अग्निपुराणम्

मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः । कात्यायनं स्कन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे ।। ३४८.

हे मंत्र वेगवेगळे असतात, काहींत दोनदा 'र' किंवा 'व' येतो, काहींची सुरुवात किंवा शेवट 'क' ने होते. कात्यायन आणि स्कंद यांनी जे सांगितले, ते व्याकरण मी सांगतो.

स्कन्द उवाच वक्ष्ये व्याकरणं सारं सिद्धशब्दस्वरूपकम् । कात्यायनविबोधाय बालानां बोधनाय च ।। ३४९.

स्कंद म्हणाला: मी व्याकरणाचा सारांश, सिद्ध शब्दांचे स्वरूप, कात्यायन यांच्या समजावण्यासाठी आणि बालकांना शिकवण्यासाठी सांगतो.

स्कन्द उवाच वक्ष्ये सन्धिसिद्धरूपं स्वरसन्धिमथादितः । दण्डाग्रं सागता दधीदं नदीहते मधूदकं ।। ३५०.

स्कंद म्हणाला: मी संधीचे स्वरूप, विशेषतः स्वरांची संधी, 'दंडाग्र', 'सागत', 'दधीदं', 'नदीहते', 'मधूदक' यांचे अर्थ सांगतो.

पितॄषभः लॄकारश्च तवेदं सकलोदकं । अर्द्धर्च्चोऽयं तवल्कारः सैषा सैन्द्री तवौदनम् ।। ३५०.

'पितृषभ', 'लृ' हे अक्षर, आणि हे सर्व पाणी तुझे आहे; हा अर्धा ऋच आहे, 'तवल्कार', 'सैंद्री', तुझे अन्न.

शट्टौघोऽभवदित्येवं व्यसुधीर्वस्वलङ्कृतं । पित्रर्थोपवनं दात्री नायको लावको नयः ।। ३५०.

'शट्टौघ' निर्माण झाला, 'व्यसुधीर', 'वसवलंकृत'; पितरांसाठी 'उपवन', 'दात्री', 'नायक', 'लावक', 'नय'.

तइह तयिहेत्यादि तेऽत्र योत्र जलेऽकजं । प्रकृतिर्नो अहो एहि अ अवेहि इ इन्द्रकं ।। ३५०.

'तैह', 'तयिहे' आणि असेच, 'ते' येथे, 'योत्र', 'जले', 'अकजं'; 'प्रकृतीर', 'नो', 'अहो', 'एहि', 'अ', 'अवेहि', 'इ', 'इंद्रकं'.

उ उत्तिष्ठ कवी एतौ वायू एतौ वने इमे । अमी एते यज्ञभूते एहि देव इमन्नय ।। ३५०.

'उ', उठा कवींनो; 'एतौ', वारे; 'एतौ', या वनात हे; हे यज्ञासाठी आहेत; या देवा, हे येथे आण.

वक्ष्ये सन्धि व्यञ्जानानां वाग्यतोऽजेकमातृकः । षडेते तदिमे वादिवाङ्‌नीतिः षण्मुखादिकम् ।। ३५०.

मी व्यंजनांची संधी, वाणीची एक मूळपासून उत्पत्ती, हे सहा आणि ते, वाणीचे नियम, षण्मुखापासूनचे सांगतो.

वाङ्‌मनसं वाग्‌भावादिर्वाक् श्लक्ष्णं तच्छरीरकं । तल्लुनाति तच्चरेच्च क्रुङ्‌ङास्ते सुगण्णिह ।। ३५०.

वाणी आणि मन, वाणीचा आरंभ, वाणी मृदू आहे, तिचे शरीर; ती छेदते, ती चालते, 'कृुङ्णास्ते', 'सुगण्णिह'.

भवांश्चरन् भवांश्छात्रो भवांष्टीका भवांष्ठकः । भवांस्तीर्थं भवांस्थेयात् भवांल्लेखा भवाञ्जयः ।। ३५०.

'भवांश्चरन्', 'भवांश्छात्रो', 'भवांष्टिका', 'भवांष्टक'; 'भवांस्तीर्थं', 'भवांस्थेयात्', 'भवांल्लेखा', 'भवांजय'.

भवाञ्छेते भवाञ्च्‌शेते भवाञ्‌शेते भवाण्डीनः । त्वम्भर्त्ता त्वङ्करोष्यादिः सन्धिर्ज्ञयो विसर्गजः ।। ३५०.

'भवांचेत', 'भवांच्शेत', 'भवांशेत', 'भवांडीन'; तू रक्षक आहेस, तू करणारा आहेस, आणि असेच; संधी ओळखली जाते, विसर्गापासून उत्पन्न होते.

कश्छिन्द्यात् कश्चरेत् कष्टः कष्ठः कस्थश्च कश्चलेत् । क खनेत् क करोति स्म क " पठेत् " फलेत वा ।। ३५०.

कोणीतरी छेदतो, कोणीतरी करतो, 'कष्ट', 'कष्ठ', 'कस्थ', कोणीतरी चालतो; कोणीतरी खणतो, करतो, वाचतो किंवा फळ मिळवतो.

कश्श्वशुरः कः श्वशुरः कस्सावरः कः सावरः । कः फलेत कः शयिता कोऽत्र योधः क उत्तमः ।। ३५०.

'कश्श्वशुर', 'कः श्वशुर', 'कस्सावर', 'कः सावर'; कोण फळ मिळवतो, कोण झोपतो, येथे कोण योद्धा आहे, कोण श्रेष्ठ आहे.

देवा एते भो इह सोदरा यान्ति भगो व्रज । सुपूः सुदूरात्रिरत्र वायुर्याति पुनर्न हि ।। ३५०.

हे देव आहेत, मित्रा, येथे भाऊ जातात, भाग्य जाते, पुढे जा; 'सुपूः', 'सुदूरात्रि', येथे, वारा जातो, परत नाही.

पुनरेति स यातीह एष याति क ईश्वरः । ज्योतीरूपं तवच्छत्रं म्लेच्छधीश्छिद्रमच्छिदत् ।। ३५०.

तो पुन्हा येतो, तो येथे जातो, हा जातो, कोण ईश्वर आहे; तुझे छत्र प्रकाशाचे रूप आहे, म्लेच्छ राजाने छिद्र पाडले.

स्कन्द उवाच विभक्तिसिद्धरूपञ्च कात्यायन वदामि ते । द्वे विभक्ती सुप्तिङश्च सुपः सप्त विभक्तयः ।। ३५१.

स्कंद म्हणाला: कात्यायन, मी तुला विभक्तीचे स्वरूप सांगतो; दोन प्रकारच्या विभक्ती आहेत, 'सुप्तिंग' आणि 'सुप', सात विभक्ती.

सु औजसिति प्रथमा अमौट्‌शसो द्वितीया । टाभ्यां बिसिति तृतीया ङभ्यांभ्यसश्चतुर्थ्यपि ।। ३५१.

'सु', 'औजस्', 'इति' ही प्रथम विभक्ती; 'अमौट्शसो' ही दुसरी; 'टाभ्यां', 'बिसिति' ही तिसरी; 'ङभ्यां', 'भ्यस' ही चौथी देखील.

ङसिभ्यांभ्यसः पञ्चमी स्यात्ङसोसामिति षष्ठ्यपि । ङिओस्तुबिति सप्तमी स्यात् स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.

पंचमी विभक्ती 'ङसि' आणि 'भ्यस्' या प्रत्ययांनी बनते; षष्ठी 'ङस्' आणि 'आम्' ने होते; सप्तमी 'ङि' आणि 'सु' ने होते. हे प्रत्यय नामाच्या मूळावर जोडले जातात.

द्विविधं प्रातिपदिकं ह्यजन्तञ्च हलन्तकं । प्रत्येकं त्रिविधं तत् स्यात् पुमांस्त्री च नपुंसकं ।। ३५१.

नामाचा मूळ दोन प्रकारचा असतो: स्वरावर संपणारा आणि व्यंजनावर संपणारा. प्रत्येक प्रकार पुन्हा तीन प्रकारचा असतो: पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी.

दर्श्यन्ते नायकास्तेषामनुक्तानाञ्च वीर्य्यतः । वृक्षः सर्व्वोऽथ पूर्व्वश्च प्रथमश्च द्वितीयकः ।। ३५१.

यातील मुख्य उदाहरणे, ज्या रूपांचा उल्लेख नाही त्यांच्यासह, त्यांच्या सामर्थ्यानुसार दाखवली आहेत: वृक्ष, सर्व, पूर्व, प्रथम आणि द्वितीय.

तृतीयः खण्डपा वह्निः सखापतिरहर्पतिः । पटुर्नीर्ग्रामणीन्द्रश्च खलबूर्म्मित्रभूः स्वभूः ।। ३५१.

तिसरे उदाहरण म्हणजे: खंडपा, अग्नी, सखा, पति, अहर्पति, पटु, नीर, ग्रामणी, इंद्र, खलपूर, मित्रभू आणि स्वभू.

सुश्रीः सुधीः पिता भ्राता ना कर्त्ता क्रोष्टुनप्तृकौ । सुरा रा गौस्तथा द्यौर्ग्लौः स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.

सुश्री, सुधी, पिता, भाऊ, न, कर्ता, क्रोष्ठु, नप्तृ, सुरा, रा, गौ, द्यौ, ग्लौ आणि स्वरांत असलेली नावे ही पुल्लिंगी उदाहरणे आहेत.

सुवाक् त्वक् पृषत् सम्राट् जन्मभाक् च अवेदपि । आपो मरुद्भवन् दीव्यन् भवांश्च मघवान् पिवन् ।। ३५१.

सुवाक, त्वक्, पृषत, सम्राट, जन्मभाक, अवेद, आपः, मरुत, भवन, दिव्यन्, भवान, मघवान आणि पिवन् ही उदाहरणे आहेत.

भगवानघवानर्व्वान्वह्निमत् सर्व्ववित्सुपृत् । सुसोमा कुण्डी राजा च श्वा युवा मघवा तथा ।। ३५१.

भगवान, अघवान, अर्वान, वह्निमत, सर्ववित, सुपृत, सुसोमा, कुंडी, राजा, श्वा, युवान आणि मघवा ही नावे आहेत.

पूषा सुकर्म्मा यज्वा च सुवर्म्मा च सुधर्म्मणा । अर्य्यमा वृत्रहा पन्थाः सुककुदादिपञ्च च ।। ३५१.

पूषा, सुकर्मा, यज्वा, सुवर्मा, सुद्धर्मणा, अर्यम, वृत्रहा, पंथाः आणि सुककुदपासूनची पाच नावे ही उदाहरणे आहेत.

प्रशान् सुतांश्च पञ्चाद्याः सुगीः सुराः सुपूरपि । चन्द्रमाः सुवचाः श्रेयान् विद्वांश्चोशनसा सह ।। ३५१.

प्रशान, सुत, आणि पहिले पाच, सुगी, सुरा, सुपूर, चंद्रमा, सुवाचा, श्रेयान, विद्वान आणि उशनासह ही नावे आहेत.

पेचिवान् गौरवानड्‌वान् गोधुङ्‌मित्रद्रुहौ श्वलिट् । स्त्रियां जाया जरा बाला एड़का सहो वृद्धया ।। ३५१.

पेकिवान, गौरवान, अड्वान, गोधुंग, मित्रद्रुह, श्वलिट; स्त्रीलिंगी उदाहरणे: जाया, जरा, बाला, एरका, सहो, वृद्धया.

क्षात्रिया बहुराजा च बहुदा माऽथ बालिका । माया कौमुदगन्धा च सर्व्वा पूर्व्वा सहान्यया ।। ३५१.

क्षात्रिया, बहुराजा, बहुदा, मा, बालिका, माया, कौमुदगंधा ही सर्व स्त्रीलिंगी आहेत आणि इतरही आहेत.

द्वितीया च तृतीया च बुद्धिः स्त्रो श्रोर्न्नदी सुधीः । भवन्ती चैव दीव्यन्ती भाती भान्ती च यान्त्यपि ।। ३५१.

दुसरी आणि तिसरी उदाहरणे: बुद्धी, स्त्रो, श्रोणी, नदी, सुधी, भवंती, दिव्यंती, भाती, भांती आणि यांती.