अग्निपुराणम्

सुद्यौः सुदित्रौ सुद्युभ्यां विड्‌विषौ विट्सु यादृशः । यादृग्भ्याञ्चैव विड़भ्याञ्च षट् षट् षण्णाञ्च षट्‌स्वपि ।। ३५१.

'सुद्यौः', 'सुदित्रौ', 'सुद्यु भ्याम्', 'विड्विषौ', 'विट्सु' तसेच; 'यादृग्भ्याम्', 'विरभ्याम्', 'षट्', 'षट्', 'षण्णाम्', 'षट्सु' असे शब्दही वापरले जातात.

सुवचाः सुवचसा च सुवचोभ्यामथेदृशम् । हे सुवचो हे उशनन् उशना वोशनस्यपि ।। ३५१.

'सुवचाः', 'सुवचसा', 'सुवचोभ्याम्' असे शब्द; 'हे सुवचो', 'हे उशनन्', 'उशना', 'वोशनस्य' असेही शब्द येतात.

पुरदंशा अनेहा हेविद्वन् विद्वांस उत्तमाः । विदुषे नमो विद्वद्‌भ्यां विद्वत्सु च वभुविवान् ।। ३५१.

'पुरदंशा', 'अनेहा', 'हे विद्वन्', 'विद्वांस', 'उत्तमाः'; 'विदुषे', 'नमो', 'विद्वद्भ्याम्', 'विद्वत्सु', आणि 'वभुविवान्' असे शब्दही वापरले जातात.

एवञ्च पेचिवान् श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयसस्तथा । असौ अम् अमी श्रेष्ठा अमुं भमूनिहामुना ।। ३५१.

अशा रीतीने 'पेचिवान्', 'श्रेष्ठान्', 'श्रेष्ठांसौ', 'श्रेष्ठस'; 'असौ', 'अम्', 'अमी', 'श्रेष्ठा', 'अमुं', 'भमूनि', 'हामुना' हे शब्दही येतात.

अमीभिरमुस्मै वामुस्मादमुषथ्य वामुयोस्तथा । अमीषाममुस्मिन्नित्येवं गोधुक् गोधुग्मिरगतः ।। ३५१.

'अमीभिः', 'अमुस्मै', 'वामुस्माद्', 'अमुषथ्य', 'वामुयोः'; 'अमीषाम्', 'अमुस्मिन्', आणि 'गोधुक्', 'गोधुग्मि', 'रगतः' हे शब्दही अशाच पद्धतीने येतात.

गोधुक्ष्वित्येवमन्येपि मित्रद्रुहो मित्रद्रुहा । मित्रध्रुग्भ्यां मित्रध्रुग्भिरेव चित्तद्रुहादयः ।। ३५१.

'गोधुक्सु' आणि इतर शब्दांसाठीही, 'मित्रद्रुहः', 'मित्रद्रुहा', 'मित्रध्रुग्भ्याम्', 'मित्रध्रुग्भिः', तसेच 'चित्तद्रुहा' आणि इतर शब्दही येतात.

स्वलिट् स्वलिड्भ्यां स्वलिहि अनड्वाननडुत्सु च । अजन्ताश्च हलन्ताश्च पुंस्याथोऽथ स्त्रियां वदे ।। ३५१.

'स्वलिट्', 'स्वलिड्भ्याम्', 'स्वलिहि', 'अनड्वान्', 'अनडुत्सु'; तसेच अकारांत आणि हलंत शब्द, आता मी पुल्लिंग आणि नंतर स्त्रीलिंग शब्द सांगतो.

स्कन्द उवाच रमा रमे रमाः शुभा रमां रमे रमास्तथा । रमया च रमाभ्याञ्च रमाभिः सृतमव्ययं ।। ३५२.

स्कंद म्हणतो: 'रमा', 'रमे', 'रमाः', 'शुभा', 'रामां', 'रमे', 'रमास्तथा'; 'रमया', 'रमाभ्याम्', 'रमाभिः' या शब्दांनी अव्यय प्रवाह सांगितला आहे.

रमायै च रमाभ्याञ्च रमाया रमयोः शुभं । रमाणाञ्च रमायाञ्च रमाश्वेवं कलादयः ।। ३५२.

'रमायै', 'रमाभ्याम्', 'रमायाः', 'रमयोः' या शुभ शब्दांसाठी; 'रमाणाम्', 'रमायाम्', आणि 'रमाः' या प्रमाणेच 'कला' आणि इतर शब्दांसाठीही हेच लागू होते.

जरा जरसौ जर इति जरसश्च जरा जरां । जरसञ्च जरास्वेवं सर्व्वा सर्व्वे च सर्व्वेया ।। ३५२.

वृद्धत्व, वृद्धांना, वृद्धपण, वृद्धतेचे, वृद्धतेला, वृद्धतेसाठी; आणि तसेच सर्व, सर्वजण, आणि सर्व प्रकारचे.

सर्व्वस्थै देहि सर्व्वस्याः सर्व्वस्याः सर्व्वयोस्तथा । शेषं रमावद्रूपं स्याद् द्वे द्वे तिस्रश्च तिसृणां ।। ३५२.

सर्व अवस्थांमध्ये, हे देणाऱ्या, सर्वांचे, आणि तसेच दोन्ही सर्वांचे; उरलेले लक्ष्मीच्या रूपात असते, दोन दोन, आणि तिघांमधून तीन.

बुद्धीर्बुद्‌ध्या बुद्धये च बुद्‌ध्यै बुद्धेश्च हेमते । कविवत्स्यान्मुनीनाञ्च नदी नद्यौ नदीं नदीः ।। ३५२.

बुद्धी, बुद्धीने, बुद्धीसाठी, आणि बुद्धिमानांसाठी, बुद्धिमानांचे, सोन्यासाठी; कवीसारखेच, ऋषींसाठी, नदी, दोन नद्या, नदी, आणि नद्या.

नद्या नदीभिर्नद्यै च नद्याञ्चैव नदीषु च । कुमारी जृम्भणीत्येवं श्रीः श्रियौ च श्रियः श्रिया ।। ३५२.

नदीने, नद्यांसोबत, नदीला, आणि नद्यांमध्ये; कुमारिका, आळस देणे, तसेच, श्री, दोन श्री, श्री, आणि श्रीने.

श्रियै श्रिये स्त्रीं स्त्रियञ्च स्त्रीश्च स्त्रियः स्त्रिया स्त्रियै । स्त्रियाः स्त्रीणां स्त्रियाञ्च ग्रामण्यां धेन्वै च धेनवे ।। ३५२.

श्रीसाठी, श्रीला, स्त्री, आणि स्त्रिया, आणि स्त्री, स्त्रिया, स्त्रीने, स्त्रीला; स्त्रियांचे, स्त्रियांचे, आणि स्त्रियांना, गावच्या प्रमुखात, गायीला, आणि गायीसाठी.

जम्बूर्जम्ब्वौ च जम्बूश्च जम्बूनाञ्च फलम्पिव । वर्षाभ्वौ च पुनर्भ्वौ च मातॄर्व्वापरि च गौश्च नौः ।। ३५२.

जांभूळ झाड, दोन जांभूळ झाडे, आणि जांभूळ झाडे, जांभूळ झाडांचे, फळासारखे; दोन पावसाळे, दोन पुन्हा जन्म, मातांचे, वर, आणि गाय, आणि होडी.

वाग्वाचा वाग्भिश्च वाक्षु स्रग्भ्यां स्रजि स्रजोस्तथा । विद्वद्भ्याञ्चैव विद्वत्सु भवती स्याद् भवन्त्यपि ।। ३५२.

वाणी, वाणीने, आणि वाण्यांनी, वाण्यांमध्ये; दोन माळांनी, माळेत, आणि माळेचे तसेच; विद्वानांनी, विद्वानांमध्ये, 'भवती' होऊ शकते, आणि 'भवन्ति' सुद्धा.

दीव्यन्ती भाती भान्ती च तुदन्ती च तुदत्यपि । रुदती रुन्धती देवी गृह्णती चोरयन्त्यपि ।। ३५२.

दिव्यते, तेजस्वी, प्रकाशमान, आणि टोचणारी, आणि टोचते; रडणारी, थांबवणारी, देवी, घेणारी, आणि चोरते सुद्धा.

दृषत् दृषद्भ्यां दृषदि विशेषविदुषी कृतिः । समित् समिद्‌ब्यां समिधि सीमा सीम्नि च सीमनि ।। ३५२.

दगड, दोन दगडांनी, दगडावर, विशेष जाणणारी, कृती; समिधा, दोन समिधांनी, समिधेत, सीमा, सीमेत, आणि सीमांमध्ये.

दामनीभ्यां ककुद्भ्याञ्च केयमाब्यां तथासु च । गीर्भ्याञ्चैव गिरा गीर्षु सुभूः सुपूः पुरा पुरि ।। ३५२.

दोन पट्ट्यांनी, दोन कूबांनी, दोन केयमांनी, आणि त्यांच्यात; दोन शब्दांनी, वाणीने, शब्दांमध्ये, शुभ भूमी, सुंदर नगरी, नगरी, आणि नगरीत.

द्यौर्द्युभ्यां दिवि द्युषु तादृश्या तादृशी दिशः । यादृश्यां यादृशी तद्वत् सुवचोभ्यां सुवचः स्वपि ३५२.

आकाश, दोन आकाशांनी, आकाशात, आकाशांमध्ये, तशीच, तशी स्त्री, दिशा; तशाच ठिकाणी, तशी स्त्री, त्याचप्रमाणे, दोन गोड आवाजांनी, गोड आवाज, आणि झोपेत.

स्कन्द उवाच नपुंसके किं के कानि किं के कानि ततो जलं । सर्वं सर्वे च पूर्वाद्याः सोमपं सोमपानि च ।। ३५३.

स्कंद म्हणाले: नपुंसकात काय, कोण, कोणती, काय, कोण, कोणत्या, मग पाणी; सर्व, सर्वजण, आणि पूर्वीचे, सोमपान करणारा, आणि सोमपान करणारे सुद्धा.

ग्रामणि ग्राणणिनी च ग्रामणि ग्रामणीन्यपि । वारि वारिणी वारीणि वारिणां वारिणीदृशं ।। ३५३.

गावप्रमुख, गावप्रमुख स्त्री, आणि गावप्रमुख, आणि गावप्रमुख स्त्रिया; पाणी, पाण्याचे, पाण्याचे लोक, पाण्यांचे, आणि पाण्यासारखे.

शुचये शुचिने देहि मृदुने मृदवे तथा । त्रपु त्रपुणि त्रपुणाञ्च चखलपूनि खलप्वि च ।। ३५३.

शुद्धासाठी, शुद्ध व्यक्तीसाठी, हे देणाऱ्या, मऊसाठी, मऊ व्यक्तीसाठी तसेच; टिन, टिनमध्ये, टिनचे, आणि भांड्यात, आणि भांड्यात सुद्धा.

कर्त्त्त्रा च कर्तृणे कर्त्त्त्रे अतिर्व्यतिरिणान्तथा । अभिन्यभिनिनी चैव सुवचांसि सुवाक्षु च ।। ३५३.

कर्त्याने, कर्त्यासाठी, कर्त्याला, आणि तसेच श्रेष्ठ करणाऱ्याने, श्रेष्ठ करणाऱ्यासाठी; अनुकरण करणाऱ्याने, अनुकरण करणाऱ्याने सुद्धा, चांगले शब्द, आणि चांगल्या वाणीत.

यद्‌यत्‌त्विमे तत् कर्म्माणि इदञ्चेमे त्विमानि च । ईदृक्त्वदोऽमुनी अमूनि अमुना स्यादमीषु च ।। ३५३.

जे काही हे, ती कर्मे, हे आणि ही, आणि ही सुद्धा; असे असणारे, ते, ते लोक, त्याने, आणि यांच्यात.

अहमावां वयं मां वै आवामस्मान्मया कृतं । आवाभ्याञ्च तथास्माभिर्म्मह्यमस्मभ्यमेव च ।। ३५३.

मी, आम्ही दोघे, आम्ही, मला, खरेच, आम्ही दोघे, आम्हाला, माझ्यामुळे केलेले; आम्ही दोघांनी, आणि तसेच आम्ही, माझ्यासाठी, आमच्यासाठी, खरेच.

मदावाभ्यां मदस्मच्च पुत्रोऽयं मम चावयोः । अस्माकमपि चास्मासु त्वं युवां यूयंमीजिरे ।। ३५३.

माझ्यापासून आणि आम्ही दोघांपासून, आणि आमच्याकडून, हा मुलगा माझा आणि आमचा दोघांचा; आमचेदेखील आणि आमच्यात, तू, तुम्ही दोघे, तुम्ही सर्व, यज्ञ केला आहे.

त्वां युवाञ्च युष्मांश्च त्वया युष्माभिरीरितं । तुभ्यं युवाभ्यां युष्मभ्यं त्वत् युवाभ्याञ्च युष्मत् ।। ३५३.

तुला, तुम्हा दोघांना आणि तुम्हा सर्वांना; तुझ्यामुळे, तुम्हा दोघांमुळे आणि तुम्हा सर्वांमुळे हे सांगितलं जातं; तुझ्यासाठी, तुम्हा दोघांसाठी, तुम्हा सर्वांसाठी; तुझ्याकडून, तुम्हा दोघांकडून आणि तुम्हा सर्वांकडून.

तव युवयोर्युष्माकं त्वयि युष्मासु भारती । उपलक्षणमत्रैव अज्भ्क्तलन्ताश्च ते स्मृताः ।। ३५३.

तुझं, तुम्हा दोघांचं, आणि तुम्हा सर्वांचं; तुझ्यात, तुम्हा दोघांत, आणि तुम्हा सर्वांत, हे भारत; इथे हेच ओळख आहे, आणि 'अजभक्तलंत'ने संपणारे रूपही लक्षात ठेवले आहेत.