अग्निपुराणम्

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टः स उच्यते । परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात् ।। ३४७.

हे लोक एकमेकांच्या विरोधात आपली मते ठरवतात. अशी जी वेगळी मतप्रणाली असते, तिला तसेच म्हणतात — ती खरी असो वा खोटी, काहींनी स्वीकारलेली असो वा नसो.

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते । प्रत्यज्ञादिप्रमाणैर्यद्बाधितं तदसद्विदुः ।। ३४७.

जेव्हा अशी रूढी विभागली जाते, तेव्हा तिचे दोन प्रकार सांगितले जातात. प्रत्यक्ष ज्ञानासारख्या मुख्य प्रमाणांनी जी गोष्ट खोटी ठरते, ती अस्तित्वात नसते असे मानले जाते.

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् ।। ३४७.

कवींनी ज्ञानाचे स्वतः तेजस्वी असणे मान्य करावे. जी वस्तू प्रत्यक्ष कृती घडवते, तीच खऱ्या अर्थाने सत्य आहे.

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् । विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् ।। ३४७.

अज्ञानाने किंवा ज्ञानाने, ब्रह्म हेच एकमेव खरे सत्य आहे. विष्णू हा स्वर्ग वगैरे गोष्टींचा कारण आहे आणि तो शब्दालंकारयुक्त आहे.

अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात् ।। ३४७.

विद्या दोन प्रकारची असते — अपरा आणि परा. ती खरी विद्या ओळखल्यावर मनुष्य जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

अग्निरुवाच एकाक्षराभिधानञ्च मातृकान्तं वदामि ते । अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः ।। ३४८.

अग्नी म्हणतो: मी तुला मातेच्या शेवटपर्यंत प्रत्येक अक्षराचा अर्थ सांगतो. 'अ' हे विष्णू आहे, आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनात 'अ' नकार दर्शवतो.

सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयो । इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः ।। ३४८.

'आ' हे सीमारेषेवर अविनाशी आहे आणि रागामुळे होणाऱ्या वेदनेचाही अर्थ घेतो. 'इ' हे काम, रमण आणि लक्ष्मी यासाठी आहे. 'ई' हे शिव, रक्षक आणि अशाच अर्थांसाठी आहे. 'ऊ' सुद्धा तसाच.

ऋ शब्दे चादितौ ऋॄस्यात् लृ लॄ ते वै [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm दितौ] गुहे । ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः ।। ३४८.

'ऋ' आणि 'ॠ' हे शब्दाच्या सुरुवातीसाठी आहेत. 'ऌ' आणि 'ॡ' हे गुहेसाठी आहेत. 'ए' हे देवीसाठी, 'ऐ' योगिनीसाठी, 'ओ' ब्रह्मदेवासाठी, 'औ' महेश्वरासाठी आहे.

अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते । खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्व्वे च विनायके ।। ३४८.

'अं' हे इच्छेसाठी, 'अः' हे प्रशंसनीय आहे. 'क' हे सुरुवातीला ब्रह्मासाठी, 'कु' हे नीचतेसाठी. 'ख' हे शून्य, इंद्रियांसाठी, 'खङ्ग' हे तलवार, गंधर्व आणि विनायकासाठी आहे.

गङ्गीते गो गायने स्याद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे । ताड़ने ङ्श्च विषयेस्पृहायाञ्चैव भैरवे ।। ३४८.

'ग' हे गंगा नदीसाठी, 'गि' हे गाण्यासाठी, 'घ' हे घंटा किंवा किंकिणीच्या तोंडासाठी. 'ङ' हे तारण्यासाठी, विषयातील इच्छा आणि भैरवासाठी आहे.

चो दुर्जने निर्म्मले छश्छेदे जिर्ज्जयने तथा । जं गीते ज्ञः प्रशस्ते स्याद् बले ञो गायने च टः ।। ३४८.

'च' हे वाईट व्यक्तीसाठी, 'चि' हे निर्मळतेसाठी, 'छ' हे छेद किंवा कापण्यासाठी, 'छि' हे विजयासाठी. 'जं' हे गाण्यासाठी, 'ज्ञ' हे प्रशंसेसाठी, 'ट' हे बळासाठी, 'ञ' हे गाण्यासाठी आहे.

ठश्चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः । डश्च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्कायां ढो ध्वनौ मतः ।। ३४८.

ठ हे चंद्राच्या मंडळातील शून्य, शिवाच्या बंधनात, असा अर्थ घेतला जातो. ड हे रुद्र, ध्वनी, भीती आणि ढक्का या सर्वांसाठी वापरले जाते. ढ हे ध्वनीसाठी मानले जाते.

णो निष्कर्षे निश्चये च तश्चौरे क्रोडपुच्छके । भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः ।। ३४८.

ण हे काढणे आणि निश्चय या अर्थाने येते. ट हे चोर आणि मुंगुसाच्या शेपटीसाठी, थ हे खाण्यासाठी, द हे कापण्यासाठी, धारण आणि शोभा या दोन्हीसाठी वापरले जाते.

धो धातरि च धूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा । प उपवने विख्यातः फश्च झञ्झानिले मतः ।। ३४८.

ध हे आधार देणारा आणि धूस्तूर वनस्पतीसाठी, न हे समूह आणि शुभ मार्गासाठी, प हे बागेत प्रसिद्ध, फ हे वादळात वापरले जाते.

फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके । मा श्रीर्म्मानञ्च माता स्याद्यागे यो यातृवीरणे ।। ३४८.

फु हे फुंकर आणि निष्फळतेसाठी, वि हे पक्ष्यासाठी, भं हे तार्यासाठी, मा हे श्री, मान आणि आईसाठी, य हे यज्ञ आणि प्रवास करणाऱ्या वीरासाठी वापरले जाते.

रो वह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः । विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश्च शं सुखे ।। ३४८.

र हे अग्नीसाठी, ल हे इंद्रासाठी, लो हे सृष्टीकर्त्यासाठी, वेगळेपणात वो, वरुण, झोपताना श हे सुखासाठी वापरले जाते.

षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सा लक्ष्मीः सं कचे मतः । धारणे हस्तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्त्रे चाक्षरे मतः ।। ३४८.

ष हे श्रेष्ठतेसाठी, स हे दूर असणाऱ्या गोष्टीसाठी, सा म्हणजे लक्ष्मी, सं हे केसांसाठी, धा हे धारण आणि रुद्रासाठी, क्ष हे क्षत्रिय आणि अक्षरासाठी वापरले जाते.

क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि । मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।। ३४८.

क्ष हे नरसिंह, हरि आणि क्षेत्रपाल या दोघांसाठी, एकाक्षरी मंत्र हा देवतुल्य असून भोग आणि मोक्ष देणारा आहे.

हैहयशिरसे नमः सर्व्वविद्याप्रदो मनुः । अकाराद्यास्तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः ।। ३४८.

हैयहयांच्या प्रमुखास नमस्कार. हा मंत्र सर्व विद्या देणारा आहे. अकाराने सुरू होणारे मंत्र आणि मातृकामंत्र हे सर्वश्रेष्ठ आहेत.

एकपद्मेऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश्च पूजयेत् । भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका ।। ३४८.

एकच कमळावर या सर्वांची पूजा करावी, आणि नऊ दुर्गांचीही पूजा करावी: भगवती, कात्यायनी, कौशिकी आणि चंडिका.

प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्व्वती दुर्गया । ओं चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् । क्रमादि तु षड़ङ्गं स्याद् गणो गुरुर्गुरुः क्रमात् ।। ३४८.

प्रचंडा, देवतांचा नेता, उग्र, पार्वती, दुर्गा; 'ॐ चंडिकायै विद्महे, भगवत्यै धीमहि, तन्नो दुर्गा प्रचोदयात.' क्रमाने षरंग, गण, गुरु आणि शिक्षक यांची पूजा करावी.

अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः । कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती ।। ३४८.

अजिता, अपराजिता, जया, विजय, कात्यायनी, भद्रकाळी, मंगला आणि सिद्धिरेवती.

सिद्दादिवटुकाः पूज्या हेतुकश्च कपालिकः । एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव ।। ३४८.

सिद्धा आणि इतर वटु, हेतुक आणि कपालिक यांची पूजा करावी. एकपाद, भीषण रूप असलेला, आणि मध्यभागी नऊ दिक्पाल यांचीही पूजा करावी.

ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा मन्त्रार्थसिद्धये । गौरी पूज्या च धर्म्मद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत् ।। ३४८.

'ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षण कर, स्वाहा' — मंत्राच्या फळासाठी. गौरीची पूजा करावी आणि धर्माच्या आरंभी स्कंदादी शक्तींचीही उपासना करावी.

प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा । कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं ।। ३४८.

प्रज्ञा, ज्ञान, क्रिया, वाचा, वागीशी, ज्वालिनी, कामिनी, काममाला आणि इंद्रादी शक्तींची पूजा करावी.

ओं गं स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं गं वा गणपतये नमः । षड़ङ्गो रक्तशुक्लश्च कदन्कताक्षपरशूत्कटः ।। ३४८.

'ॐ गं स्वाहा' हा मूलमंत्र आहे, किंवा 'गं गणपतये नमः' असे म्हणावे. षरंग लाल आणि पांढरा, वाकडा कटाक्ष, कुऱ्हाड आणि मोठे पोट असलेला आहे.

समोदकोऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् । गजो महागणपतिर्म्महो ल्कः पूज्य एव च ।। ३४८.

मोदक, मग गंध वगैरे सुवासिक वस्तू आणि ज्वालायुक्त मशाल यांचा क्रमाने उपयोग करावा. गज, महागणपती आणि महाल्क यांचीही पूजा करावी.

कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय । लम्वनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय । वक्रतुण्डाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय ।। ३४८.

कुष्मांड, एकदंत, त्रिपुरांतक, श्यामदंत, विकट, हर, हास, लंवनाशान, पद्मदंष्ट्र, मेघोल्का, धूमोल्का, वक्रतुण्ड, विघ्नेश्वर, विकटोत्कट आणि गजेन्द्रगमन यांना नमस्कार.

वक्रतुण्डाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय । भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा ।। ३४८.

वक्रतुण्ड, विघ्नेश्वर, विकटोत्कट, गजेन्द्रगमन, भुजगेन्द्रहार, शशांकधर आणि गणाधिपती — स्वाहा.