अग्निपुराणम्

गौरी पुत्रवती नीश्च वधूर्द्देवतया भुवा । तिस्रो द्वे कति वर्षाभूः स्वसा माता वरा च गौः ।। ३५१.

गौरी, पुत्रवती, निशा, वधू, देवता, भुवा, तिस्रा, दोन, किती, वर्षाभू, सवस, माता, वरा आणि गाय.

नौर्वाक्त्वक्त्वक्प्राच्यवाचीति तिरश्ची समुदीच्यपि । शरद्विद्युत् सरिद्योषित् अग्निवित् सस्पदा दृशत् ।। ३५१.

नौका, वाक्त्वक, प्राच्यवाक, तिरस्क, समुदीची, शरद, विद्युत, सरित, योषित, अग्निवित, सस्पदा आणि दृशत.

यैषा सा वेदवित्संवित् बह्वी राज्ञी त्वया मया । सीमा पञ्चादयो राजी धूः पूश्चैव दिशा गिरा ।। ३५१.

यैषा, सा, वेदवित, संवित, बह्वी, राणी, तुझ्याने, माझ्याने, सीमा, पाच, आदय, रेजी, धू, पू, दिशा आणि गिरा.

चतस्रो विदुषी चैव केयं दिक् दृक् च तादृशो । असौ स्त्रियां नायकाश्च नायकाश्च नपुंसके ।। ३५१.

चार, विदुषी, केयं, दिशा, दृष्टी, तादृश, असौ; ही स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी उदाहरणे आहेत.

कुण्डं सर्वं सोमपञ्च दधि वारि खलप्वथ । मधु त्रपु कर्त्तृ भक्तृ अतिवक्तृ पयः पुरः ।। ३५१.

कुंड, सर्व, सोम, दही, पाणी, खलपथ, मध, त्रपु, कर्तृ, भक्तृ, अतिवक्तृ, दूध आणि पुर.

प्राक्प्रत्यक् च तिर्य्यगुदक् जगद् जाग्रत्तथा सकृत् । सुसम्पच्च सुदण्डीह अहः किञ्चेदमित्यपि ।। ३५१.

पूर्व, पश्चिम, तिरक्या बाजूला, पाणी, जग, जागृत अवस्था, एकदाच; नीट शिजवलेले, नीट शिक्षा दिलेले, इथे, दिवस, आणि हे — ही काही उदाहरणे आहेत.

षट्‌सर्पिः श्रेयश्चत्वारि अदोऽन्ये हीदृशाः परे । एतेब्यः प्रथमादयश्च स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.

सहा प्रकारचे तूप, चार उत्तम, इतर असेच, आणि बाकी वेगळे; यापैकी मुख्य रूपे निर्माण होतात, आणि नामाच्या मूळावरून पुढची रूपे येतात.

धातुप्रत्ययहीनं यत्स्यात् प्रातिपदिकन्तु तत् । प्रातिपदिकात् स्वलिङ्गार्थवचने प्रथमा भवेत् ।। ३५१.

ज्याला धातू किंवा प्रत्यय नसतो, त्याला नामाचा मूळ भाग म्हणतात; त्या मूळावरूनच त्याच्या लिंग आणि अर्थ सांगण्यासाठी प्रथम विभक्ती होते.

सम्बोधने च प्रथमा उक्ते कर्म्मणि कर्त्तरि । कर्म्म यत् क्रियते तत्स्यात् द्वितीया कर्मणि स्मृता ।। ३५१.

संबोधनात आणि प्रथम विभक्तीत, दोन्ही कर्ता किंवा कर्मासाठी वापरतात; जेव्हा एखाद्या गोष्टीवर कृती होते, तेव्हा त्याला कर्म म्हणतात, आणि कर्मासाठी दुसरी विभक्ती ओळखली जाते.

क्रियते येन करणं कर्त्ता यश्च करोति सः । अनुक्ते तिङ्‌कृत्तद्धितैस्तृतीया करणे भवेत् ।। ३५१.

ज्यामुळे कृती होते ते साधन, आणि जो कृती करतो तो कर्ता; जेव्हा स्पष्टपणे सांगितले नाही, तेव्हा क्रियापद आणि तद्धित प्रत्ययांसोबत तिसरी विभक्ती साधनासाठी वापरतात.

कारके कर्त्तरि च सा सम्प्रदाने चतुर्थ्यपि । यस्मै दित्सा धारयते सम्प्रदानं तदीरितं ।। ३५१.

कर्त्याच्या अर्थाने आणि ज्याला काही द्यायचे आहे त्या प्राप्तकर्त्यासाठी चौथी विभक्ती वापरतात; ज्याला काही द्यायचे आहे, त्याला प्राप्तकर्ता म्हणतात.

अपादानं यतोऽपैति आदत्ते च भयं यतः । अपादाने पञ्चमी स्यात् स्वस्वाम्यादौ च षष्ठ्यपि ।। ३५१.

ज्यापासून काही दूर जाते, किंवा ज्यापासून भीती घेतली जाते, त्याला अपादान म्हणतात; अशा अपादानासाठी पाचवी विभक्ती वापरतात, आणि मालकी किंवा संबंधासाठी सहावी विभक्ती वापरतात.

आधारो योऽधिकरणं विभक्तिस्तत्र सप्तमी । एकार्थे चैकवचनं द्व्यर्थे द्विवचनं भवेत् ।। ३५१.

जिथे आधार किंवा स्थान असते, तिथे सातवी विभक्ती वापरतात; एका गोष्टीसाठी एकवचन, दोन गोष्टींसाठी द्विवचन वापरतात.

बहुषु बहुवचनं सिद्धरूपाण्यथो वदे । वृक्षः सूर्य्योऽमबुवाहोऽर्क हेरवे हेद्विजातयः ।। ३५१.

अनेकांसाठी बहुवचन वापरतात; आता मी ठरलेली रूपे सांगतो: वृक्षः, सूर्यः, अम्बुवाहः, अर्क, हे रवे, हे द्विजातय.

विप्रौ गजान्महेन्द्रेण यमाब्यामनलैः कृतं । रामाय मुनिवर्य्याभ्यां केभ्यो धर्म्मात् हरौ रतिः ।। ३५१.

विप्र, हत्ती, महेंद्र, यम, अनल यांनी केलेले; रामासाठी, श्रेष्ठ ऋषींसाठी, कोणाकडून, धर्माकडून, हरिमध्ये प्रेम.

शराब्यां पुस्तकेभ्यश्च अर्थस्येश्वरयोर्गतिः । बालानां सज्जने प्रीतिर्हंसयोः कमलेषु च ।। ३५१.

दोन बाणांनी, पुस्तकांकडून, अर्थाची गती ईश्वरांकडे; मुलांचे सज्जनांवर प्रेम, हंसांचे कमळांवर प्रेम.

एवं काममहेशाद्याः शब्दा ज्ञेयाश्च वृक्षवत् । सर्वे विश्वे च सर्वस्मै सर्वस्मात्कतरो मतः ।। ३५१.

अशा प्रकारे, काम, महेश आणि इतर शब्द 'वृक्ष' प्रमाणे समजावेत; सर्व, विश्व, सर्वांना, सर्वांकडून, कोणता कोणता समजावा.

सर्वेषां स्वञ्च विश्वस्मिन् शेषं रूपञ्च वृक्षवत् । एवञ्चोभयकतरकतमान्यतरादयः ।। ३५१.

सर्वांचे, स्वतःचे, विश्वात, आणि उरलेली रूपे वृक्षासारखी; तसेच दोन्ही, कोणतेही एक, जे काही, आणि असेच इतर रूपे.

पूर्व्वे पूर्व्वाश्च पूर्वस्मै पूर्वस्मात् सुसमागतः । पूर्व्वो बुद्धिश्च पूर्वस्मिन् शेषरूपन्तु सर्ववत् ।। ३५१.

पूर्वीचे, पूर्वीचे लोक, पूर्वीच्या व्यक्तीसाठी, पूर्वीपासून, नीट एकत्र आलेले; पूर्वीचा, पूर्वीच्या बुद्धीत, आणि उरलेली रूपे सर्वांसारखी.

एवं परवराद्याश्च दक्षिणोत्तरकान्तराः । अपरऱश्चाधरो नेमाः प्रथमाः प्रथमेऽर्कवत् ।। ३५१.

अशाच प्रकारे, पर, अवर आणि इतर शब्द, दक्षिण, उत्तर, आत; अपर, अधर, आणि ही सर्व प्रथम, प्रथम विभक्तीत अर्कासारखी.

एवं चरमायतया अल्पार्द्धा नेमआदयः । द्वितीयस्मै द्वितीयाय द्वितीयस्मात् द्वितीयकात् ।। ३५१.

अशाच प्रकारे, चरम, अल्प, अर्ध आणि ही रूपे; दुसऱ्यासाठी, दुसऱ्याकरिता, दुसऱ्यापासून, दुसऱ्याचे.

द्वितीयस्मिन् द्वितीये च तृतीयश्च तथाऽर्क्कवत् । सोमपाः सोमपौ ज्ञेयौसोमपाः सोमपां ब्रज ।। ३५१.

दुसऱ्यात, दुसऱ्या विभक्तीत, आणि तिसऱ्यातही अर्कासारखे; सोमपा, सोमपौ हे ओळखा, सोमपा, सोमपां कडे जा.

कीलालपौ सोमपश्च सोमपा सोमपे दद । सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः सोमपः सोमपोः कुलं ।। ३५१.

कीलालपौ, सोमपश, आणि सोमपा, सोमपे यांना दे; दोन सोमपांनी, सोमपांसाठी, सोमपाचे, आणि सोमपाचा वंश.

एवं कीलालपाद्याः स्यु कविरग्निस्तथाऽरयः । हेकवे कविमग्नी तान् हरीन् सात्यकिना हृतं ।। ३५१.

किलाल आणि इतर, कवी, अग्नी आणि शत्रू असे सर्व; अग्नी हाच कवी आहे, आणि ते घोडे सात्यकीने नेले, हे ज्ञानी.

रविभ्यां रविभिर्द्देहि वह्निये यः समागतः । अग्नेरग्न्योस्तथाग्नीनां कवौ कव्योः कविष्वऽथ ।। ३५१.

सूर्यांना, सूर्यांसह, अग्नीला जो मिळतो त्याला दे; अग्नीचे, दोन अग्नीचे, अग्नींचे, कवीचे, दोन कवींमधले, आणि कवींमधले असे.

एवं सुसृतिरभ्रान्तिः सुकीर्त्तिः सुधृतिस्तथा । सखा सखायौ सखायः हेसखे व्रज सप्ततिं ।। ३५१.

अशी चांगली निर्मिती, संभ्रम नसणे, चांगली कीर्ती आणि चांगली स्थिरता; मित्र, दोन मित्र, मित्र—हे मित्रा, सत्तरकडे जा.

सखायञ्च स खायौ च सखीन् सख्या गतो दद । सख्ये सख्युश्च सख्यश्च सख्योः शेषः कवेरिव ।। ३५१.

मित्र, दोन मित्र, मित्र, मैत्रीकडे गेलेले, दे; मैत्रीसाठी, दोन मित्रांचे, मित्रांचे, दोनचे उरलेले कवीसारखेच.

पत्या पत्ये च पत्यश्च पत्युः पत्योस्तथाऽग्निवत् । द्वौ द्वौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वित्वाद्यर्थे द्वयोर्द्वयोः ।। ३५१.

पती, पतीला, पती, पतीचा, दोन पतींचा, अग्नीप्रमाणे; दोन, दोनना, दोनांनी, द्वैताच्या अर्थाने, दोनचे, दोनचे.

त्रयस्त्रींश्च त्रिभिस्त्रिभ्यस्त्रयाणाञ्च त्रिषु क्रमात् । कविवत् कतिकतीति शेषं वहुवचनं स्मृतम् ।। ३५१.

तीन, तिघांना, तिघांनी, तिघांसाठी, तिघांमध्ये, या क्रमाने; कवीसारखेच, 'किती' आणि अशा शब्दांचे उरलेले अनेकवचन मानले जाते.