अग्निपुराणम्

भवाञ्छेते भवाञ्च्‌शेते भवाञ्‌शेते भवाण्डीनः । त्वम्भर्त्ता त्वङ्करोष्यादिः सन्धिर्ज्ञयो विसर्गजः ।। ३५०.

'भवांचेत', 'भवांच्शेत', 'भवांशेत', 'भवांडीन'; तू रक्षक आहेस, तू करणारा आहेस, आणि असेच; संधी ओळखली जाते, विसर्गापासून उत्पन्न होते.

कश्छिन्द्यात् कश्चरेत् कष्टः कष्ठः कस्थश्च कश्चलेत् । क खनेत् क करोति स्म क " पठेत् " फलेत वा ।। ३५०.

कोणीतरी छेदतो, कोणीतरी करतो, 'कष्ट', 'कष्ठ', 'कस्थ', कोणीतरी चालतो; कोणीतरी खणतो, करतो, वाचतो किंवा फळ मिळवतो.

कश्श्वशुरः कः श्वशुरः कस्सावरः कः सावरः । कः फलेत कः शयिता कोऽत्र योधः क उत्तमः ।। ३५०.

'कश्श्वशुर', 'कः श्वशुर', 'कस्सावर', 'कः सावर'; कोण फळ मिळवतो, कोण झोपतो, येथे कोण योद्धा आहे, कोण श्रेष्ठ आहे.

देवा एते भो इह सोदरा यान्ति भगो व्रज । सुपूः सुदूरात्रिरत्र वायुर्याति पुनर्न हि ।। ३५०.

हे देव आहेत, मित्रा, येथे भाऊ जातात, भाग्य जाते, पुढे जा; 'सुपूः', 'सुदूरात्रि', येथे, वारा जातो, परत नाही.

पुनरेति स यातीह एष याति क ईश्वरः । ज्योतीरूपं तवच्छत्रं म्लेच्छधीश्छिद्रमच्छिदत् ।। ३५०.

तो पुन्हा येतो, तो येथे जातो, हा जातो, कोण ईश्वर आहे; तुझे छत्र प्रकाशाचे रूप आहे, म्लेच्छ राजाने छिद्र पाडले.

स्कन्द उवाच विभक्तिसिद्धरूपञ्च कात्यायन वदामि ते । द्वे विभक्ती सुप्तिङश्च सुपः सप्त विभक्तयः ।। ३५१.

स्कंद म्हणाला: कात्यायन, मी तुला विभक्तीचे स्वरूप सांगतो; दोन प्रकारच्या विभक्ती आहेत, 'सुप्तिंग' आणि 'सुप', सात विभक्ती.

सु औजसिति प्रथमा अमौट्‌शसो द्वितीया । टाभ्यां बिसिति तृतीया ङभ्यांभ्यसश्चतुर्थ्यपि ।। ३५१.

'सु', 'औजस्', 'इति' ही प्रथम विभक्ती; 'अमौट्शसो' ही दुसरी; 'टाभ्यां', 'बिसिति' ही तिसरी; 'ङभ्यां', 'भ्यस' ही चौथी देखील.

ङसिभ्यांभ्यसः पञ्चमी स्यात्ङसोसामिति षष्ठ्यपि । ङिओस्तुबिति सप्तमी स्यात् स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.

पंचमी विभक्ती 'ङसि' आणि 'भ्यस्' या प्रत्ययांनी बनते; षष्ठी 'ङस्' आणि 'आम्' ने होते; सप्तमी 'ङि' आणि 'सु' ने होते. हे प्रत्यय नामाच्या मूळावर जोडले जातात.

द्विविधं प्रातिपदिकं ह्यजन्तञ्च हलन्तकं । प्रत्येकं त्रिविधं तत् स्यात् पुमांस्त्री च नपुंसकं ।। ३५१.

नामाचा मूळ दोन प्रकारचा असतो: स्वरावर संपणारा आणि व्यंजनावर संपणारा. प्रत्येक प्रकार पुन्हा तीन प्रकारचा असतो: पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी.

दर्श्यन्ते नायकास्तेषामनुक्तानाञ्च वीर्य्यतः । वृक्षः सर्व्वोऽथ पूर्व्वश्च प्रथमश्च द्वितीयकः ।। ३५१.

यातील मुख्य उदाहरणे, ज्या रूपांचा उल्लेख नाही त्यांच्यासह, त्यांच्या सामर्थ्यानुसार दाखवली आहेत: वृक्ष, सर्व, पूर्व, प्रथम आणि द्वितीय.

तृतीयः खण्डपा वह्निः सखापतिरहर्पतिः । पटुर्नीर्ग्रामणीन्द्रश्च खलबूर्म्मित्रभूः स्वभूः ।। ३५१.

तिसरे उदाहरण म्हणजे: खंडपा, अग्नी, सखा, पति, अहर्पति, पटु, नीर, ग्रामणी, इंद्र, खलपूर, मित्रभू आणि स्वभू.

सुश्रीः सुधीः पिता भ्राता ना कर्त्ता क्रोष्टुनप्तृकौ । सुरा रा गौस्तथा द्यौर्ग्लौः स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.

सुश्री, सुधी, पिता, भाऊ, न, कर्ता, क्रोष्ठु, नप्तृ, सुरा, रा, गौ, द्यौ, ग्लौ आणि स्वरांत असलेली नावे ही पुल्लिंगी उदाहरणे आहेत.

सुवाक् त्वक् पृषत् सम्राट् जन्मभाक् च अवेदपि । आपो मरुद्भवन् दीव्यन् भवांश्च मघवान् पिवन् ।। ३५१.

सुवाक, त्वक्, पृषत, सम्राट, जन्मभाक, अवेद, आपः, मरुत, भवन, दिव्यन्, भवान, मघवान आणि पिवन् ही उदाहरणे आहेत.

भगवानघवानर्व्वान्वह्निमत् सर्व्ववित्सुपृत् । सुसोमा कुण्डी राजा च श्वा युवा मघवा तथा ।। ३५१.

भगवान, अघवान, अर्वान, वह्निमत, सर्ववित, सुपृत, सुसोमा, कुंडी, राजा, श्वा, युवान आणि मघवा ही नावे आहेत.

पूषा सुकर्म्मा यज्वा च सुवर्म्मा च सुधर्म्मणा । अर्य्यमा वृत्रहा पन्थाः सुककुदादिपञ्च च ।। ३५१.

पूषा, सुकर्मा, यज्वा, सुवर्मा, सुद्धर्मणा, अर्यम, वृत्रहा, पंथाः आणि सुककुदपासूनची पाच नावे ही उदाहरणे आहेत.

प्रशान् सुतांश्च पञ्चाद्याः सुगीः सुराः सुपूरपि । चन्द्रमाः सुवचाः श्रेयान् विद्वांश्चोशनसा सह ।। ३५१.

प्रशान, सुत, आणि पहिले पाच, सुगी, सुरा, सुपूर, चंद्रमा, सुवाचा, श्रेयान, विद्वान आणि उशनासह ही नावे आहेत.

पेचिवान् गौरवानड्‌वान् गोधुङ्‌मित्रद्रुहौ श्वलिट् । स्त्रियां जाया जरा बाला एड़का सहो वृद्धया ।। ३५१.

पेकिवान, गौरवान, अड्वान, गोधुंग, मित्रद्रुह, श्वलिट; स्त्रीलिंगी उदाहरणे: जाया, जरा, बाला, एरका, सहो, वृद्धया.

क्षात्रिया बहुराजा च बहुदा माऽथ बालिका । माया कौमुदगन्धा च सर्व्वा पूर्व्वा सहान्यया ।। ३५१.

क्षात्रिया, बहुराजा, बहुदा, मा, बालिका, माया, कौमुदगंधा ही सर्व स्त्रीलिंगी आहेत आणि इतरही आहेत.

द्वितीया च तृतीया च बुद्धिः स्त्रो श्रोर्न्नदी सुधीः । भवन्ती चैव दीव्यन्ती भाती भान्ती च यान्त्यपि ।। ३५१.

दुसरी आणि तिसरी उदाहरणे: बुद्धी, स्त्रो, श्रोणी, नदी, सुधी, भवंती, दिव्यंती, भाती, भांती आणि यांती.

श्रृण्वती तुदती कर्त्री तुदन्ती कुर्वती मही । रुन्धती क्रीड़ती दान्ती पालयन्ती सुराण्यपि ।। ३५१.

शृण्वती, तुदती, कर्त्री, तुदंती, कुर्वती, मही, रुंधती, क्रीडती, दांती, पाळयंती आणि सुराणी ही स्त्रीलिंगी उदाहरणे आहेत.

गौरी पुत्रवती नीश्च वधूर्द्देवतया भुवा । तिस्रो द्वे कति वर्षाभूः स्वसा माता वरा च गौः ।। ३५१.

गौरी, पुत्रवती, निशा, वधू, देवता, भुवा, तिस्रा, दोन, किती, वर्षाभू, सवस, माता, वरा आणि गाय.

नौर्वाक्त्वक्त्वक्प्राच्यवाचीति तिरश्ची समुदीच्यपि । शरद्विद्युत् सरिद्योषित् अग्निवित् सस्पदा दृशत् ।। ३५१.

नौका, वाक्त्वक, प्राच्यवाक, तिरस्क, समुदीची, शरद, विद्युत, सरित, योषित, अग्निवित, सस्पदा आणि दृशत.

यैषा सा वेदवित्संवित् बह्वी राज्ञी त्वया मया । सीमा पञ्चादयो राजी धूः पूश्चैव दिशा गिरा ।। ३५१.

यैषा, सा, वेदवित, संवित, बह्वी, राणी, तुझ्याने, माझ्याने, सीमा, पाच, आदय, रेजी, धू, पू, दिशा आणि गिरा.

चतस्रो विदुषी चैव केयं दिक् दृक् च तादृशो । असौ स्त्रियां नायकाश्च नायकाश्च नपुंसके ।। ३५१.

चार, विदुषी, केयं, दिशा, दृष्टी, तादृश, असौ; ही स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी उदाहरणे आहेत.

कुण्डं सर्वं सोमपञ्च दधि वारि खलप्वथ । मधु त्रपु कर्त्तृ भक्तृ अतिवक्तृ पयः पुरः ।। ३५१.

कुंड, सर्व, सोम, दही, पाणी, खलपथ, मध, त्रपु, कर्तृ, भक्तृ, अतिवक्तृ, दूध आणि पुर.

प्राक्प्रत्यक् च तिर्य्यगुदक् जगद् जाग्रत्तथा सकृत् । सुसम्पच्च सुदण्डीह अहः किञ्चेदमित्यपि ।। ३५१.

पूर्व, पश्चिम, तिरक्या बाजूला, पाणी, जग, जागृत अवस्था, एकदाच; नीट शिजवलेले, नीट शिक्षा दिलेले, इथे, दिवस, आणि हे — ही काही उदाहरणे आहेत.

षट्‌सर्पिः श्रेयश्चत्वारि अदोऽन्ये हीदृशाः परे । एतेब्यः प्रथमादयश्च स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.

सहा प्रकारचे तूप, चार उत्तम, इतर असेच, आणि बाकी वेगळे; यापैकी मुख्य रूपे निर्माण होतात, आणि नामाच्या मूळावरून पुढची रूपे येतात.

धातुप्रत्ययहीनं यत्स्यात् प्रातिपदिकन्तु तत् । प्रातिपदिकात् स्वलिङ्गार्थवचने प्रथमा भवेत् ।। ३५१.

ज्याला धातू किंवा प्रत्यय नसतो, त्याला नामाचा मूळ भाग म्हणतात; त्या मूळावरूनच त्याच्या लिंग आणि अर्थ सांगण्यासाठी प्रथम विभक्ती होते.

सम्बोधने च प्रथमा उक्ते कर्म्मणि कर्त्तरि । कर्म्म यत् क्रियते तत्स्यात् द्वितीया कर्मणि स्मृता ।। ३५१.

संबोधनात आणि प्रथम विभक्तीत, दोन्ही कर्ता किंवा कर्मासाठी वापरतात; जेव्हा एखाद्या गोष्टीवर कृती होते, तेव्हा त्याला कर्म म्हणतात, आणि कर्मासाठी दुसरी विभक्ती ओळखली जाते.