अग्निपुराणम्

सर्व्वस्थै देहि सर्व्वस्याः सर्व्वस्याः सर्व्वयोस्तथा । शेषं रमावद्रूपं स्याद् द्वे द्वे तिस्रश्च तिसृणां ।। ३५२.

सर्व अवस्थांमध्ये, हे देणाऱ्या, सर्वांचे, आणि तसेच दोन्ही सर्वांचे; उरलेले लक्ष्मीच्या रूपात असते, दोन दोन, आणि तिघांमधून तीन.

बुद्धीर्बुद्‌ध्या बुद्धये च बुद्‌ध्यै बुद्धेश्च हेमते । कविवत्स्यान्मुनीनाञ्च नदी नद्यौ नदीं नदीः ।। ३५२.

बुद्धी, बुद्धीने, बुद्धीसाठी, आणि बुद्धिमानांसाठी, बुद्धिमानांचे, सोन्यासाठी; कवीसारखेच, ऋषींसाठी, नदी, दोन नद्या, नदी, आणि नद्या.

नद्या नदीभिर्नद्यै च नद्याञ्चैव नदीषु च । कुमारी जृम्भणीत्येवं श्रीः श्रियौ च श्रियः श्रिया ।। ३५२.

नदीने, नद्यांसोबत, नदीला, आणि नद्यांमध्ये; कुमारिका, आळस देणे, तसेच, श्री, दोन श्री, श्री, आणि श्रीने.

श्रियै श्रिये स्त्रीं स्त्रियञ्च स्त्रीश्च स्त्रियः स्त्रिया स्त्रियै । स्त्रियाः स्त्रीणां स्त्रियाञ्च ग्रामण्यां धेन्वै च धेनवे ।। ३५२.

श्रीसाठी, श्रीला, स्त्री, आणि स्त्रिया, आणि स्त्री, स्त्रिया, स्त्रीने, स्त्रीला; स्त्रियांचे, स्त्रियांचे, आणि स्त्रियांना, गावच्या प्रमुखात, गायीला, आणि गायीसाठी.

जम्बूर्जम्ब्वौ च जम्बूश्च जम्बूनाञ्च फलम्पिव । वर्षाभ्वौ च पुनर्भ्वौ च मातॄर्व्वापरि च गौश्च नौः ।। ३५२.

जांभूळ झाड, दोन जांभूळ झाडे, आणि जांभूळ झाडे, जांभूळ झाडांचे, फळासारखे; दोन पावसाळे, दोन पुन्हा जन्म, मातांचे, वर, आणि गाय, आणि होडी.

वाग्वाचा वाग्भिश्च वाक्षु स्रग्भ्यां स्रजि स्रजोस्तथा । विद्वद्भ्याञ्चैव विद्वत्सु भवती स्याद् भवन्त्यपि ।। ३५२.

वाणी, वाणीने, आणि वाण्यांनी, वाण्यांमध्ये; दोन माळांनी, माळेत, आणि माळेचे तसेच; विद्वानांनी, विद्वानांमध्ये, 'भवती' होऊ शकते, आणि 'भवन्ति' सुद्धा.

दीव्यन्ती भाती भान्ती च तुदन्ती च तुदत्यपि । रुदती रुन्धती देवी गृह्णती चोरयन्त्यपि ।। ३५२.

दिव्यते, तेजस्वी, प्रकाशमान, आणि टोचणारी, आणि टोचते; रडणारी, थांबवणारी, देवी, घेणारी, आणि चोरते सुद्धा.

दृषत् दृषद्भ्यां दृषदि विशेषविदुषी कृतिः । समित् समिद्‌ब्यां समिधि सीमा सीम्नि च सीमनि ।। ३५२.

दगड, दोन दगडांनी, दगडावर, विशेष जाणणारी, कृती; समिधा, दोन समिधांनी, समिधेत, सीमा, सीमेत, आणि सीमांमध्ये.

दामनीभ्यां ककुद्भ्याञ्च केयमाब्यां तथासु च । गीर्भ्याञ्चैव गिरा गीर्षु सुभूः सुपूः पुरा पुरि ।। ३५२.

दोन पट्ट्यांनी, दोन कूबांनी, दोन केयमांनी, आणि त्यांच्यात; दोन शब्दांनी, वाणीने, शब्दांमध्ये, शुभ भूमी, सुंदर नगरी, नगरी, आणि नगरीत.

द्यौर्द्युभ्यां दिवि द्युषु तादृश्या तादृशी दिशः । यादृश्यां यादृशी तद्वत् सुवचोभ्यां सुवचः स्वपि ३५२.

आकाश, दोन आकाशांनी, आकाशात, आकाशांमध्ये, तशीच, तशी स्त्री, दिशा; तशाच ठिकाणी, तशी स्त्री, त्याचप्रमाणे, दोन गोड आवाजांनी, गोड आवाज, आणि झोपेत.

स्कन्द उवाच नपुंसके किं के कानि किं के कानि ततो जलं । सर्वं सर्वे च पूर्वाद्याः सोमपं सोमपानि च ।। ३५३.

स्कंद म्हणाले: नपुंसकात काय, कोण, कोणती, काय, कोण, कोणत्या, मग पाणी; सर्व, सर्वजण, आणि पूर्वीचे, सोमपान करणारा, आणि सोमपान करणारे सुद्धा.

ग्रामणि ग्राणणिनी च ग्रामणि ग्रामणीन्यपि । वारि वारिणी वारीणि वारिणां वारिणीदृशं ।। ३५३.

गावप्रमुख, गावप्रमुख स्त्री, आणि गावप्रमुख, आणि गावप्रमुख स्त्रिया; पाणी, पाण्याचे, पाण्याचे लोक, पाण्यांचे, आणि पाण्यासारखे.

शुचये शुचिने देहि मृदुने मृदवे तथा । त्रपु त्रपुणि त्रपुणाञ्च चखलपूनि खलप्वि च ।। ३५३.

शुद्धासाठी, शुद्ध व्यक्तीसाठी, हे देणाऱ्या, मऊसाठी, मऊ व्यक्तीसाठी तसेच; टिन, टिनमध्ये, टिनचे, आणि भांड्यात, आणि भांड्यात सुद्धा.

कर्त्त्त्रा च कर्तृणे कर्त्त्त्रे अतिर्व्यतिरिणान्तथा । अभिन्यभिनिनी चैव सुवचांसि सुवाक्षु च ।। ३५३.

कर्त्याने, कर्त्यासाठी, कर्त्याला, आणि तसेच श्रेष्ठ करणाऱ्याने, श्रेष्ठ करणाऱ्यासाठी; अनुकरण करणाऱ्याने, अनुकरण करणाऱ्याने सुद्धा, चांगले शब्द, आणि चांगल्या वाणीत.

यद्‌यत्‌त्विमे तत् कर्म्माणि इदञ्चेमे त्विमानि च । ईदृक्त्वदोऽमुनी अमूनि अमुना स्यादमीषु च ।। ३५३.

जे काही हे, ती कर्मे, हे आणि ही, आणि ही सुद्धा; असे असणारे, ते, ते लोक, त्याने, आणि यांच्यात.

अहमावां वयं मां वै आवामस्मान्मया कृतं । आवाभ्याञ्च तथास्माभिर्म्मह्यमस्मभ्यमेव च ।। ३५३.

मी, आम्ही दोघे, आम्ही, मला, खरेच, आम्ही दोघे, आम्हाला, माझ्यामुळे केलेले; आम्ही दोघांनी, आणि तसेच आम्ही, माझ्यासाठी, आमच्यासाठी, खरेच.

मदावाभ्यां मदस्मच्च पुत्रोऽयं मम चावयोः । अस्माकमपि चास्मासु त्वं युवां यूयंमीजिरे ।। ३५३.

माझ्यापासून आणि आम्ही दोघांपासून, आणि आमच्याकडून, हा मुलगा माझा आणि आमचा दोघांचा; आमचेदेखील आणि आमच्यात, तू, तुम्ही दोघे, तुम्ही सर्व, यज्ञ केला आहे.

त्वां युवाञ्च युष्मांश्च त्वया युष्माभिरीरितं । तुभ्यं युवाभ्यां युष्मभ्यं त्वत् युवाभ्याञ्च युष्मत् ।। ३५३.

तुला, तुम्हा दोघांना आणि तुम्हा सर्वांना; तुझ्यामुळे, तुम्हा दोघांमुळे आणि तुम्हा सर्वांमुळे हे सांगितलं जातं; तुझ्यासाठी, तुम्हा दोघांसाठी, तुम्हा सर्वांसाठी; तुझ्याकडून, तुम्हा दोघांकडून आणि तुम्हा सर्वांकडून.

तव युवयोर्युष्माकं त्वयि युष्मासु भारती । उपलक्षणमत्रैव अज्भ्क्तलन्ताश्च ते स्मृताः ।। ३५३.

तुझं, तुम्हा दोघांचं, आणि तुम्हा सर्वांचं; तुझ्यात, तुम्हा दोघांत, आणि तुम्हा सर्वांत, हे भारत; इथे हेच ओळख आहे, आणि 'अजभक्तलंत'ने संपणारे रूपही लक्षात ठेवले आहेत.

स्कन्द उवाच कारकं सम्प्रवक्ष्यामि विभक्त्यर्थसमन्वितं । ग्रामोऽस्ति हेमहार्केह नौमि विष्णुं श्रिया सह ।। ३५४.

स्कंद म्हणतो: मी आता कारक आणि विभक्तींचे अर्थ सांगतो; इथे 'हेमहार्क' नावाचं एक गाव आहे—मी लक्ष्मीसमवेत विष्णूला वंदन करतो.

स्वतन्त्रः कर्त्ता विद्यान्तं कृतिनः समुपासते । हेतुकर्त्तालम्भयते हितं वै कर्म्मकर्त्तरि ।। ३५४.

स्वतंत्र करणारा कर्ता ज्ञानी लोकांकडून ज्ञान मिळेपर्यंत मानला जातो; कारण करणारा आधार घेतो; आणि हितकारक कर्त्यासाठीच कर्म असतं.

स्वयं भिद्येत् प्राकृतधीः स्वयञ्च छिद्यते तरुः । सर्त्ताऽभिहित उत्तमः कर्त्ताऽनभिहितोऽधमः ।। ३५४.

सामान्य बुद्धी असलेला माणूस स्वतःच तुटतो, आणि झाडही तसंच स्वतःच कापलं जातं; ज्या कर्त्याचा उल्लेख केला जातो तो श्रेष्ठ, आणि ज्याचा उल्लेख नाही तो कनिष्ठ.

कर्त्ताऽनभिहितो धर्म्मः शिष्ये व्याख्यायते यथा । कर्त्ता पञ्चविधः प्रोक्तः कर्म्म सप्तविधं श्रुणु ।। ३५४.

ज्याचा उल्लेख नाही असा कर्ता धर्माच्या बाबतीत शिष्याला समजावून सांगितला जातो; कर्ता पाच प्रकारचा सांगितला आहे, आणि कर्म सात प्रकारचं आहे—ऐक.

ईप्सितं कर्म्म च यथा श्रद्दधाति द्दरि यतिः । अनीप्सितं कर्म्म यथा अहिं लङ्घयते भृशं ।। ३५४.

जसा एक संन्यासी श्रद्धेने इच्छित कर्म करतो, तसाच सर्पही नको असलेलं कर्म जोराने ओलांडून जातो.

नैवेप्सितं नानीप्सितं दुग्धं सम्भक्षयन्रजः । भक्ष्येदप्यकथितं गोपालो दोग्धि गां पयः ।। ३५४.

ना इच्छित, ना अनिच्छित—जसं एखादा माणूस धुळीमिश्रित दही खातो; तसंच, गोठा न सांगता गवळा गायीचं दूध काढतो.

कर्त्तृ कर्माऽथ गमयेच्छिष्यं ग्रामं गुरुर्यथा । कर्म्म चाभिहितं पूजा क्रियते वै श्रिये हरेः ।। ३५४.

कर्त्याने आणि कर्माने मिळून शिष्याला गावाकडे नेतात, जसं गुरु नेतो; आणि सांगितलेलं कर्म म्हणजे पूजाच, जी हरिच्या कीर्तीकरता केली जाते.

कर्म्मानभिहितं स्तोत्रं हरेः कुर्य्यात्तु सर्व्वदं । करणं द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।। ३५४.

जे कर्म सांगितलेलं नाही, ते म्हणजे हरिचं स्तोत्र, जे नेहमी करावं; करणं दोन प्रकारचं आहे—बाह्य आणि अंतर्गत.

चक्षुषा रूपं गृह्णाति वाह्यं दात्रेण तल्लुनेत् । सम्प्रदानं त्रिधा प्रोक्तं प्रेरकं ब्राह्मणाय गां ।। ३५४.

डोळ्यांनी रूप घेतलं जातं, जे बाह्य आहे; हाताने ते कापलं जातं; समर्पण तीन प्रकारचं आहे—प्रेरणारा, ब्राह्मणाला गाय देणारा.

नरो ददाति नृपतये दासन्तदनुमन्तृकं । अनिराकर्त्तृकं भर्त्रे दद्यात् पुष्पाणि सज्जनः ।। ३५४.

माणूस राजाला, दास म्हणून, संमती देणाऱ्याच्या उपस्थितीत देतो; मालकाला, जो नकार देत नाही, त्याला सज्जन फुलं देतात.