अग्निपुराणम्

सुश्रीः सुधीः प्रभृतयो ग्रामणीः पूजयेद्धरिं । ग्रामण्यौ ग्रामण्यो ग्रामण्यं ग्रामण्या ग्रामणीभिः ।। ३५१.

सुश्री, सुधी आणि इतर, गावचा प्रमुख, हरिची पूजा करावी; दोन प्रमुख, प्रमुख, प्रमुखाला, प्रमुखास, प्रमुखांनी.

ग्रामण्यो ग्रामण्यामेवं सेनानीप्रमुखाः सुभूः । सुभुवौ च स्वयम्भुवः स्वयम्भुञ्च स्वयम्भुवः ।। ३५१.

प्रमुखांना, प्रमुखास, असेच सेनापतीपासून सुरुवात करणारे, शुभू; दोन शुभू, स्वयंभूचे, स्वयंभू, आणि स्वयंभूचे.

स्वयम्भुवा स्वयम्भुवि एवं प्रतिभुवादयः । खलपूः खलप्वौ श्रेष्ठौ खलप्वञ्च खलप्वि च ।। ३५१.

स्वयंभूचे, स्वयंभूमध्ये, अशा प्रकारे प्रतिसूर्यापासून सुरू होणारे; खलपू, दोन खलप्व, श्रेष्ठ, खलप्व आणि खलप्वी.

एवं शरपूमुखाः स्युः क्रोष्टा क्रोष्टार ईरिताः । क्रोष्टूंश्च कोष्टुश्च कोष्टुना क्रोष्ट्रा क्रोष्टूनां कोष्टरीदृशं ।। ३५१.

शरपूपासून सुरू होणारे, क्रोष्टा, क्रोष्टार असे सांगितले; क्रोष्टून, कोश्टू, कोश्टूने, क्रोष्ट्रा, क्रोष्टूनचे, आणि कोश्टरीसारखे.

पिता पितरौ पितरः हेपितः पितरौ शुभौ । पितॄन् पितुः पितुः पित्रोः पितॄणां पितरीदृशं ।। ३५१.

वडील, दोन वडील, वडील, हे वडील, दोन शुभ वडील; पितर, वडिलांचे, वडिलांचे, दोन वडिलांचे, पितरांचे, आणि वडीलसारखे.

एवं भ्राता च जामातृमुखा नॄणां नृणां तथा । कर्त्ता कर्त्तारौ कर्त्तॄश्च कर्त्तॄणां कर्त्तरीदृशं ।। ३५१.

भाऊ आणि जावईपासून सुरू होणारे, माणसांचे, तसेच माणसांचे; करणारा, दोन करणारे, करणारे, करणाऱ्यांचे, आणि करणाऱ्यासारखे.

पितृवच्चैवमुट्गाता स्वसा नप्त्रादयः स्मृताः । सुराः सुरायौ सुरायः नुरायाञ्च सुराय्यपि ।। ३५१.

पितरांसारखेच, उट्गाता, बहीण, पुतण्या आणि इतर असे मानले जातात; देव, दोन देव, देव, आणि देव, तसेच सुराय्य.

गौः गावौ गाङ्गा गवा च गोर्गवोश्च गवां गवि । एव द्यौर्ग्लौश्चापि तथा स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.

गाय, दोन गायी, गंगा, गायींनी, गायींचे, गायींचे, गायीमध्ये; तसेच द्यौ आणि ग्लौ, आणि स्वराने संपणारे पुरुषवाचक प्रमुख.

सुवाक् सुवाचौ सुवाचा सुवाग्भ्याञ्च सुवाक्ष्वपि । एवं दिक्प्रमुखाः प्राङ्च प्राञ्चौ प्राञ्चञ्च भो व्रज ।। ३५१.

सुवाक, दोन सुवाक, सुवाका, दोन सुवाकांनी, आणि सुवाकांमध्ये; तसेच दिशा प्रमुख, प्राचीन, दोन प्राचीन, आणि प्राचीन, हे जा.

प्राग्‌भ्यां प्राग्भिः प्राचाञ्च प्राचि च प्राङ्‌सु प्राङ्सु प्राङ्श्वपि एवं ह्युदङुदीची वा सम्यङ्क प्र्त्यकसमीच्यपि ।। ३५१.५५ तिर्य्यङ्‌तिरश्च सध्र्यङ् च विश्वद्र्यङ् पूर्ववत् स्मृताः । अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् ततामुमुयङीरितः ।। ३५१.

दोन प्राग, प्रागांनी, प्राचीन, प्राचीमध्ये, प्राङ्सु, प्राङ्सु, आणि प्राङ्समध्ये; तसेच उदक, उदीची, सम्यक, प्रत्यक आणि समीची.

अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् तथामुमुयङीरितः । अदद्र्यञ्चो ह्यमुद्रीचः अदद्र्यग्‌भ्याञ्च पूर्व्ववत् ।। ३५१.

अदद्र्यंग आणि अमुयंग असेच, तसेच अमुयंग असे सांगितले; अदद्र्यंच, अमुद्रीच, आणि दोन अदद्र्यंगांनी, पूर्वीसारखेच.

तत्त्वतृषि तत्त्वतृट्‌सु एवं काष्ठतड़ादयः । भिषक् भिषगब्यां भिषजि जन्मभागादयस्तथा ।। ३५१.

त्याचप्रमाणे 'तत्त्वतृषि', 'तत्त्वतृट्सु', 'काष्ठतर', आणि असे इतर शब्द; 'भिषक्', 'भिषगभ्याम्', 'भिषजि', तसेच जन्म आणि इतर अवस्थांचे शब्द असेच वापरले जातात.

मरुत् मरुद्भ्यां मरुति एवं शत्रुजिदादयः । भवान् भवन्तौ भवतां भवंश्चैव भवत्यपि ।। ३५१.

'मरुत्', 'मरुद्भ्याम्', 'मरुति', आणि 'शत्रुजिद' वगैरे शब्द; 'भवान्', 'भवन्तौ', 'भवताम्', तसेच 'भवं' आणि 'भवति' असेही शब्द येतात.

महान्महान्तौ महतामेवं भगवदादयः । एवं मघवान्मघवन्तौ अग्निचिच्चाग्निचित्यपि ।। ३५१.

'महान्', 'महान्तौ', 'महताम्', आणि 'भगवत्' वगैरे शब्द; 'मघवान्', 'मघवन्तौ', 'अग्निचित्', 'अग्निचित्य' असेही शब्द याच रीतीने वापरले जातात.

अग्निचित्‌स्वेवमेवान्यत् वेदवित्त्ववित्त्वपि । वेदविदामेवमन्यत् यः समस्तेन सर्व्ववित् ।। ३५१.

'अग्निचित्' आणि तसेच इतर शब्द, 'वेदवित्', 'ववित्त्व' यांसाठीही; 'वेदविद्' आणि इतर शब्दांसाठीही, जो सर्व काही जाणतो त्याला 'सर्ववित्' म्हणतात.

राजा राजानौ राज्ञः रीज्ञि राजनि राजन् । यज्वा यज्वानस्तद्वत् करी दण्डी च दण्डिनी ।। ३५१.

'राजा', 'राजानौ', 'राज्ञः', 'रीज्ञि', 'राजनि', 'राजन्'; 'यज्वा', 'यज्वानः', तसेच 'करी', 'दंडी', 'दंडिनी' हे शब्दही तसेच वापरले जातात.

पन्थाः पन्थानौ च पथः पथिम्भां पथि चेदृशम् । मन्था ऋभुक्षाः पश्याद्याः पञ्च पञ्च च पञ्चभिः ।। ३५१.

'पंथाः', 'पंथानौ', 'पथः', 'पथिंभाम्', 'पथि' असे शब्द; 'मन्था', 'ऋभुक्षा', 'पश्याद्या', 'पंच', 'पंच' आणि 'पंचभिः' असेही शब्द येतात.

प्रतान् प्रतानौ प्रतान्भ्यां हेप्र्तांश्च सुशर्म्मणः । आपः अपः अद्भिरप्येवं प्रशांश्चैव प्रशाम्यपि ।। ३५१.

'प्रतान्', 'प्रतानौ', 'प्रतान्भ्याम्', 'हे प्रतान्' आणि 'सुशर्मण'; 'आपः', 'अपः', 'अद्भिः', तसेच 'प्रशाम्', 'प्रशाम्य' असे शब्दही वापरले जातात.

कः केन सर्व्ववत् केषु अयं चेमेइमान्नयः । अनेन चाभ्यामेभिश्च अस्मै चेभ्यः स्वमस्यच ।। ३५१.

'कः', 'केन', 'सर्ववत्', 'केषु', 'अयम्', 'इमे', 'इमान्', 'नयः'; 'अनेन', 'चाभ्याम्', 'एभिः', 'अस्मै', 'चैभ्यः', 'स्वम्', 'अस्य' हे शब्दही येतात.

अनयोरेषामेषु स्याच्चत्वारश्चतुरस्तथा । चतुर्णोञ्च चतुर्ष्वऽस्ति सुगीः श्रेष्ठः सुगिर्य्यपि ।। ३५१.

या दोन आणि या सर्वांमध्ये चार असावेत, तसेच 'चतुरस्'; 'चतुर्णः' आणि 'चतुर्षु' हे शब्द आहेत; 'सुगिः', 'श्रेष्ठः', आणि 'सुगिरी' असेही शब्द येतात.

सुद्यौः सुदित्रौ सुद्युभ्यां विड्‌विषौ विट्सु यादृशः । यादृग्भ्याञ्चैव विड़भ्याञ्च षट् षट् षण्णाञ्च षट्‌स्वपि ।। ३५१.

'सुद्यौः', 'सुदित्रौ', 'सुद्यु भ्याम्', 'विड्विषौ', 'विट्सु' तसेच; 'यादृग्भ्याम्', 'विरभ्याम्', 'षट्', 'षट्', 'षण्णाम्', 'षट्सु' असे शब्दही वापरले जातात.

सुवचाः सुवचसा च सुवचोभ्यामथेदृशम् । हे सुवचो हे उशनन् उशना वोशनस्यपि ।। ३५१.

'सुवचाः', 'सुवचसा', 'सुवचोभ्याम्' असे शब्द; 'हे सुवचो', 'हे उशनन्', 'उशना', 'वोशनस्य' असेही शब्द येतात.

पुरदंशा अनेहा हेविद्वन् विद्वांस उत्तमाः । विदुषे नमो विद्वद्‌भ्यां विद्वत्सु च वभुविवान् ।। ३५१.

'पुरदंशा', 'अनेहा', 'हे विद्वन्', 'विद्वांस', 'उत्तमाः'; 'विदुषे', 'नमो', 'विद्वद्भ्याम्', 'विद्वत्सु', आणि 'वभुविवान्' असे शब्दही वापरले जातात.

एवञ्च पेचिवान् श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयसस्तथा । असौ अम् अमी श्रेष्ठा अमुं भमूनिहामुना ।। ३५१.

अशा रीतीने 'पेचिवान्', 'श्रेष्ठान्', 'श्रेष्ठांसौ', 'श्रेष्ठस'; 'असौ', 'अम्', 'अमी', 'श्रेष्ठा', 'अमुं', 'भमूनि', 'हामुना' हे शब्दही येतात.

अमीभिरमुस्मै वामुस्मादमुषथ्य वामुयोस्तथा । अमीषाममुस्मिन्नित्येवं गोधुक् गोधुग्मिरगतः ।। ३५१.

'अमीभिः', 'अमुस्मै', 'वामुस्माद्', 'अमुषथ्य', 'वामुयोः'; 'अमीषाम्', 'अमुस्मिन्', आणि 'गोधुक्', 'गोधुग्मि', 'रगतः' हे शब्दही अशाच पद्धतीने येतात.

गोधुक्ष्वित्येवमन्येपि मित्रद्रुहो मित्रद्रुहा । मित्रध्रुग्भ्यां मित्रध्रुग्भिरेव चित्तद्रुहादयः ।। ३५१.

'गोधुक्सु' आणि इतर शब्दांसाठीही, 'मित्रद्रुहः', 'मित्रद्रुहा', 'मित्रध्रुग्भ्याम्', 'मित्रध्रुग्भिः', तसेच 'चित्तद्रुहा' आणि इतर शब्दही येतात.

स्वलिट् स्वलिड्भ्यां स्वलिहि अनड्वाननडुत्सु च । अजन्ताश्च हलन्ताश्च पुंस्याथोऽथ स्त्रियां वदे ।। ३५१.

'स्वलिट्', 'स्वलिड्भ्याम्', 'स्वलिहि', 'अनड्वान्', 'अनडुत्सु'; तसेच अकारांत आणि हलंत शब्द, आता मी पुल्लिंग आणि नंतर स्त्रीलिंग शब्द सांगतो.

स्कन्द उवाच रमा रमे रमाः शुभा रमां रमे रमास्तथा । रमया च रमाभ्याञ्च रमाभिः सृतमव्ययं ।। ३५२.

स्कंद म्हणतो: 'रमा', 'रमे', 'रमाः', 'शुभा', 'रामां', 'रमे', 'रमास्तथा'; 'रमया', 'रमाभ्याम्', 'रमाभिः' या शब्दांनी अव्यय प्रवाह सांगितला आहे.

रमायै च रमाभ्याञ्च रमाया रमयोः शुभं । रमाणाञ्च रमायाञ्च रमाश्वेवं कलादयः ।। ३५२.

'रमायै', 'रमाभ्याम्', 'रमायाः', 'रमयोः' या शुभ शब्दांसाठी; 'रमाणाम्', 'रमायाम्', आणि 'रमाः' या प्रमाणेच 'कला' आणि इतर शब्दांसाठीही हेच लागू होते.