अग्निपुराणम्

स्कन्द उवाच नपुंसके किं के कानि किं के कानि ततो जलं । सर्वं सर्वे च पूर्वाद्याः सोमपं सोमपानि च ।। ३५३.

स्कंद म्हणाले: नपुंसकात काय, कोण, कोणती, काय, कोण, कोणत्या, मग पाणी; सर्व, सर्वजण, आणि पूर्वीचे, सोमपान करणारा, आणि सोमपान करणारे सुद्धा.

ग्रामणि ग्राणणिनी च ग्रामणि ग्रामणीन्यपि । वारि वारिणी वारीणि वारिणां वारिणीदृशं ।। ३५३.

गावप्रमुख, गावप्रमुख स्त्री, आणि गावप्रमुख, आणि गावप्रमुख स्त्रिया; पाणी, पाण्याचे, पाण्याचे लोक, पाण्यांचे, आणि पाण्यासारखे.

शुचये शुचिने देहि मृदुने मृदवे तथा । त्रपु त्रपुणि त्रपुणाञ्च चखलपूनि खलप्वि च ।। ३५३.

शुद्धासाठी, शुद्ध व्यक्तीसाठी, हे देणाऱ्या, मऊसाठी, मऊ व्यक्तीसाठी तसेच; टिन, टिनमध्ये, टिनचे, आणि भांड्यात, आणि भांड्यात सुद्धा.

कर्त्त्त्रा च कर्तृणे कर्त्त्त्रे अतिर्व्यतिरिणान्तथा । अभिन्यभिनिनी चैव सुवचांसि सुवाक्षु च ।। ३५३.

कर्त्याने, कर्त्यासाठी, कर्त्याला, आणि तसेच श्रेष्ठ करणाऱ्याने, श्रेष्ठ करणाऱ्यासाठी; अनुकरण करणाऱ्याने, अनुकरण करणाऱ्याने सुद्धा, चांगले शब्द, आणि चांगल्या वाणीत.

यद्‌यत्‌त्विमे तत् कर्म्माणि इदञ्चेमे त्विमानि च । ईदृक्त्वदोऽमुनी अमूनि अमुना स्यादमीषु च ।। ३५३.

जे काही हे, ती कर्मे, हे आणि ही, आणि ही सुद्धा; असे असणारे, ते, ते लोक, त्याने, आणि यांच्यात.

अहमावां वयं मां वै आवामस्मान्मया कृतं । आवाभ्याञ्च तथास्माभिर्म्मह्यमस्मभ्यमेव च ।। ३५३.

मी, आम्ही दोघे, आम्ही, मला, खरेच, आम्ही दोघे, आम्हाला, माझ्यामुळे केलेले; आम्ही दोघांनी, आणि तसेच आम्ही, माझ्यासाठी, आमच्यासाठी, खरेच.

मदावाभ्यां मदस्मच्च पुत्रोऽयं मम चावयोः । अस्माकमपि चास्मासु त्वं युवां यूयंमीजिरे ।। ३५३.

माझ्यापासून आणि आम्ही दोघांपासून, आणि आमच्याकडून, हा मुलगा माझा आणि आमचा दोघांचा; आमचेदेखील आणि आमच्यात, तू, तुम्ही दोघे, तुम्ही सर्व, यज्ञ केला आहे.

त्वां युवाञ्च युष्मांश्च त्वया युष्माभिरीरितं । तुभ्यं युवाभ्यां युष्मभ्यं त्वत् युवाभ्याञ्च युष्मत् ।। ३५३.

तुला, तुम्हा दोघांना आणि तुम्हा सर्वांना; तुझ्यामुळे, तुम्हा दोघांमुळे आणि तुम्हा सर्वांमुळे हे सांगितलं जातं; तुझ्यासाठी, तुम्हा दोघांसाठी, तुम्हा सर्वांसाठी; तुझ्याकडून, तुम्हा दोघांकडून आणि तुम्हा सर्वांकडून.

तव युवयोर्युष्माकं त्वयि युष्मासु भारती । उपलक्षणमत्रैव अज्भ्क्तलन्ताश्च ते स्मृताः ।। ३५३.

तुझं, तुम्हा दोघांचं, आणि तुम्हा सर्वांचं; तुझ्यात, तुम्हा दोघांत, आणि तुम्हा सर्वांत, हे भारत; इथे हेच ओळख आहे, आणि 'अजभक्तलंत'ने संपणारे रूपही लक्षात ठेवले आहेत.

स्कन्द उवाच कारकं सम्प्रवक्ष्यामि विभक्त्यर्थसमन्वितं । ग्रामोऽस्ति हेमहार्केह नौमि विष्णुं श्रिया सह ।। ३५४.

स्कंद म्हणतो: मी आता कारक आणि विभक्तींचे अर्थ सांगतो; इथे 'हेमहार्क' नावाचं एक गाव आहे—मी लक्ष्मीसमवेत विष्णूला वंदन करतो.

स्वतन्त्रः कर्त्ता विद्यान्तं कृतिनः समुपासते । हेतुकर्त्तालम्भयते हितं वै कर्म्मकर्त्तरि ।। ३५४.

स्वतंत्र करणारा कर्ता ज्ञानी लोकांकडून ज्ञान मिळेपर्यंत मानला जातो; कारण करणारा आधार घेतो; आणि हितकारक कर्त्यासाठीच कर्म असतं.

स्वयं भिद्येत् प्राकृतधीः स्वयञ्च छिद्यते तरुः । सर्त्ताऽभिहित उत्तमः कर्त्ताऽनभिहितोऽधमः ।। ३५४.

सामान्य बुद्धी असलेला माणूस स्वतःच तुटतो, आणि झाडही तसंच स्वतःच कापलं जातं; ज्या कर्त्याचा उल्लेख केला जातो तो श्रेष्ठ, आणि ज्याचा उल्लेख नाही तो कनिष्ठ.

कर्त्ताऽनभिहितो धर्म्मः शिष्ये व्याख्यायते यथा । कर्त्ता पञ्चविधः प्रोक्तः कर्म्म सप्तविधं श्रुणु ।। ३५४.

ज्याचा उल्लेख नाही असा कर्ता धर्माच्या बाबतीत शिष्याला समजावून सांगितला जातो; कर्ता पाच प्रकारचा सांगितला आहे, आणि कर्म सात प्रकारचं आहे—ऐक.

ईप्सितं कर्म्म च यथा श्रद्दधाति द्दरि यतिः । अनीप्सितं कर्म्म यथा अहिं लङ्घयते भृशं ।। ३५४.

जसा एक संन्यासी श्रद्धेने इच्छित कर्म करतो, तसाच सर्पही नको असलेलं कर्म जोराने ओलांडून जातो.

नैवेप्सितं नानीप्सितं दुग्धं सम्भक्षयन्रजः । भक्ष्येदप्यकथितं गोपालो दोग्धि गां पयः ।। ३५४.

ना इच्छित, ना अनिच्छित—जसं एखादा माणूस धुळीमिश्रित दही खातो; तसंच, गोठा न सांगता गवळा गायीचं दूध काढतो.

कर्त्तृ कर्माऽथ गमयेच्छिष्यं ग्रामं गुरुर्यथा । कर्म्म चाभिहितं पूजा क्रियते वै श्रिये हरेः ।। ३५४.

कर्त्याने आणि कर्माने मिळून शिष्याला गावाकडे नेतात, जसं गुरु नेतो; आणि सांगितलेलं कर्म म्हणजे पूजाच, जी हरिच्या कीर्तीकरता केली जाते.

कर्म्मानभिहितं स्तोत्रं हरेः कुर्य्यात्तु सर्व्वदं । करणं द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।। ३५४.

जे कर्म सांगितलेलं नाही, ते म्हणजे हरिचं स्तोत्र, जे नेहमी करावं; करणं दोन प्रकारचं आहे—बाह्य आणि अंतर्गत.

चक्षुषा रूपं गृह्णाति वाह्यं दात्रेण तल्लुनेत् । सम्प्रदानं त्रिधा प्रोक्तं प्रेरकं ब्राह्मणाय गां ।। ३५४.

डोळ्यांनी रूप घेतलं जातं, जे बाह्य आहे; हाताने ते कापलं जातं; समर्पण तीन प्रकारचं आहे—प्रेरणारा, ब्राह्मणाला गाय देणारा.

नरो ददाति नृपतये दासन्तदनुमन्तृकं । अनिराकर्त्तृकं भर्त्रे दद्यात् पुष्पाणि सज्जनः ।। ३५४.

माणूस राजाला, दास म्हणून, संमती देणाऱ्याच्या उपस्थितीत देतो; मालकाला, जो नकार देत नाही, त्याला सज्जन फुलं देतात.

अपादानं द्विधा प्रोक्तं चलमश्वात्तु धावतः । पतितश्चाचलं ग्रामादागच्छति स वैष्णवः ।। ३५४.

अपादान दोन प्रकारचं सांगितलं आहे—चालणारं, म्हणजे धावत असलेल्या घोड्यावरून; आणि स्थिर, म्हणजे पडलेला माणूस गावातून येतो, त्याला वैष्णव म्हणतात.

चतुर्द्धा चाधिकरणं व्यापकन्दध्नि वै घृतम् । तिलेषु तैलं देवार्थमौपश्लेषिकमुच्यते ।। ३५४.

अधिकारण चार प्रकारचं आहे—संपूर्ण भांड्यात आणि अग्नीत तूप असतं; तिळातलं तेल, देवासाठी, 'औपश्लेषिक' म्हणतात.

गृहे तिष्ठेत् कपिर्वृक्षे स्मृतं वैषयिकं यथा । जले मत्स्यो वने सिंहः स्मृतं सामीप्यकं यथा ।। ३५४.

माकड घरात राहतं, त्याला 'वैषयिक' म्हणतात; मासा पाण्यात, सिंह जंगलात असतो, त्याला 'सामीप्य' म्हणतात.

गङ्गायां घोषो वसति औपचारिकमीदृशं । तृतीया वाथ वा षष्ठी स्मृताऽनभिहिते तथा ।। ३५४.

गंगेवर वसलेलं गाव 'औपचारिक' असं म्हणतात; जिथे स्पष्ट सांगितलेलं नाही, तिथे तिसरी किंवा सहावी विभक्ती वापरतात.

विष्णुः सम्पूज्यते लोकैर्गन्तव्यन्तेन तस्य वा । प्रथमाऽभिहितकर्त्तृ कर्म्मणोः प्रणमेद्धरिम् ।। ३५४.

विष्णूचं लोकांनी पूजन केलं जातं, इच्छित किंवा त्या अर्थाने; कर्ता सांगितला असेल तर पहिली विभक्ती, आणि कर्मासाठी हरिला वंदन करावं.

हेतौ तृतीया चान्नेन वसेद् वृक्षाय वै जलं । चतुर्थी तादर्थ्येऽभिहिता पञ्चमी पर्य्युपाङ्मुखैः ।। ३५४.

कारणाच्या अर्थाने तिसरी विभक्ती वापरतात—'अन्नाने'; 'झाडासाठी पाणी'; चौथी विभक्ती हेतूसाठी, सांगितली असेल तेव्हा; पाचवी, समोरच्या दिशेला दर्शवते.

योगे वृष्टः परि ग्रामाद्देवोऽयं बलवत् पुरा । पूर्व्वो ग्रामादृते विष्णोर्न मुक्तिरितरो हरेः ।। ३५४.

पूर्वीपासून बलवान असलेला हा देव, जेव्हा गावाबाहेर एकत्र येतो, तेव्हा त्याची पूजा केली जाते; पण विष्णूचा गाव सोडून, हरीशिवाय दुसरी कुठलीही मुक्ती मिळत नाही.

पृथग्विनाद्यैस्तृतीया पञ्चमी च तथा भवेत् । पृथग्ग्रामाद्विहारेण विना श्रिश्च श्रीया श्रइयः ।। ३५४.

वेगळ्या कर्त्रीने तिसरी आणि पाचवी विभक्ती सुद्धा येते; वेगळा गाव किंवा वेगळे वावरणे नसल्यास, लक्ष्मी किंवा श्रेष्ठता मिळत नाही.

कर्म्मप्रवचनीयाख्यैर्द्वितीया योगतो भवेत् । अन्वर्ज्जुनञ्च योद्धारो ह्यभितो ग्राममीरितं ।। ३५४.

कर्म किंवा वाचनासाठी सांगितलेल्या शब्दांनी दुसरी विभक्ती योगाने येते; अर्जुनासह योद्धे गावाभोवती उभे राहतात, असे म्हटले आहे.

नमः स्वाहास्वधास्वस्तिवषडाद्यैश्चतुर्थ्यपि । नमो देवाय ते स्वस्ति तुमर्थाद्भाववाचिनः ।। ३५४.

नमः, स्वाहा, स्वधा, स्वस्ति आणि वषट या शब्दांनी चौथी विभक्ती सुद्धा होते; 'देवाला नमस्कार, तुला कल्याण लाभो' — हे सर्व हेतू आणि अर्थ दर्शवतात.