अग्निपुराणम्

एवं चरमायतया अल्पार्द्धा नेमआदयः । द्वितीयस्मै द्वितीयाय द्वितीयस्मात् द्वितीयकात् ।। ३५१.

अशाच प्रकारे, चरम, अल्प, अर्ध आणि ही रूपे; दुसऱ्यासाठी, दुसऱ्याकरिता, दुसऱ्यापासून, दुसऱ्याचे.

द्वितीयस्मिन् द्वितीये च तृतीयश्च तथाऽर्क्कवत् । सोमपाः सोमपौ ज्ञेयौसोमपाः सोमपां ब्रज ।। ३५१.

दुसऱ्यात, दुसऱ्या विभक्तीत, आणि तिसऱ्यातही अर्कासारखे; सोमपा, सोमपौ हे ओळखा, सोमपा, सोमपां कडे जा.

कीलालपौ सोमपश्च सोमपा सोमपे दद । सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः सोमपः सोमपोः कुलं ।। ३५१.

कीलालपौ, सोमपश, आणि सोमपा, सोमपे यांना दे; दोन सोमपांनी, सोमपांसाठी, सोमपाचे, आणि सोमपाचा वंश.

एवं कीलालपाद्याः स्यु कविरग्निस्तथाऽरयः । हेकवे कविमग्नी तान् हरीन् सात्यकिना हृतं ।। ३५१.

किलाल आणि इतर, कवी, अग्नी आणि शत्रू असे सर्व; अग्नी हाच कवी आहे, आणि ते घोडे सात्यकीने नेले, हे ज्ञानी.

रविभ्यां रविभिर्द्देहि वह्निये यः समागतः । अग्नेरग्न्योस्तथाग्नीनां कवौ कव्योः कविष्वऽथ ।। ३५१.

सूर्यांना, सूर्यांसह, अग्नीला जो मिळतो त्याला दे; अग्नीचे, दोन अग्नीचे, अग्नींचे, कवीचे, दोन कवींमधले, आणि कवींमधले असे.

एवं सुसृतिरभ्रान्तिः सुकीर्त्तिः सुधृतिस्तथा । सखा सखायौ सखायः हेसखे व्रज सप्ततिं ।। ३५१.

अशी चांगली निर्मिती, संभ्रम नसणे, चांगली कीर्ती आणि चांगली स्थिरता; मित्र, दोन मित्र, मित्र—हे मित्रा, सत्तरकडे जा.

सखायञ्च स खायौ च सखीन् सख्या गतो दद । सख्ये सख्युश्च सख्यश्च सख्योः शेषः कवेरिव ।। ३५१.

मित्र, दोन मित्र, मित्र, मैत्रीकडे गेलेले, दे; मैत्रीसाठी, दोन मित्रांचे, मित्रांचे, दोनचे उरलेले कवीसारखेच.

पत्या पत्ये च पत्यश्च पत्युः पत्योस्तथाऽग्निवत् । द्वौ द्वौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वित्वाद्यर्थे द्वयोर्द्वयोः ।। ३५१.

पती, पतीला, पती, पतीचा, दोन पतींचा, अग्नीप्रमाणे; दोन, दोनना, दोनांनी, द्वैताच्या अर्थाने, दोनचे, दोनचे.

त्रयस्त्रींश्च त्रिभिस्त्रिभ्यस्त्रयाणाञ्च त्रिषु क्रमात् । कविवत् कतिकतीति शेषं वहुवचनं स्मृतम् ।। ३५१.

तीन, तिघांना, तिघांनी, तिघांसाठी, तिघांमध्ये, या क्रमाने; कवीसारखेच, 'किती' आणि अशा शब्दांचे उरलेले अनेकवचन मानले जाते.

नीनियौ च नियो हेनीः नियं नियौ नियो निया । नीभ्यां नीभिर्निये नीभ्यः नियान्नियि नियोस्तथा ।। ३५१.

नीनियौ आणि नियो, हेनीः, नियम, नियौ, नियो, निया; दोन नींनी, नींनींनी, नीसाठी, नींपासून, नियानसाठी, नियीसाठी, आणि दोन नियोंचेही.

सुश्रीः सुधीः प्रभृतयो ग्रामणीः पूजयेद्धरिं । ग्रामण्यौ ग्रामण्यो ग्रामण्यं ग्रामण्या ग्रामणीभिः ।। ३५१.

सुश्री, सुधी आणि इतर, गावचा प्रमुख, हरिची पूजा करावी; दोन प्रमुख, प्रमुख, प्रमुखाला, प्रमुखास, प्रमुखांनी.

ग्रामण्यो ग्रामण्यामेवं सेनानीप्रमुखाः सुभूः । सुभुवौ च स्वयम्भुवः स्वयम्भुञ्च स्वयम्भुवः ।। ३५१.

प्रमुखांना, प्रमुखास, असेच सेनापतीपासून सुरुवात करणारे, शुभू; दोन शुभू, स्वयंभूचे, स्वयंभू, आणि स्वयंभूचे.

स्वयम्भुवा स्वयम्भुवि एवं प्रतिभुवादयः । खलपूः खलप्वौ श्रेष्ठौ खलप्वञ्च खलप्वि च ।। ३५१.

स्वयंभूचे, स्वयंभूमध्ये, अशा प्रकारे प्रतिसूर्यापासून सुरू होणारे; खलपू, दोन खलप्व, श्रेष्ठ, खलप्व आणि खलप्वी.

एवं शरपूमुखाः स्युः क्रोष्टा क्रोष्टार ईरिताः । क्रोष्टूंश्च कोष्टुश्च कोष्टुना क्रोष्ट्रा क्रोष्टूनां कोष्टरीदृशं ।। ३५१.

शरपूपासून सुरू होणारे, क्रोष्टा, क्रोष्टार असे सांगितले; क्रोष्टून, कोश्टू, कोश्टूने, क्रोष्ट्रा, क्रोष्टूनचे, आणि कोश्टरीसारखे.

पिता पितरौ पितरः हेपितः पितरौ शुभौ । पितॄन् पितुः पितुः पित्रोः पितॄणां पितरीदृशं ।। ३५१.

वडील, दोन वडील, वडील, हे वडील, दोन शुभ वडील; पितर, वडिलांचे, वडिलांचे, दोन वडिलांचे, पितरांचे, आणि वडीलसारखे.

एवं भ्राता च जामातृमुखा नॄणां नृणां तथा । कर्त्ता कर्त्तारौ कर्त्तॄश्च कर्त्तॄणां कर्त्तरीदृशं ।। ३५१.

भाऊ आणि जावईपासून सुरू होणारे, माणसांचे, तसेच माणसांचे; करणारा, दोन करणारे, करणारे, करणाऱ्यांचे, आणि करणाऱ्यासारखे.

पितृवच्चैवमुट्गाता स्वसा नप्त्रादयः स्मृताः । सुराः सुरायौ सुरायः नुरायाञ्च सुराय्यपि ।। ३५१.

पितरांसारखेच, उट्गाता, बहीण, पुतण्या आणि इतर असे मानले जातात; देव, दोन देव, देव, आणि देव, तसेच सुराय्य.

गौः गावौ गाङ्गा गवा च गोर्गवोश्च गवां गवि । एव द्यौर्ग्लौश्चापि तथा स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.

गाय, दोन गायी, गंगा, गायींनी, गायींचे, गायींचे, गायीमध्ये; तसेच द्यौ आणि ग्लौ, आणि स्वराने संपणारे पुरुषवाचक प्रमुख.

सुवाक् सुवाचौ सुवाचा सुवाग्भ्याञ्च सुवाक्ष्वपि । एवं दिक्प्रमुखाः प्राङ्च प्राञ्चौ प्राञ्चञ्च भो व्रज ।। ३५१.

सुवाक, दोन सुवाक, सुवाका, दोन सुवाकांनी, आणि सुवाकांमध्ये; तसेच दिशा प्रमुख, प्राचीन, दोन प्राचीन, आणि प्राचीन, हे जा.

प्राग्‌भ्यां प्राग्भिः प्राचाञ्च प्राचि च प्राङ्‌सु प्राङ्सु प्राङ्श्वपि एवं ह्युदङुदीची वा सम्यङ्क प्र्त्यकसमीच्यपि ।। ३५१.५५ तिर्य्यङ्‌तिरश्च सध्र्यङ् च विश्वद्र्यङ् पूर्ववत् स्मृताः । अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् ततामुमुयङीरितः ।। ३५१.

दोन प्राग, प्रागांनी, प्राचीन, प्राचीमध्ये, प्राङ्सु, प्राङ्सु, आणि प्राङ्समध्ये; तसेच उदक, उदीची, सम्यक, प्रत्यक आणि समीची.

अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् तथामुमुयङीरितः । अदद्र्यञ्चो ह्यमुद्रीचः अदद्र्यग्‌भ्याञ्च पूर्व्ववत् ।। ३५१.

अदद्र्यंग आणि अमुयंग असेच, तसेच अमुयंग असे सांगितले; अदद्र्यंच, अमुद्रीच, आणि दोन अदद्र्यंगांनी, पूर्वीसारखेच.

तत्त्वतृषि तत्त्वतृट्‌सु एवं काष्ठतड़ादयः । भिषक् भिषगब्यां भिषजि जन्मभागादयस्तथा ।। ३५१.

त्याचप्रमाणे 'तत्त्वतृषि', 'तत्त्वतृट्सु', 'काष्ठतर', आणि असे इतर शब्द; 'भिषक्', 'भिषगभ्याम्', 'भिषजि', तसेच जन्म आणि इतर अवस्थांचे शब्द असेच वापरले जातात.

मरुत् मरुद्भ्यां मरुति एवं शत्रुजिदादयः । भवान् भवन्तौ भवतां भवंश्चैव भवत्यपि ।। ३५१.

'मरुत्', 'मरुद्भ्याम्', 'मरुति', आणि 'शत्रुजिद' वगैरे शब्द; 'भवान्', 'भवन्तौ', 'भवताम्', तसेच 'भवं' आणि 'भवति' असेही शब्द येतात.

महान्महान्तौ महतामेवं भगवदादयः । एवं मघवान्मघवन्तौ अग्निचिच्चाग्निचित्यपि ।। ३५१.

'महान्', 'महान्तौ', 'महताम्', आणि 'भगवत्' वगैरे शब्द; 'मघवान्', 'मघवन्तौ', 'अग्निचित्', 'अग्निचित्य' असेही शब्द याच रीतीने वापरले जातात.

अग्निचित्‌स्वेवमेवान्यत् वेदवित्त्ववित्त्वपि । वेदविदामेवमन्यत् यः समस्तेन सर्व्ववित् ।। ३५१.

'अग्निचित्' आणि तसेच इतर शब्द, 'वेदवित्', 'ववित्त्व' यांसाठीही; 'वेदविद्' आणि इतर शब्दांसाठीही, जो सर्व काही जाणतो त्याला 'सर्ववित्' म्हणतात.

राजा राजानौ राज्ञः रीज्ञि राजनि राजन् । यज्वा यज्वानस्तद्वत् करी दण्डी च दण्डिनी ।। ३५१.

'राजा', 'राजानौ', 'राज्ञः', 'रीज्ञि', 'राजनि', 'राजन्'; 'यज्वा', 'यज्वानः', तसेच 'करी', 'दंडी', 'दंडिनी' हे शब्दही तसेच वापरले जातात.

पन्थाः पन्थानौ च पथः पथिम्भां पथि चेदृशम् । मन्था ऋभुक्षाः पश्याद्याः पञ्च पञ्च च पञ्चभिः ।। ३५१.

'पंथाः', 'पंथानौ', 'पथः', 'पथिंभाम्', 'पथि' असे शब्द; 'मन्था', 'ऋभुक्षा', 'पश्याद्या', 'पंच', 'पंच' आणि 'पंचभिः' असेही शब्द येतात.

प्रतान् प्रतानौ प्रतान्भ्यां हेप्र्तांश्च सुशर्म्मणः । आपः अपः अद्भिरप्येवं प्रशांश्चैव प्रशाम्यपि ।। ३५१.

'प्रतान्', 'प्रतानौ', 'प्रतान्भ्याम्', 'हे प्रतान्' आणि 'सुशर्मण'; 'आपः', 'अपः', 'अद्भिः', तसेच 'प्रशाम्', 'प्रशाम्य' असे शब्दही वापरले जातात.

कः केन सर्व्ववत् केषु अयं चेमेइमान्नयः । अनेन चाभ्यामेभिश्च अस्मै चेभ्यः स्वमस्यच ।। ३५१.

'कः', 'केन', 'सर्ववत्', 'केषु', 'अयम्', 'इमे', 'इमान्', 'नयः'; 'अनेन', 'चाभ्याम्', 'एभिः', 'अस्मै', 'चैभ्यः', 'स्वम्', 'अस्य' हे शब्दही येतात.