अग्निपुराणम्

प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्व्वती दुर्गया । ओं चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् । क्रमादि तु षड़ङ्गं स्याद् गणो गुरुर्गुरुः क्रमात् ।। ३४८.

प्रचंडा, देवतांचा नेता, उग्र, पार्वती, दुर्गा; 'ॐ चंडिकायै विद्महे, भगवत्यै धीमहि, तन्नो दुर्गा प्रचोदयात.' क्रमाने षरंग, गण, गुरु आणि शिक्षक यांची पूजा करावी.

अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः । कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती ।। ३४८.

अजिता, अपराजिता, जया, विजय, कात्यायनी, भद्रकाळी, मंगला आणि सिद्धिरेवती.

सिद्दादिवटुकाः पूज्या हेतुकश्च कपालिकः । एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव ।। ३४८.

सिद्धा आणि इतर वटु, हेतुक आणि कपालिक यांची पूजा करावी. एकपाद, भीषण रूप असलेला, आणि मध्यभागी नऊ दिक्पाल यांचीही पूजा करावी.

ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा मन्त्रार्थसिद्धये । गौरी पूज्या च धर्म्मद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत् ।। ३४८.

'ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षण कर, स्वाहा' — मंत्राच्या फळासाठी. गौरीची पूजा करावी आणि धर्माच्या आरंभी स्कंदादी शक्तींचीही उपासना करावी.

प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा । कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं ।। ३४८.

प्रज्ञा, ज्ञान, क्रिया, वाचा, वागीशी, ज्वालिनी, कामिनी, काममाला आणि इंद्रादी शक्तींची पूजा करावी.

ओं गं स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं गं वा गणपतये नमः । षड़ङ्गो रक्तशुक्लश्च कदन्कताक्षपरशूत्कटः ।। ३४८.

'ॐ गं स्वाहा' हा मूलमंत्र आहे, किंवा 'गं गणपतये नमः' असे म्हणावे. षरंग लाल आणि पांढरा, वाकडा कटाक्ष, कुऱ्हाड आणि मोठे पोट असलेला आहे.

समोदकोऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् । गजो महागणपतिर्म्महो ल्कः पूज्य एव च ।। ३४८.

मोदक, मग गंध वगैरे सुवासिक वस्तू आणि ज्वालायुक्त मशाल यांचा क्रमाने उपयोग करावा. गज, महागणपती आणि महाल्क यांचीही पूजा करावी.

कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय । लम्वनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय । वक्रतुण्डाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय ।। ३४८.

कुष्मांड, एकदंत, त्रिपुरांतक, श्यामदंत, विकट, हर, हास, लंवनाशान, पद्मदंष्ट्र, मेघोल्का, धूमोल्का, वक्रतुण्ड, विघ्नेश्वर, विकटोत्कट आणि गजेन्द्रगमन यांना नमस्कार.

वक्रतुण्डाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय । भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा ।। ३४८.

वक्रतुण्ड, विघ्नेश्वर, विकटोत्कट, गजेन्द्रगमन, भुजगेन्द्रहार, शशांकधर आणि गणाधिपती — स्वाहा.

एतैर्म्मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् । काद्यैर्वा वीजसंयुक्तैराद्यैश्च नमोऽन्तकैः ।। ३४८.

या 'स्वाहा'ने संपणाऱ्या मंत्रांनी तिळांचे किंवा इतर हवनाचे आदरपूर्वक पूजन करावे. किंवा 'का'ने सुरू होणारे, बीजाक्षरांसह असलेले, तसेच 'नमः'ने सुरू होणारे मंत्र वापरावेत.

मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः । कात्यायनं स्कन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे ।। ३४८.

हे मंत्र वेगवेगळे असतात, काहींत दोनदा 'र' किंवा 'व' येतो, काहींची सुरुवात किंवा शेवट 'क' ने होते. कात्यायन आणि स्कंद यांनी जे सांगितले, ते व्याकरण मी सांगतो.

स्कन्द उवाच वक्ष्ये व्याकरणं सारं सिद्धशब्दस्वरूपकम् । कात्यायनविबोधाय बालानां बोधनाय च ।। ३४९.

स्कंद म्हणाला: मी व्याकरणाचा सारांश, सिद्ध शब्दांचे स्वरूप, कात्यायन यांच्या समजावण्यासाठी आणि बालकांना शिकवण्यासाठी सांगतो.

स्कन्द उवाच वक्ष्ये सन्धिसिद्धरूपं स्वरसन्धिमथादितः । दण्डाग्रं सागता दधीदं नदीहते मधूदकं ।। ३५०.

स्कंद म्हणाला: मी संधीचे स्वरूप, विशेषतः स्वरांची संधी, 'दंडाग्र', 'सागत', 'दधीदं', 'नदीहते', 'मधूदक' यांचे अर्थ सांगतो.

पितॄषभः लॄकारश्च तवेदं सकलोदकं । अर्द्धर्च्चोऽयं तवल्कारः सैषा सैन्द्री तवौदनम् ।। ३५०.

'पितृषभ', 'लृ' हे अक्षर, आणि हे सर्व पाणी तुझे आहे; हा अर्धा ऋच आहे, 'तवल्कार', 'सैंद्री', तुझे अन्न.

शट्टौघोऽभवदित्येवं व्यसुधीर्वस्वलङ्कृतं । पित्रर्थोपवनं दात्री नायको लावको नयः ।। ३५०.

'शट्टौघ' निर्माण झाला, 'व्यसुधीर', 'वसवलंकृत'; पितरांसाठी 'उपवन', 'दात्री', 'नायक', 'लावक', 'नय'.

तइह तयिहेत्यादि तेऽत्र योत्र जलेऽकजं । प्रकृतिर्नो अहो एहि अ अवेहि इ इन्द्रकं ।। ३५०.

'तैह', 'तयिहे' आणि असेच, 'ते' येथे, 'योत्र', 'जले', 'अकजं'; 'प्रकृतीर', 'नो', 'अहो', 'एहि', 'अ', 'अवेहि', 'इ', 'इंद्रकं'.

उ उत्तिष्ठ कवी एतौ वायू एतौ वने इमे । अमी एते यज्ञभूते एहि देव इमन्नय ।। ३५०.

'उ', उठा कवींनो; 'एतौ', वारे; 'एतौ', या वनात हे; हे यज्ञासाठी आहेत; या देवा, हे येथे आण.

वक्ष्ये सन्धि व्यञ्जानानां वाग्यतोऽजेकमातृकः । षडेते तदिमे वादिवाङ्‌नीतिः षण्मुखादिकम् ।। ३५०.

मी व्यंजनांची संधी, वाणीची एक मूळपासून उत्पत्ती, हे सहा आणि ते, वाणीचे नियम, षण्मुखापासूनचे सांगतो.

वाङ्‌मनसं वाग्‌भावादिर्वाक् श्लक्ष्णं तच्छरीरकं । तल्लुनाति तच्चरेच्च क्रुङ्‌ङास्ते सुगण्णिह ।। ३५०.

वाणी आणि मन, वाणीचा आरंभ, वाणी मृदू आहे, तिचे शरीर; ती छेदते, ती चालते, 'कृुङ्णास्ते', 'सुगण्णिह'.

भवांश्चरन् भवांश्छात्रो भवांष्टीका भवांष्ठकः । भवांस्तीर्थं भवांस्थेयात् भवांल्लेखा भवाञ्जयः ।। ३५०.

'भवांश्चरन्', 'भवांश्छात्रो', 'भवांष्टिका', 'भवांष्टक'; 'भवांस्तीर्थं', 'भवांस्थेयात्', 'भवांल्लेखा', 'भवांजय'.

भवाञ्छेते भवाञ्च्‌शेते भवाञ्‌शेते भवाण्डीनः । त्वम्भर्त्ता त्वङ्करोष्यादिः सन्धिर्ज्ञयो विसर्गजः ।। ३५०.

'भवांचेत', 'भवांच्शेत', 'भवांशेत', 'भवांडीन'; तू रक्षक आहेस, तू करणारा आहेस, आणि असेच; संधी ओळखली जाते, विसर्गापासून उत्पन्न होते.

कश्छिन्द्यात् कश्चरेत् कष्टः कष्ठः कस्थश्च कश्चलेत् । क खनेत् क करोति स्म क " पठेत् " फलेत वा ।। ३५०.

कोणीतरी छेदतो, कोणीतरी करतो, 'कष्ट', 'कष्ठ', 'कस्थ', कोणीतरी चालतो; कोणीतरी खणतो, करतो, वाचतो किंवा फळ मिळवतो.

कश्श्वशुरः कः श्वशुरः कस्सावरः कः सावरः । कः फलेत कः शयिता कोऽत्र योधः क उत्तमः ।। ३५०.

'कश्श्वशुर', 'कः श्वशुर', 'कस्सावर', 'कः सावर'; कोण फळ मिळवतो, कोण झोपतो, येथे कोण योद्धा आहे, कोण श्रेष्ठ आहे.

देवा एते भो इह सोदरा यान्ति भगो व्रज । सुपूः सुदूरात्रिरत्र वायुर्याति पुनर्न हि ।। ३५०.

हे देव आहेत, मित्रा, येथे भाऊ जातात, भाग्य जाते, पुढे जा; 'सुपूः', 'सुदूरात्रि', येथे, वारा जातो, परत नाही.

पुनरेति स यातीह एष याति क ईश्वरः । ज्योतीरूपं तवच्छत्रं म्लेच्छधीश्छिद्रमच्छिदत् ।। ३५०.

तो पुन्हा येतो, तो येथे जातो, हा जातो, कोण ईश्वर आहे; तुझे छत्र प्रकाशाचे रूप आहे, म्लेच्छ राजाने छिद्र पाडले.

स्कन्द उवाच विभक्तिसिद्धरूपञ्च कात्यायन वदामि ते । द्वे विभक्ती सुप्तिङश्च सुपः सप्त विभक्तयः ।। ३५१.

स्कंद म्हणाला: कात्यायन, मी तुला विभक्तीचे स्वरूप सांगतो; दोन प्रकारच्या विभक्ती आहेत, 'सुप्तिंग' आणि 'सुप', सात विभक्ती.

सु औजसिति प्रथमा अमौट्‌शसो द्वितीया । टाभ्यां बिसिति तृतीया ङभ्यांभ्यसश्चतुर्थ्यपि ।। ३५१.

'सु', 'औजस्', 'इति' ही प्रथम विभक्ती; 'अमौट्शसो' ही दुसरी; 'टाभ्यां', 'बिसिति' ही तिसरी; 'ङभ्यां', 'भ्यस' ही चौथी देखील.

ङसिभ्यांभ्यसः पञ्चमी स्यात्ङसोसामिति षष्ठ्यपि । ङिओस्तुबिति सप्तमी स्यात् स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.

पंचमी विभक्ती 'ङसि' आणि 'भ्यस्' या प्रत्ययांनी बनते; षष्ठी 'ङस्' आणि 'आम्' ने होते; सप्तमी 'ङि' आणि 'सु' ने होते. हे प्रत्यय नामाच्या मूळावर जोडले जातात.

द्विविधं प्रातिपदिकं ह्यजन्तञ्च हलन्तकं । प्रत्येकं त्रिविधं तत् स्यात् पुमांस्त्री च नपुंसकं ।। ३५१.

नामाचा मूळ दोन प्रकारचा असतो: स्वरावर संपणारा आणि व्यंजनावर संपणारा. प्रत्येक प्रकार पुन्हा तीन प्रकारचा असतो: पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी.