्ती हेतूसाठी, सांगितली असेल तेव्हा; पाचवी, समोरच्या दिशेला दर्शवते.

योगे वृष्टः परि ग्रामाद्देवोऽयं बलवत् पुरा । पूर्व्वो ग्रामादृते विष्णोर्न मुक्तिरितरो हरेः ।। ३५४.

पूर्वीपासून बलवान असलेला हा देव, जेव्हा गावाबाहेर एकत्र येतो, तेव्हा त्याची पूजा केली जाते; पण विष्णूचा गाव सोडून, हरीशिवाय दुसरी कुठलीही मुक्ती मिळत नाही.

पृथग्विनाद्यैस्तृतीया पञ्चमी च तथा भवेत् । पृथग्ग्रामाद्विहारेण विना श्रिश्च श्रीया श्रइयः ।। ३५४.

वेगळ्या कर्त्रीने तिसरी आणि पाचवी विभक्ती सुद्धा येते; वेगळा गाव किंवा वेगळे वावरणे नसल्यास, लक्ष्मी किंवा श्रेष्ठता मिळत नाही.

कर्म्मप्रवचनीयाख्यैर्द्वितीया योगतो भवेत् । अन्वर्ज्जुनञ्च योद्धारो ह्यभितो ग्राममीरितं ।। ३५४.

कर्म किंवा वाचनासाठी सांगितलेल्या शब्दांनी दुसरी विभक्ती योगाने येते; अर्जुनासह योद्धे गावाभोवती उभे राहतात, असे म्हटले आहे.

नमः स्वाहास्वधास्वस्तिवषडाद्यैश्चतुर्थ्यपि । नमो देवाय ते स्वस्ति तुमर्थाद्भाववाचिनः ।। ३५४.

नमः, स्वाहा, स्वधा, स्वस्ति आणि वषट या शब्दांनी चौथी विभक्ती सुद्धा होते; 'देवाला नमस्कार, तुला कल्याण लाभो' — हे सर्व हेतू आणि अर्थ दर्शवतात.

पाकाय पक्तये याति तृतीया सहयोगके । हेत्वर्थे कुत्सितेऽङ्गे सा तृतीया च विशेषणे ।। ३५४.

शिजवण्यासाठी किंवा शिजवण्याच्या कृतीसाठी तिसरी विभक्ती सोबत वापरतात; कारणासाठी, तुच्छ अवयवासाठी आणि विशेषणासाठी सुद्धा तिसरी विभक्ती लागू होते.

पिताऽगात्सह पुत्रेण काणोऽक्ष्णा गदया हरिः । अर्थेन निवसेकद्‌भृत्यः काले भावे च सप्तमी ।। ३५४.

वडील मुलासोबत गेले; एका डोळ्याने काणा, गदेसह हरि; अर्थासाठी, वास्तव्याकरता, नोकरासाठी, काळासाठी आणि अवस्थेसाठी सप्तमी विभक्ती वापरतात.

विष्णौ नते भवेन्मुक्तिर्वसन्ते स गतो हरिम् । नृणां स्वामी नृषु स्वामी नृणामीशः सताम्पतिः ।। ३५४.

विष्णूला वंदन केल्यावर मुक्ती मिळते; वसंत ऋतूत तो हरीकडे गेला; माणसांचा स्वामी, माणसांत स्वामी, माणसांचा राजा, सज्जनांचा अधिपती.

नृणां साक्षी नृषु साक्षी गोषु नाथो गवाम्पतिः । गोषु सूतो गवां सूतो राज्ञां दायादकोऽस्विह ।। ३५४.

माणसांचा साक्षी, माणसांत साक्षी; गायींचा नाथ, गायींचा स्वामी; गायींत सारथी, गायींचा सारथी; राजांचा वारसदार येथे आहे.

अन्नस्य१ हेतोर्वसति षष्ठी स्मृत्यर्थकर्मणि । मातुः स्मरति गोप्तारं नित्यं स्यात् कर्तृकर्मणोः ३५४.

अन्नासाठी तो राहतो; स्मरण आणि कर्माच्या अर्थासाठी षष्ठी विभक्ती वापरतात; तो नेहमी आईच्या रक्षकाला आठवतो; कर्ता आणि कर्मासाठी ती वापरली जाते.

स्कन्ध उवाच षोढ़ा समासं वक्ष्यामि अष्टाविंशातिधा पुनः । नित्यानित्यविभागेन लुगलोपेन च द्विधा ।। ३५५.

स्कंद म्हणाले: मी आता षोडश समास सांगतो, पुन्हा अठ्ठावीस प्रकारांनी, नित्य आणि अनित्य यांचा भेद करून, आणि शब्दगाळ करून दोन प्रकारांनी.

कुम्भकारश्च नित्यः स्याद्धेमकारादिकस्तथा । राज्ञः पुमान्‌राजपुमान् नित्योऽयञ्च समासकः ।। ३५५.

कुंभार नित्य मानला जातो, तसेच सोनार वगैरे; राजाचा पुरुष, राजपुरुष, हा समास सुद्धा नित्य आहे.

कष्टश्रितो लुक्‌समासः कण्ठेकालादिकस्त्वलुक् । स्यादष्टधा तत्‌पुरुषः प्रथमाद्यसुपा सह ।। ३५५.

शब्दगाळ असलेला समास 'लुक् समास' म्हणतात, जसे 'कष्टाश्रित'; गळ्यात, काळात वगैरे 'वलुक्' असतो; अशा प्रकारे तत्त्वपुरुष समास आठ प्रकारचा आहे, प्रथम विभक्ती आणि 'अस्' प्रत्ययासह.

प्रथमातत्‌पुरुषोऽयं पूर्व्वं कायस्य विग्रहे । पूर्वकायोऽपरकायो ह्यधरोत्तरकायकः ।। ३५५.

हा प्रथम तत्त्वपुरुष समास आहे, शरीराच्या विग्रहात पहिला; पूर्वीचा देह, नंतरचा देह, खालील आणि वरचा देह.

अर्द्धं कणाया अर्द्धकणा भिक्षातुर्य्यमथेदृशम् । आपन्नजीविकस्तद्वत् द्वितीया चाधराश्रितः ।। ३५५.

कणाचा अर्धा म्हणजे 'अर्धकण'; भिक्षेसाठी भिक्षुक, तसेच उपजीविका मिळवणारा; दुसरी विभक्ती अधःस्थितावर अवलंबून असते.