अग्निपुराणम्

अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् तथामुमुयङीरितः । अदद्र्यञ्चो ह्यमुद्रीचः अदद्र्यग्‌भ्याञ्च पूर्व्ववत् ।। ३५१.

अदद्र्यंग आणि अमुयंग असेच, तसेच अमुयंग असे सांगितले; अदद्र्यंच, अमुद्रीच, आणि दोन अदद्र्यंगांनी, पूर्वीसारखेच.

तत्त्वतृषि तत्त्वतृट्‌सु एवं काष्ठतड़ादयः । भिषक् भिषगब्यां भिषजि जन्मभागादयस्तथा ।। ३५१.

त्याचप्रमाणे 'तत्त्वतृषि', 'तत्त्वतृट्सु', 'काष्ठतर', आणि असे इतर शब्द; 'भिषक्', 'भिषगभ्याम्', 'भिषजि', तसेच जन्म आणि इतर अवस्थांचे शब्द असेच वापरले जातात.

मरुत् मरुद्भ्यां मरुति एवं शत्रुजिदादयः । भवान् भवन्तौ भवतां भवंश्चैव भवत्यपि ।। ३५१.

'मरुत्', 'मरुद्भ्याम्', 'मरुति', आणि 'शत्रुजिद' वगैरे शब्द; 'भवान्', 'भवन्तौ', 'भवताम्', तसेच 'भवं' आणि 'भवति' असेही शब्द येतात.

महान्महान्तौ महतामेवं भगवदादयः । एवं मघवान्मघवन्तौ अग्निचिच्चाग्निचित्यपि ।। ३५१.

'महान्', 'महान्तौ', 'महताम्', आणि 'भगवत्' वगैरे शब्द; 'मघवान्', 'मघवन्तौ', 'अग्निचित्', 'अग्निचित्य' असेही शब्द याच रीतीने वापरले जातात.

अग्निचित्‌स्वेवमेवान्यत् वेदवित्त्ववित्त्वपि । वेदविदामेवमन्यत् यः समस्तेन सर्व्ववित् ।। ३५१.

'अग्निचित्' आणि तसेच इतर शब्द, 'वेदवित्', 'ववित्त्व' यांसाठीही; 'वेदविद्' आणि इतर शब्दांसाठीही, जो सर्व काही जाणतो त्याला 'सर्ववित्' म्हणतात.

राजा राजानौ राज्ञः रीज्ञि राजनि राजन् । यज्वा यज्वानस्तद्वत् करी दण्डी च दण्डिनी ।। ३५१.

'राजा', 'राजानौ', 'राज्ञः', 'रीज्ञि', 'राजनि', 'राजन्'; 'यज्वा', 'यज्वानः', तसेच 'करी', 'दंडी', 'दंडिनी' हे शब्दही तसेच वापरले जातात.

पन्थाः पन्थानौ च पथः पथिम्भां पथि चेदृशम् । मन्था ऋभुक्षाः पश्याद्याः पञ्च पञ्च च पञ्चभिः ।। ३५१.

'पंथाः', 'पंथानौ', 'पथः', 'पथिंभाम्', 'पथि' असे शब्द; 'मन्था', 'ऋभुक्षा', 'पश्याद्या', 'पंच', 'पंच' आणि 'पंचभिः' असेही शब्द येतात.

प्रतान् प्रतानौ प्रतान्भ्यां हेप्र्तांश्च सुशर्म्मणः । आपः अपः अद्भिरप्येवं प्रशांश्चैव प्रशाम्यपि ।। ३५१.

'प्रतान्', 'प्रतानौ', 'प्रतान्भ्याम्', 'हे प्रतान्' आणि 'सुशर्मण'; 'आपः', 'अपः', 'अद्भिः', तसेच 'प्रशाम्', 'प्रशाम्य' असे शब्दही वापरले जातात.

कः केन सर्व्ववत् केषु अयं चेमेइमान्नयः । अनेन चाभ्यामेभिश्च अस्मै चेभ्यः स्वमस्यच ।। ३५१.

'कः', 'केन', 'सर्ववत्', 'केषु', 'अयम्', 'इमे', 'इमान्', 'नयः'; 'अनेन', 'चाभ्याम्', 'एभिः', 'अस्मै', 'चैभ्यः', 'स्वम्', 'अस्य' हे शब्दही येतात.

अनयोरेषामेषु स्याच्चत्वारश्चतुरस्तथा । चतुर्णोञ्च चतुर्ष्वऽस्ति सुगीः श्रेष्ठः सुगिर्य्यपि ।। ३५१.

या दोन आणि या सर्वांमध्ये चार असावेत, तसेच 'चतुरस्'; 'चतुर्णः' आणि 'चतुर्षु' हे शब्द आहेत; 'सुगिः', 'श्रेष्ठः', आणि 'सुगिरी' असेही शब्द येतात.

सुद्यौः सुदित्रौ सुद्युभ्यां विड्‌विषौ विट्सु यादृशः । यादृग्भ्याञ्चैव विड़भ्याञ्च षट् षट् षण्णाञ्च षट्‌स्वपि ।। ३५१.

'सुद्यौः', 'सुदित्रौ', 'सुद्यु भ्याम्', 'विड्विषौ', 'विट्सु' तसेच; 'यादृग्भ्याम्', 'विरभ्याम्', 'षट्', 'षट्', 'षण्णाम्', 'षट्सु' असे शब्दही वापरले जातात.

सुवचाः सुवचसा च सुवचोभ्यामथेदृशम् । हे सुवचो हे उशनन् उशना वोशनस्यपि ।। ३५१.

'सुवचाः', 'सुवचसा', 'सुवचोभ्याम्' असे शब्द; 'हे सुवचो', 'हे उशनन्', 'उशना', 'वोशनस्य' असेही शब्द येतात.

पुरदंशा अनेहा हेविद्वन् विद्वांस उत्तमाः । विदुषे नमो विद्वद्‌भ्यां विद्वत्सु च वभुविवान् ।। ३५१.

'पुरदंशा', 'अनेहा', 'हे विद्वन्', 'विद्वांस', 'उत्तमाः'; 'विदुषे', 'नमो', 'विद्वद्भ्याम्', 'विद्वत्सु', आणि 'वभुविवान्' असे शब्दही वापरले जातात.

एवञ्च पेचिवान् श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयसस्तथा । असौ अम् अमी श्रेष्ठा अमुं भमूनिहामुना ।। ३५१.

अशा रीतीने 'पेचिवान्', 'श्रेष्ठान्', 'श्रेष्ठांसौ', 'श्रेष्ठस'; 'असौ', 'अम्', 'अमी', 'श्रेष्ठा', 'अमुं', 'भमूनि', 'हामुना' हे शब्दही येतात.

अमीभिरमुस्मै वामुस्मादमुषथ्य वामुयोस्तथा । अमीषाममुस्मिन्नित्येवं गोधुक् गोधुग्मिरगतः ।। ३५१.

'अमीभिः', 'अमुस्मै', 'वामुस्माद्', 'अमुषथ्य', 'वामुयोः'; 'अमीषाम्', 'अमुस्मिन्', आणि 'गोधुक्', 'गोधुग्मि', 'रगतः' हे शब्दही अशाच पद्धतीने येतात.

गोधुक्ष्वित्येवमन्येपि मित्रद्रुहो मित्रद्रुहा । मित्रध्रुग्भ्यां मित्रध्रुग्भिरेव चित्तद्रुहादयः ।। ३५१.

'गोधुक्सु' आणि इतर शब्दांसाठीही, 'मित्रद्रुहः', 'मित्रद्रुहा', 'मित्रध्रुग्भ्याम्', 'मित्रध्रुग्भिः', तसेच 'चित्तद्रुहा' आणि इतर शब्दही येतात.

स्वलिट् स्वलिड्भ्यां स्वलिहि अनड्वाननडुत्सु च । अजन्ताश्च हलन्ताश्च पुंस्याथोऽथ स्त्रियां वदे ।। ३५१.

'स्वलिट्', 'स्वलिड्भ्याम्', 'स्वलिहि', 'अनड्वान्', 'अनडुत्सु'; तसेच अकारांत आणि हलंत शब्द, आता मी पुल्लिंग आणि नंतर स्त्रीलिंग शब्द सांगतो.

स्कन्द उवाच रमा रमे रमाः शुभा रमां रमे रमास्तथा । रमया च रमाभ्याञ्च रमाभिः सृतमव्ययं ।। ३५२.

स्कंद म्हणतो: 'रमा', 'रमे', 'रमाः', 'शुभा', 'रामां', 'रमे', 'रमास्तथा'; 'रमया', 'रमाभ्याम्', 'रमाभिः' या शब्दांनी अव्यय प्रवाह सांगितला आहे.

रमायै च रमाभ्याञ्च रमाया रमयोः शुभं । रमाणाञ्च रमायाञ्च रमाश्वेवं कलादयः ।। ३५२.

'रमायै', 'रमाभ्याम्', 'रमायाः', 'रमयोः' या शुभ शब्दांसाठी; 'रमाणाम्', 'रमायाम्', आणि 'रमाः' या प्रमाणेच 'कला' आणि इतर शब्दांसाठीही हेच लागू होते.

जरा जरसौ जर इति जरसश्च जरा जरां । जरसञ्च जरास्वेवं सर्व्वा सर्व्वे च सर्व्वेया ।। ३५२.

वृद्धत्व, वृद्धांना, वृद्धपण, वृद्धतेचे, वृद्धतेला, वृद्धतेसाठी; आणि तसेच सर्व, सर्वजण, आणि सर्व प्रकारचे.

सर्व्वस्थै देहि सर्व्वस्याः सर्व्वस्याः सर्व्वयोस्तथा । शेषं रमावद्रूपं स्याद् द्वे द्वे तिस्रश्च तिसृणां ।। ३५२.

सर्व अवस्थांमध्ये, हे देणाऱ्या, सर्वांचे, आणि तसेच दोन्ही सर्वांचे; उरलेले लक्ष्मीच्या रूपात असते, दोन दोन, आणि तिघांमधून तीन.

बुद्धीर्बुद्‌ध्या बुद्धये च बुद्‌ध्यै बुद्धेश्च हेमते । कविवत्स्यान्मुनीनाञ्च नदी नद्यौ नदीं नदीः ।। ३५२.

बुद्धी, बुद्धीने, बुद्धीसाठी, आणि बुद्धिमानांसाठी, बुद्धिमानांचे, सोन्यासाठी; कवीसारखेच, ऋषींसाठी, नदी, दोन नद्या, नदी, आणि नद्या.

नद्या नदीभिर्नद्यै च नद्याञ्चैव नदीषु च । कुमारी जृम्भणीत्येवं श्रीः श्रियौ च श्रियः श्रिया ।। ३५२.

नदीने, नद्यांसोबत, नदीला, आणि नद्यांमध्ये; कुमारिका, आळस देणे, तसेच, श्री, दोन श्री, श्री, आणि श्रीने.

श्रियै श्रिये स्त्रीं स्त्रियञ्च स्त्रीश्च स्त्रियः स्त्रिया स्त्रियै । स्त्रियाः स्त्रीणां स्त्रियाञ्च ग्रामण्यां धेन्वै च धेनवे ।। ३५२.

श्रीसाठी, श्रीला, स्त्री, आणि स्त्रिया, आणि स्त्री, स्त्रिया, स्त्रीने, स्त्रीला; स्त्रियांचे, स्त्रियांचे, आणि स्त्रियांना, गावच्या प्रमुखात, गायीला, आणि गायीसाठी.

जम्बूर्जम्ब्वौ च जम्बूश्च जम्बूनाञ्च फलम्पिव । वर्षाभ्वौ च पुनर्भ्वौ च मातॄर्व्वापरि च गौश्च नौः ।। ३५२.

जांभूळ झाड, दोन जांभूळ झाडे, आणि जांभूळ झाडे, जांभूळ झाडांचे, फळासारखे; दोन पावसाळे, दोन पुन्हा जन्म, मातांचे, वर, आणि गाय, आणि होडी.

वाग्वाचा वाग्भिश्च वाक्षु स्रग्भ्यां स्रजि स्रजोस्तथा । विद्वद्भ्याञ्चैव विद्वत्सु भवती स्याद् भवन्त्यपि ।। ३५२.

वाणी, वाणीने, आणि वाण्यांनी, वाण्यांमध्ये; दोन माळांनी, माळेत, आणि माळेचे तसेच; विद्वानांनी, विद्वानांमध्ये, 'भवती' होऊ शकते, आणि 'भवन्ति' सुद्धा.

दीव्यन्ती भाती भान्ती च तुदन्ती च तुदत्यपि । रुदती रुन्धती देवी गृह्णती चोरयन्त्यपि ।। ३५२.

दिव्यते, तेजस्वी, प्रकाशमान, आणि टोचणारी, आणि टोचते; रडणारी, थांबवणारी, देवी, घेणारी, आणि चोरते सुद्धा.

दृषत् दृषद्भ्यां दृषदि विशेषविदुषी कृतिः । समित् समिद्‌ब्यां समिधि सीमा सीम्नि च सीमनि ।। ३५२.

दगड, दोन दगडांनी, दगडावर, विशेष जाणणारी, कृती; समिधा, दोन समिधांनी, समिधेत, सीमा, सीमेत, आणि सीमांमध्ये.

दामनीभ्यां ककुद्भ्याञ्च केयमाब्यां तथासु च । गीर्भ्याञ्चैव गिरा गीर्षु सुभूः सुपूः पुरा पुरि ।। ३५२.

दोन पट्ट्यांनी, दोन कूबांनी, दोन केयमांनी, आणि त्यांच्यात; दोन शब्दांनी, वाणीने, शब्दांमध्ये, शुभ भूमी, सुंदर नगरी, नगरी, आणि नगरीत.