अग्निपुराणम्

कारके कर्त्तरि च सा सम्प्रदाने चतुर्थ्यपि । यस्मै दित्सा धारयते सम्प्रदानं तदीरितं ।। ३५१.

कर्त्याच्या अर्थाने आणि ज्याला काही द्यायचे आहे त्या प्राप्तकर्त्यासाठी चौथी विभक्ती वापरतात; ज्याला काही द्यायचे आहे, त्याला प्राप्तकर्ता म्हणतात.

अपादानं यतोऽपैति आदत्ते च भयं यतः । अपादाने पञ्चमी स्यात् स्वस्वाम्यादौ च षष्ठ्यपि ।। ३५१.

ज्यापासून काही दूर जाते, किंवा ज्यापासून भीती घेतली जाते, त्याला अपादान म्हणतात; अशा अपादानासाठी पाचवी विभक्ती वापरतात, आणि मालकी किंवा संबंधासाठी सहावी विभक्ती वापरतात.

आधारो योऽधिकरणं विभक्तिस्तत्र सप्तमी । एकार्थे चैकवचनं द्व्यर्थे द्विवचनं भवेत् ।। ३५१.

जिथे आधार किंवा स्थान असते, तिथे सातवी विभक्ती वापरतात; एका गोष्टीसाठी एकवचन, दोन गोष्टींसाठी द्विवचन वापरतात.

बहुषु बहुवचनं सिद्धरूपाण्यथो वदे । वृक्षः सूर्य्योऽमबुवाहोऽर्क हेरवे हेद्विजातयः ।। ३५१.

अनेकांसाठी बहुवचन वापरतात; आता मी ठरलेली रूपे सांगतो: वृक्षः, सूर्यः, अम्बुवाहः, अर्क, हे रवे, हे द्विजातय.

विप्रौ गजान्महेन्द्रेण यमाब्यामनलैः कृतं । रामाय मुनिवर्य्याभ्यां केभ्यो धर्म्मात् हरौ रतिः ।। ३५१.

विप्र, हत्ती, महेंद्र, यम, अनल यांनी केलेले; रामासाठी, श्रेष्ठ ऋषींसाठी, कोणाकडून, धर्माकडून, हरिमध्ये प्रेम.

शराब्यां पुस्तकेभ्यश्च अर्थस्येश्वरयोर्गतिः । बालानां सज्जने प्रीतिर्हंसयोः कमलेषु च ।। ३५१.

दोन बाणांनी, पुस्तकांकडून, अर्थाची गती ईश्वरांकडे; मुलांचे सज्जनांवर प्रेम, हंसांचे कमळांवर प्रेम.

एवं काममहेशाद्याः शब्दा ज्ञेयाश्च वृक्षवत् । सर्वे विश्वे च सर्वस्मै सर्वस्मात्कतरो मतः ।। ३५१.

अशा प्रकारे, काम, महेश आणि इतर शब्द 'वृक्ष' प्रमाणे समजावेत; सर्व, विश्व, सर्वांना, सर्वांकडून, कोणता कोणता समजावा.

सर्वेषां स्वञ्च विश्वस्मिन् शेषं रूपञ्च वृक्षवत् । एवञ्चोभयकतरकतमान्यतरादयः ।। ३५१.

सर्वांचे, स्वतःचे, विश्वात, आणि उरलेली रूपे वृक्षासारखी; तसेच दोन्ही, कोणतेही एक, जे काही, आणि असेच इतर रूपे.

पूर्व्वे पूर्व्वाश्च पूर्वस्मै पूर्वस्मात् सुसमागतः । पूर्व्वो बुद्धिश्च पूर्वस्मिन् शेषरूपन्तु सर्ववत् ।। ३५१.

पूर्वीचे, पूर्वीचे लोक, पूर्वीच्या व्यक्तीसाठी, पूर्वीपासून, नीट एकत्र आलेले; पूर्वीचा, पूर्वीच्या बुद्धीत, आणि उरलेली रूपे सर्वांसारखी.

एवं परवराद्याश्च दक्षिणोत्तरकान्तराः । अपरऱश्चाधरो नेमाः प्रथमाः प्रथमेऽर्कवत् ।। ३५१.

अशाच प्रकारे, पर, अवर आणि इतर शब्द, दक्षिण, उत्तर, आत; अपर, अधर, आणि ही सर्व प्रथम, प्रथम विभक्तीत अर्कासारखी.

एवं चरमायतया अल्पार्द्धा नेमआदयः । द्वितीयस्मै द्वितीयाय द्वितीयस्मात् द्वितीयकात् ।। ३५१.

अशाच प्रकारे, चरम, अल्प, अर्ध आणि ही रूपे; दुसऱ्यासाठी, दुसऱ्याकरिता, दुसऱ्यापासून, दुसऱ्याचे.

द्वितीयस्मिन् द्वितीये च तृतीयश्च तथाऽर्क्कवत् । सोमपाः सोमपौ ज्ञेयौसोमपाः सोमपां ब्रज ।। ३५१.

दुसऱ्यात, दुसऱ्या विभक्तीत, आणि तिसऱ्यातही अर्कासारखे; सोमपा, सोमपौ हे ओळखा, सोमपा, सोमपां कडे जा.

कीलालपौ सोमपश्च सोमपा सोमपे दद । सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः सोमपः सोमपोः कुलं ।। ३५१.

कीलालपौ, सोमपश, आणि सोमपा, सोमपे यांना दे; दोन सोमपांनी, सोमपांसाठी, सोमपाचे, आणि सोमपाचा वंश.

एवं कीलालपाद्याः स्यु कविरग्निस्तथाऽरयः । हेकवे कविमग्नी तान् हरीन् सात्यकिना हृतं ।। ३५१.

किलाल आणि इतर, कवी, अग्नी आणि शत्रू असे सर्व; अग्नी हाच कवी आहे, आणि ते घोडे सात्यकीने नेले, हे ज्ञानी.

रविभ्यां रविभिर्द्देहि वह्निये यः समागतः । अग्नेरग्न्योस्तथाग्नीनां कवौ कव्योः कविष्वऽथ ।। ३५१.

सूर्यांना, सूर्यांसह, अग्नीला जो मिळतो त्याला दे; अग्नीचे, दोन अग्नीचे, अग्नींचे, कवीचे, दोन कवींमधले, आणि कवींमधले असे.

एवं सुसृतिरभ्रान्तिः सुकीर्त्तिः सुधृतिस्तथा । सखा सखायौ सखायः हेसखे व्रज सप्ततिं ।। ३५१.

अशी चांगली निर्मिती, संभ्रम नसणे, चांगली कीर्ती आणि चांगली स्थिरता; मित्र, दोन मित्र, मित्र—हे मित्रा, सत्तरकडे जा.

सखायञ्च स खायौ च सखीन् सख्या गतो दद । सख्ये सख्युश्च सख्यश्च सख्योः शेषः कवेरिव ।। ३५१.

मित्र, दोन मित्र, मित्र, मैत्रीकडे गेलेले, दे; मैत्रीसाठी, दोन मित्रांचे, मित्रांचे, दोनचे उरलेले कवीसारखेच.

पत्या पत्ये च पत्यश्च पत्युः पत्योस्तथाऽग्निवत् । द्वौ द्वौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वित्वाद्यर्थे द्वयोर्द्वयोः ।। ३५१.

पती, पतीला, पती, पतीचा, दोन पतींचा, अग्नीप्रमाणे; दोन, दोनना, दोनांनी, द्वैताच्या अर्थाने, दोनचे, दोनचे.

त्रयस्त्रींश्च त्रिभिस्त्रिभ्यस्त्रयाणाञ्च त्रिषु क्रमात् । कविवत् कतिकतीति शेषं वहुवचनं स्मृतम् ।। ३५१.

तीन, तिघांना, तिघांनी, तिघांसाठी, तिघांमध्ये, या क्रमाने; कवीसारखेच, 'किती' आणि अशा शब्दांचे उरलेले अनेकवचन मानले जाते.

नीनियौ च नियो हेनीः नियं नियौ नियो निया । नीभ्यां नीभिर्निये नीभ्यः नियान्नियि नियोस्तथा ।। ३५१.

नीनियौ आणि नियो, हेनीः, नियम, नियौ, नियो, निया; दोन नींनी, नींनींनी, नीसाठी, नींपासून, नियानसाठी, नियीसाठी, आणि दोन नियोंचेही.

सुश्रीः सुधीः प्रभृतयो ग्रामणीः पूजयेद्धरिं । ग्रामण्यौ ग्रामण्यो ग्रामण्यं ग्रामण्या ग्रामणीभिः ।। ३५१.

सुश्री, सुधी आणि इतर, गावचा प्रमुख, हरिची पूजा करावी; दोन प्रमुख, प्रमुख, प्रमुखाला, प्रमुखास, प्रमुखांनी.

ग्रामण्यो ग्रामण्यामेवं सेनानीप्रमुखाः सुभूः । सुभुवौ च स्वयम्भुवः स्वयम्भुञ्च स्वयम्भुवः ।। ३५१.

प्रमुखांना, प्रमुखास, असेच सेनापतीपासून सुरुवात करणारे, शुभू; दोन शुभू, स्वयंभूचे, स्वयंभू, आणि स्वयंभूचे.

स्वयम्भुवा स्वयम्भुवि एवं प्रतिभुवादयः । खलपूः खलप्वौ श्रेष्ठौ खलप्वञ्च खलप्वि च ।। ३५१.

स्वयंभूचे, स्वयंभूमध्ये, अशा प्रकारे प्रतिसूर्यापासून सुरू होणारे; खलपू, दोन खलप्व, श्रेष्ठ, खलप्व आणि खलप्वी.

एवं शरपूमुखाः स्युः क्रोष्टा क्रोष्टार ईरिताः । क्रोष्टूंश्च कोष्टुश्च कोष्टुना क्रोष्ट्रा क्रोष्टूनां कोष्टरीदृशं ।। ३५१.

शरपूपासून सुरू होणारे, क्रोष्टा, क्रोष्टार असे सांगितले; क्रोष्टून, कोश्टू, कोश्टूने, क्रोष्ट्रा, क्रोष्टूनचे, आणि कोश्टरीसारखे.

पिता पितरौ पितरः हेपितः पितरौ शुभौ । पितॄन् पितुः पितुः पित्रोः पितॄणां पितरीदृशं ।। ३५१.

वडील, दोन वडील, वडील, हे वडील, दोन शुभ वडील; पितर, वडिलांचे, वडिलांचे, दोन वडिलांचे, पितरांचे, आणि वडीलसारखे.

एवं भ्राता च जामातृमुखा नॄणां नृणां तथा । कर्त्ता कर्त्तारौ कर्त्तॄश्च कर्त्तॄणां कर्त्तरीदृशं ।। ३५१.

भाऊ आणि जावईपासून सुरू होणारे, माणसांचे, तसेच माणसांचे; करणारा, दोन करणारे, करणारे, करणाऱ्यांचे, आणि करणाऱ्यासारखे.

पितृवच्चैवमुट्गाता स्वसा नप्त्रादयः स्मृताः । सुराः सुरायौ सुरायः नुरायाञ्च सुराय्यपि ।। ३५१.

पितरांसारखेच, उट्गाता, बहीण, पुतण्या आणि इतर असे मानले जातात; देव, दोन देव, देव, आणि देव, तसेच सुराय्य.

गौः गावौ गाङ्गा गवा च गोर्गवोश्च गवां गवि । एव द्यौर्ग्लौश्चापि तथा स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.

गाय, दोन गायी, गंगा, गायींनी, गायींचे, गायींचे, गायीमध्ये; तसेच द्यौ आणि ग्लौ, आणि स्वराने संपणारे पुरुषवाचक प्रमुख.

सुवाक् सुवाचौ सुवाचा सुवाग्भ्याञ्च सुवाक्ष्वपि । एवं दिक्प्रमुखाः प्राङ्च प्राञ्चौ प्राञ्चञ्च भो व्रज ।। ३५१.

सुवाक, दोन सुवाक, सुवाका, दोन सुवाकांनी, आणि सुवाकांमध्ये; तसेच दिशा प्रमुख, प्राचीन, दोन प्राचीन, आणि प्राचीन, हे जा.